Digwyddiadau

ArddangosfaCofnodi’r Creigiau: Mapiau Rhyfeddol William Smith

Wedi'i Orffen
26 Medi 201528 Chwefror 2016
Pris Am Ddim
Addasrwydd Pawb

Pan oedd y Chwyldro Diwydiannol yn ei anterth, roedd galw anferth am lo, haearn a chalchfaen. Sylweddolodd William Smith, mab gof o Swydd Rhydychen, y byddai map oedd yn dangos gwahanol haenau’r garreg (strata) yn adnodd hynod werthfawr.

200 mlynedd yn ddiweddarach, mae mapiau hardd Smith – pob un wedi’u lliwio â llaw – yn eiconig ym myd daeareg. Mae gan Amgueddfa Cymru fwy o fersiynau gwreiddiol o’r mapiau anferth a thrawiadol hyn na’r un sefydliad cyhoeddus arall yn y byd. Mae tair fersiwn wahanol i’w gweld yn yr arddangosfa hon, ynghyd â dogfennau unigryw a mapiau llai – y cyfan yn adrodd hanes bywyd a gwaith Smith.

Mae gwaith mawr Smith, A Delineation of the Strata of England and Wales, with part of Scotland (1815), yn ffrwyth llafur dros bymtheg mlynedd o fapio dros 175,000 cilomedr sgwâr o dir Prydain. Caiff ei ystyried y map daearegol cyntaf o unrhyw wlad.

Darganfyddiad arloesol Smith oedd bod strata de Prydain yn dilyn trefn reolaidd, ac yn gwyro tua’r un cyfeiriad. Sylweddolodd hefyd y gallai ddefnyddio ffosilau i ddarganfod lleoliad haen o graig o fewn y patrwm. Gwelodd yn syth fod defnydd ymarferol i’r syniadau hyn, ac aeth ati i greu map yn dangos lle’r oedd y gwahanol greigiau, ac felly lle gellid dod o hyd i lo a deunyddiau crai eraill.

Teithiodd Smith ar hyd a lled y wlad, gan weithio fel tirfesurydd a draeniwr, gan nodi’r creigiau a’r dirwedd ble bynnag yr âi. Fel hyn, llwyddodd i gasglu digon o wybodaeth i greu’r map. Er iddo sicrhau 400 o danysgrifwyr i’r map, ychydig a dalodd ymlaen llaw, a chymerodd gymaint o amser nes bod rhai ohonynt wedi marw cyn iddo orffen. Gwaethygodd ei broblemau ariannol, a threuliodd gyfnod mewn carchar dyledwyr ym 1819.

Roedd bonheddwyr-ddaearegwyr y cyfnod wedi bod yn ddifrïol o ddarganfyddiadau Smith, ond erbyn 1831 roedd cenhedlaeth newydd o wyddonwyr yn awyddus i gydnabod Smith a’i ddarganfyddiadau. Cafodd gydnabyddiaeth a sicrwydd ariannol o’r diwedd, a’i alw yn “Dad Daeareg Lloegr”.

Mae’r gweithgareddau addysgol ar gyfer yr arddangosfa hon wedi’u hariannu diolch i SRK Consulting.

Digwyddiadau yn ymweund a'r arddangosfa:

Map Smith

William Smith, The Strata of England and Wales, 1815 © Amgueddfa Cymru

William Smith

Digwyddiadau