Gorchestion a Hynodion Seremonïau'r Orsedd

Caradog Prichard yng ngwisg a llawryf yr Orsedd, 1957.
Caradog Prichard yng ngwisg a llawryf yr Orsedd, 1957.

Coroni Dilys Cadwaladr yn Eisteddfod Genedlaethol y Rhyl, 1953.
Coroni Dilys Cadwaladr am ei phryddest 'Y Llen', yn Eisteddfod Genedlaethol y Rhyl, 1953. Hi oedd y fenyw gyntaf i ennill y Goron.

Sion Eirian yn ennill y Goron, Caerdydd 1978; gyda'r Archdderwydd Geraint a Cheidwad y Cledd Gwyn Tre-garth.
Sion Eirian yn ennill y Goron, Caerdydd 1978; gyda'r Archdderwydd Geraint a Cheidwad y Cledd Gwyn Tre-garth.

  1. Enillwyd y dwbl-dwbl sef y Gadair a'r Goron yn yr un flwyddyn ddwywaith gan:

    • T.H.Parry-Williams - 1912 a 1915
    • Alan Llwyd - 1973 a 1976
    • Donald Evans - 1977 a 1980

  2. Cyn sefydlu'r rheol na ellir ennill y Gadair, y Goron na'r Fedal Ryddiaith fwy na dwywaith cafwyd sawl buddugwr gorchestol:

    • Crwys - y Goron deirgwaith (1910, 1911 ac 1919)
    • Cynan - y Goron deirgwaith (1921, 1923, 1931) a'r Gadair unwaith (1924)
    • Caradog Prichard - y Goron deirgwaith (1927, 1928, 1929) - pob un yn amrywiaeth ar thema gwewyr gwallgofrwydd ei fam; a'r Gadair unwaith (1962)
    • Dewi Emrys y Goron unwaith (1926) a'r Gadair bedair gwaith (1929, 1930, 1943, 1948). Dywedir iddo geisio gwerthu'i Goron i siop pôn.

  3. Dilys Cadwaladr, yn Eisteddfod y Rhyl 1953, oedd y fenyw gyntaf i ennill y Goron. Ers hynny enillodd Eluned Phillips hi ddwywaith (1967, 1983) ac Einir Jones hi unwaith (1991).

  4. Yn Eisteddfod Aberteifi 1976 dyfarnodd y beirniaid awdl gan Dic Jones ar y testun 'Gwanwyn' yn fuddugol ond oherwydd tor-rheol bwriwyd hi o'r gystadleuaeth a chadeiriwyd Alan Llwyd yn ei le.

  5. Robat Powell o Lyn Ebwy oedd y dysgwr cyntaf i ennill Cadair yr Eisteddfod, yn y Rhyl yn 1985 am ei awdl 'Cynefin'.

  6. Sion Eirian, yn 24 mlwydd oed, yw'r ieuengaf i ennill Coron y Brifwyl, yng Nghaerdydd, 1978.

  7. Pan oedd y Prifardd John Gwilym Jones yn Archdderwydd (1993-96) cafodd y fraint o goroni'i frawd Aled Gwyn a chadeirio'i fab, Tudur Dylan, yn Eisteddfod Bro Colwyn, 1995. At hyn roedd brawd arall, T.James Jones, wedi ennill y Goron ddwywaith - yn Abergwaun 1986 a Chasnewydd 1988.

    Roedd T. James Jones wedi cystadlu am y Goron gyda bardd o Americanwr, John Dressel yn 1979, dan y ffugenw 'Ianws', ond pan sylweddolwyd mai cywaith oedd y bryddest fuddugol ni ddyfarnwyd y Goron iddynt.

  8. Mererid Hopwood oedd y fenyw gyntaf i ennill y gadair yn Eisteddfod Dinbych, 2001 ac enillodd y Goron ddwy flynedd yn ddiweddarach yn Eisteddfod Maldwyn, 2003.