Urddwisg a Regalia'r Archdderwydd

Yr Archdderwydd Brinli (1972-75); Brinley Richards.
Yr Archdderwydd Brinli (1972-75); Brinley Richards.

Pan urddir Archdderwydd newydd caiff ei arwisgo â theyrnwialen, coron, dwyfronneg a modrwy ei swydd.

Het ar ffurf meitr esgob ag arni'r Nod Cyfrin oedd gan yr Archdderwydd cyntaf, Clwydfardd yng Nghaernarfon yn 1894, ond nid oedd y penwisg hwn yn gymeradwy gan Arlunydd Pen-y-garn, yr Arwyddfardd newydd a'r cynllunydd yr Athro Hubert Herkomer. Meddai Herkomer :

'I am at work upon the entire costume for the Arch Druid; making the whole of the ornaments, Breastplate … and Tiara with oakleaves - all, with the exception of the oakleaves of pure, solid gold. W. Mansel Lewis and I present it to the Gorsedd, bearing all expence together.'

Ar gyfer y cynlluniau hyn ymchwiliodd Herkomer i engrafiadau cynnar o 'Archdderwyddon' mytholegol; yn eu plith ddarlun yn Mona Antiqua Restaurata, Henry Rowlands, 1723.

Yr oedd yr urddwisg, y Goron a'r Ddwyfronneg yn barod erbyn Gŵyl Gyhoeddi Casnewydd 1896 ac ymfalchïai Herkomer yn y gwaith:

'Fortunately the love of the picturesque has not been eradicated from man's nature. … for an arch druid to be wrongly dressed, that is too dreadful to contemplate. I am happy to think that such a calamity has been, for all times, averted. The Gorsedd with its chief must above all be distinctive in its outer appearance as well as in its inner spiritual being.'

Dyfed oedd yr Archdderwydd cyntaf i wisgo stola ag arni lygad haul a phelydrau, draig goch rampant a cholomen, yn 1911.

Yng Ngorsedd Bae Colwyn, 1910 cyflwynodd y Parch. C.E.Wright, ficer Bexley yng Nghaint, deyrnwialen a ddyluniwyd gan Arlunydd Pen-y-garn ac o waith y Meistri Spencer and Co., Llundain i'r Archdderwydd.

Yna, yn Wrecsam, 1912, rhoddodd Mrs Laurence Brodrick (Gwendolen), Abergele, dlws addurnol (pendant) i'w wisgo gan yr Archdderwydd.

Cafwyd modrwy â sêl wedi'i chynllunio gan Douglas Williams, athro Celf y Coleg Normal, Bangor trwy garedigrwydd y Prifathro H. Humphreys-Jones, Lerpwl.