Amgueddfa Cymru

Hafan

Roedd Palas yr Esgob yn Henffordd yn neuadd fawreddog un tro, a gan i’r gwaith adeiladu ddechrau ym 1180 mae’n rhoi cipolwg prin i ni ar dechnegau’r cyfnod. Yr wythnos diwethaf fe es i a rhai o’m cydweithwyr, i’r Palas i weld yr un cwpwl siap bwa sydd wedi goroesi hyd heddiw, ynghudd yn yr atig.

Un o brosiectau diweddaraf Sain Ffagan yw ail-greu un o lysoedd Tywysogion Gwynedd. Sâf y llys gwreiddiol yn Rhosyr, ger Niwbwrch ar Ynys Môn ers y drydedd ganrif ar ddeg. Roedd yn un o 22 llys a ddefnyddiwyd gan Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr) er mwyn cyflawni ei ddyletswyddau gweinyddol ym mhob ardal. Adfail yw’r llys bellach a phrin yw’r dystiolaeth o ffrâm bren y to, ac felly gwnaed ymchwil helaeth er mwyn creu cynllun addas i’r ail-greuad. Roedd tystiolaeth un sylfaen postyn ynghyd ag ardaloedd gwahanol o gerrig pafin yn awgrymu bod dwy rês o byst pren yn y brif neuadd yn rhannu’r neuadd ar ei hyd, gan greu ‘corff’ canolog a dwy ‘eil’ i’r naill ochr. Byddai’n rhaid angori pyst pren tal fel y rhain er cadernid, a dyma’r rheswm dros ein hymweliad â Henffordd. Y bwriad yw ail-greu’r dechneg fframio drwy ddefnyddio trawstiau angori bwaog tebyg, fydd yn ffurfio pendistiau cryf i ddal distiau’r to. Mae’r trawst bwaog bron mor fawreddog heddiw ag yr oedd yn anterth y neuadd.

Roedd safon y gwaith ym 1168 yn uchel iawn, a gallwch chi weld y cerfio cain ar bennau’r colofnau a’r stydwaith ar ochr uchaf y carn-tro. Rhaid nodi’r pren ei hun hefyd, gan taw dim ond breuddwydio am goed o’r maint all seiri heddiw. Crëwyd dau hanner y cwpwl o un boncyff crwm, a fyddai’n hynod o brin heddiw, ac mae’r golofn gron ger gwaelod y bwa wedi’i cherfio o’r un boncyff â’r trawst sgwâr y tu ôl iddi, sy’n galw am goeden trwchus dros ben. Er bod safon y gwaith yn uchel iawn, rhaid nodi hefyd bod rhai wedi amau y dechneg. Yn English Historic Carpentry (1980) dywedodd Cecil A. Hewett bod hyn yn ‘saernïaeth wael... lluniwyd esiampl Henffordd i safon uchel, ond gwelir y safon yn hollti medrus y pren a manyldeb y ffitio yn unig. Fel y dangosir, mae’r uniadau mor wan, prin y gellir eu galw’n uniadau...’

Ond, mae Palas yr Esgob yn dal i sefyll 835 mlynedd yn ddiweddarach er gwaethaf y ‘saernïaeth wael’. Wedi dychwelyd o Henffordd, yr her i mi yw ail-greu’r cynllun yn ein neuadd ni gan godi dwy ar bymtheg o drawstiau angori hanner cylch i ddal to gwellt Llys Rhosyr. Bydd y cyfan ar raddfa lai, ond y gobaith yw y bydd dau denon cudd ar frig y bwa yn cryfhau’r uniad, tra’n cynnal yr edrychiad traddodiadol.

For the last five years, St Fagans National History Museum has been a partner in the EU Culture-funded project, OpenArch.

OpenArch is an exciting project which aims to raises standards of management, interpretation and visitor interaction in those open-air museums that focus on Europe’s early history – archaeological open-air museums (AOAMs) as they have become known. AOAMs can be found right across Europe, bringing to life everything from Stone Age campsites to Iron Age farms, Roman forts and medieval towns. Their great strength is in the way in which they present their stories, often through detailed reconstructions and live interpretation.

The partners in this project are:

 

Archaeological-Ecological Centre Albersdorf, Germany

Archeon, Netherlands

C.I. De Calafell, Catalonia

EXARC, Netherlands

Exeter University, UK

Fotevikens Museum, Sweden

Hunebedcentrum, Netherlands

Kierikki Stone Age Village, Finland

Parco Archeologico e Museo all’aperto della Terramara di Montale, Italy

Viminacium, Serbia

 

And, of course, St Fagans National History Museum.

 

The project itself consists of three main strands: conferences and workshops, staff exchanges and activities.

Almost all the partners have hosted conferences related to the main area they are covering in the project: management practices, visitor interaction, craft work, scientific studies and communication, among others. Many of these have attracted large audiences and all have been stimulating opportunities to share new ideas.

Staff exchanges have also been a key method of strengthening links between the partner organisations, with practitioners spending time working in one another’s institutions to help share best practice.

The activities that partners have undertaken have, of course, been very varied. For example, visitor surveys have been undertaken to help us understand how well we are serving the public, and scientific studies have been carried out to learn more about how life was lived in the past and how this can be shown to the public.

 

What has St Fagans done?

St Fagans has benefited tremendously from the project. Over the course of the last five years, around twenty members of staff from all parts of the museum have had the opportunity to see how their colleagues in other museums go about their work. It’s been a chance to share what we do well, and learn from others. On one exchange visit, staff from our Events team were able to see how public activities were organised by our partners at Archeon in the Netherlands. On another, our Iron Age learning facilitator helped out on an Iron Age themed event in Calafell, Spain. The experience has certainly given us a better appreciation of the benefits of European working and has helped us to develop further ideas for collaborative working with European partners.

Throughout the project we have been using the experience we’ve gained in OpenArch to improve the quality of the new Iron Age farmhouses which we’ve been building. For example, we learnt from the very high standards of interior display demonstrated by our colleagues in Modena in Italy and adopted their standards in the choice of display items; while the work of the Hunebedcentrum in the Netherlands helped in suggesting ways that we could improve our building maintenance programmes. Along the way we’ve shared what we’ve learnt and how we’ve applied it in presentations at conferences run by the partners.

Perhaps the high point of our involvement in the project was the conference that we ran in May 2015. We used this to focus the project on issues relating to the management of archaeological open-air museums, and over three days we looked at issues both theoretical and practical in the company of a very distinguished selection of speakers from across Europe.

 

Alongside the conference we ran a craft festival as a major public event – the first of its kind to be held at St Fagans in many years. Over the course of a packed day, we hosted around 50 craftspeople from across Wales and the UK, including colleagues from our partner museums who were with us on staff exchange. Together they put on a great show, demonstrating everything from metalworking to pot-making, leatherwork, painting, food preparation and lots more. Over 5,000 visitors came to visit and feedback was excellent.

More information about our involvement in OpenArch can be found on the project website: openarch.eu.

 

Why are we concerned with boxes whose lids don’t close properly?

This is not just curators and conservators being pernickety; we really do have very good reasons to make sure that every closed box stays shut.

Museum collections contain a lot of valuable things that are easily perishable. Swords are made to be tough, but - believe it or not - even swords are not indestructible.

Iron rusts when it gets wet. Iron also rusts because of moisture in the atmosphere. Other metals can corrode in much the same way. If we are not careful we would end up with merely a bag of rust!

Therefore, we store all manner of sensitive objects (including cannonballs!) in what we call “micro-environments”. While many of our stores and galleries are air-conditioned, the humidity in the air is often too high to prevent these delicate objects from rusting.

Micro-environments are boxes or plastic pouches that contain one or several objects, plus a chemical that regulates the humidity within the box or pouch. This chemical is silica gel – if you have ever bought an electrical item the packaging probably contained a little sachet saying “Do not eat!”. The little granules in this sachet are silica gel. It is very widely used to keep things dry. Including in museums.

Once we have packaged our objects with silica gel we do not want moisture from the atmosphere to get into the box; that’s why we make sure the box closes properly. Only then will the objects be safe and dry, and ready for display or study.

To read more about our collections care work, go to our Preventive Conservation blog.

Mae ein neuadd ganoloesol yn codi’n gyflym. Mae'r gwaith yn canolbwyntio ar orffen ffenestri yr adeilad lleiaf o ddau. Adeilad B yw'r enw dros dro am hwn, ac yn y gorffennol fe allai wedi bod yn siambr wely’r tywysog (gan fod enghreifftiau eraill o neuadd a siambr gyfagos yn bodoli) neu yn gegin, a fyddai hefyd yn debygol o fod yn agos i'r neuadd (oherwydd pwy fuasai am wledda ar fwyd oer?).

Mae'r ffenestri yn Romanésg eu harddull, sy’n nodweddiadol o'r cyfnod. Yn gul ar du allan yr adeilad ond yn lledaenu’n sylweddol ar y tu fewn, mae’r cynllun yn manteisio i’r eithaf ar y golau naturiol. Mae dau reswm pam eu bod mor gul: mae ffenestri bach yn haws yw hamddiffyn na ffenestri mawr, ac felly roeddent yn elfen gyffredin mewn adeiladau amddiffynnol fel cestyll; ac yn ail, gan bod gwydr ffenest yn gymharol brin yn y cyfnod roedd ffenestri bach yn lleihau’r drafft oer a allai ddod i mewn. Carreg wastad sydd ar ben bob ffenest, ond gallai hefyd fod yn fwa cerrig – roedd y naill ddull yn gyffredin yn y cyfnod. Mi fydd caeadau pren dros y ffenestri i’w cau pan fydd plant ysgol yn aros dros nôs.

Yn ogystal â'r gwaith cerrig, mae'r gwaith o lifio pren i ffrâm y to wedi cychwyn yn ddiweddar hefyd. Camp grefftus tu hwnt yw ffurfio darn pren sgwâr o gainc coeden dderw. Dim ond mewn llinell syth y gall y 'band-saw' dorri, felly mae'r gainc yn gorfod cael ei lleoli yn union cyn cychwyn y gwaith llifio. Mae angen ei addasu i lan ag i lawr, yn ogystal ag i'r chwith ag i'r dde, oherwydd gall un toriad gwael effeithio ar y toriadau dilynol i’r fath raddau nes bod y darn pren yn annefnyddiadwy.

 

Rwyf newydd gychwyn fy mhedwaredd wythnos fel Prif Guradur Adeialdau Hanesyddol yma yn Sain Ffagan, a dyma fy mlog cyntaf. Archaeoleg yw fy nghefndir, ac yn bennodol, archaeoleg arbrofol.

Mae’r math yma o ymchwil archaeolegol yn arbrofi’r syniadau sydd wedi tyfu fel canlyniad o waith cloddio archaeolegol. Yn y bôn rydym yn trio codi rhywbeth a fyddai yn gadael yr un tystiolaeth a ddarganfyddwyd, os cloddiwyd yn y dyfodol. Mae hwn yn herio ein syniadau a codi mwy o gwestiynau.

Tai Crwn o'r Oes Haearn

Dros y blynyddoedd rwyf wedi adeiladu pedwar tŷ crwn wedi seilio ar archaeoleg cartrefi Oes yr Hearn. Gan bod yr archaeoleg yma yn gallu bod yn fâs iawn (ond rhyw 30cm o drwch), mae pob elfen o ail-greuad uwchben y ddaear wedi’i seilio ar waith dyfalu – ei hun wedi seilio ar y dystioilaeth sydd wedi goroesi. Fel allech ddychmygu, mae gweithio allan strwythur adeilad sydd heb yw weld mewn 2,000 o flynyddoedd yn eitha sialens, ond un boddhaol. Felly, mae gen i bleser mawr i fod yn rhan o gyweithiau arbrofol newydd yr Amgueddfa - ailgreuad o ffermdy o Oes yr Haearn, wedi ei seilio ar dystiolaeth o Fryn Eryr yn Ynys Môn, a neuadd ganoloesol Llys llywelyn, wedi ei seilio ar dystiolaeth o Llys Rhosyr, eto yn Ynys Môn.

Mae tô y ffermdy yn cael ei doi gyda gwellt ar y funud, ag yn fuan mi fydd y tŷ yn ddiddos. Mi fydd hwn yn rhyddhâd mawr gan bod glaw trwn dros y Gaeaf wedi atal y waliau clai, 1.8m o drwch i sychu mor gyflym a gobeithio. Mae waliau o glai yn gymharol anarferol gan taw waliau gwial a dŵb neu cerrig sydd wedi eu darganfod gan amlaf. Hwn fydd yr ail-greuad cyntaf o dŷ crwn o’i fath.

Llys Rhosyr - Llys Canoloesol

Mae waliau y ddau adeilad sydd o’r Llys mor uchel a fy mrest, ac mae’r saer maen yn barod i gychwyn y fframau ffenestri. Fe ddarganfyddwyd y Llys yn Ynys Môn, ac fe’i gloddiwyd rhwng 1992 ag 1996. Mae’r waliau cerrig ond yn sefyll ryw fetr o daldra. Felly, yn yr un modd a’r ffermdy, ail-greuad wedi seilio ar dystiolaeth archaeolegol yw hwn.

Mae hanes ysgrifennedig o’r cyfnod, fel ‘Brut y Tywysogion’ yn awgrymmu fod neuadd frenhinol yma, a fu yn un o Lysoedd Llywelyn ap Iorwerth yn ystod hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg. Y peth dydyn ni ddim yn gwybod gyda sicrwydd yw pa olwg oedd ar y neuadd. Mae’r wybodaeth yma wedi ei seilio ar gymhariaethau gyda neuaddau Brenhinol eraill, ag adeialdwyd yn yr un cyfnod, fel a welid yng Nghastell Conwy a Phalas yr Esgob yn Nhŷ Ddewi.

Gan fy mod yn bwriadu ysgrifennu blogiau cyson ynglyn a’r datblygiadau diweddaraf, fe wnaf anelu hefyd I amlinellu y gwaith sydd wedi digwydd hyd yn hyn, felly fydd genych fwy o syniad ô’r adeilad hynod yma, ac ein ymgeision i ddod ar Llys yn fyw unwaith eto.