Ffynonellau hanesyddol cynnar

Mae'r darlun hwn yn nodweddu'r ddelwedd glasurol o'r Celtiaid cynnar a ystyriwyd yn ymladdwyr unigol a ffyrnig.
Mae'r darlun hwn yn nodweddu'r ddelwedd glasurol o'r Celtiaid cynnar a ystyriwyd yn ymladdwyr unigol a ffyrnig.

Heddiw, ystyrir bod Cymru yn genedl Geltaidd, un o deulu o genhedloedd a rhanbarthau ar gyrion gorllewinol Ewrop. Caiff yr hunaniaeth Geltaidd hon ei derbyn gan lawer ac mae'n cyfrannu'n sylweddol at ein hunaniaeth genedlaethol - ond pwy oedd y Celtiaid cynharaf?

Mae'r atebion i'r cwestiwn ymddangosiadol syml hwn wedi cael eu casglu drwy ganrifoedd lawer o ymchwil i hanes cynnar, ieithoedd ac archaeoleg.

Pur anaml y cofnodai'r Celtiaid cynnar air amdanynt hwy eu hunain. Mae'r rhan fwyaf o'r cyfeiriadau ysgrifenedig yn argraffiadau a gofnodwyd gan awduron byd clasurol ardal Môr y Canoldir. I'r Groegwyr, fe'u hadwaenid fel y Keltoi, Keltai neu'r Galatai, ac i'r Rhufeiniaid y Celti, Celtae a'r Galli oeddynt.

Daw'r cyfeiriadau ysgrifenedig cyntaf at y Celtiaid gan yr awduron Groegaidd Hecataeus a Herodotus, oedd yn ysgrifennu tua 540 a 424CC. Ond ceir y sylwadau mwyaf treiddgar a gwerthfawr gan awduron Rhufeinig fel Polybius, Poseidonius a Julius Caesar oedd yn ysgrifennu rhwng 200CC ac OC0. Wrth i'r byd Rhufeinig ehangu, roeddent mewn cysylltiad uniongyrchol â'r Celtiaid ar hyd eu ffiniau gogleddol.

Mae'r testunau Clasurol yn dameidiog, llawer ohonynt wedi'u copïo flynyddoedd lawer wedi'r digwyddiadau maent yn eu cofnodi, ac yn cynnwys sylwadau personol a gwleidyddol rhagfarnllyd. Ar y gorau, felly, mae'r wybodaeth sydd gennym yn cynnig ambell gipolwg o'r Celtiaid ac, ar y gwaethaf, ceir honiadau annelwig a gwyrdroëdig.

Mae ffynonellau cynnar yn gosod y Celtiaid yng ngorllewin Ewrop ac yn meddiannu'r tiroedd ger blaenddyfroedd afon Donwy. Mae eu tiriogaethau cartref wedi eu priodoli i ardal oedd yn ymestyn o ganol a dwyrain Ffrainc, ar draws de'r Almaen ac i mewn i'r Weriniaeth Tsiec.

Mae'r cofnodion sydd wedi goroesi hefyd yn awgrymu eu bod yn bobl fudol, ryfelgar. Er enghraifft, yn fuan wedi 400CC croesodd y Celtiaid yr Alpau, gan oresgyn gogledd yr Eidal ac ymosod ar Rufain. Yn 335CC, cyfarfu dirprwyaeth o Geltiaid a drigai yng nghyffiniau Môr Adria ag Alecsander Fawr, ac yn 279CC ymosodasant ar deml gysegredig Delffi yng Ngwlad Groeg, cyn symud ymlaen i Dwrci'r flwyddyn wedyn.

Yn ddiddorol ddigon, nid oes un o'r testunau Clasurol yn cyfeirio at bobl Prydain ac Iwerddon fel Celtiaid; yn hytrach, enwir llwythau ac arweinwyr arbennig yn ystod y canrifoedd cyntaf CC ac OC. Erbyn i'r Rhufeiniaid ymosod ar Brydain roedd pobloedd pedwar llwyth yn meddiannu rhannau o'r hyn yr ydym yn ei hadnabod fel Cymru heddiw: yr Ordoficiaid (gogledd-orllewin), y Deceangli (gogledd-ddwyrain), y Demetae (de-orllewin) a'r Silwriaid (de-ddwyrain).

Er mwyn deall sut cysylltwyd y Celtiaid â Chymru am y tro cyntaf, rhaid i ni droi at ddatblygiad hanesyddol ieitheg Geltaidd (gwyddor iaith).

Iaith

Darn arian y Weriniaeth Rufeinig
Darn arian y Weriniaeth Rufeinig ac arno ben Galiad â'i wallt wedi'i olchi â chalch. Mae'r hanesydd Rhufeinig Diodorus Siculus yn disgrifio'r arferiad hwn yn ei ysgrifau. Mae'r fath ffynonellau'n cynnig cipolwg ac, o bosibl, ddarluniau camarweiniol o'r Celtiaid.

George Buchanon, un o ysgolheigion yr unfed ganrif ar bymtheg, oedd y cyntaf i ddatblygu syniadau ynglŷn â'r Celtiaid yn poblogi Prydain ac Iwerddon. Gan ddefnyddio tystiolaeth enwau lleoedd oedd wedi goroesi, awgrymodd fod pobloedd cyfandir Ewrop, ar un adeg, yn siarad grŵp perthynol o ieithoedd Galaidd. Gan fod Cymraeg cyfoes, Gwyddeleg a Gaeleg yn debyg i'r hen ieithoedd hyn, hawliwyd y daeth pobl Prydain yn wreiddiol o Ffrainc a Sbaen.

Ym 1703, cyhoeddodd Paul-Yves Pezron, mynach o Lydaw, lyfr oedd yn dadlau mai'r Llydaweg a'r Gymraeg oedd gweddillion hen ieithoedd Gâl. Cafodd y gwaith hwn ddylanwad mawr ar yr ysgolhaig blaenllaw o Gymro, Edward Llwyd, a gyhoeddodd The Glossography, ei gyfrol ieithyddol bwysig yntau ym 1707. Arweiniodd yr astudiaeth gymharol, arloesol hon at gydnabod bodolaeth dau deulu o ieithoedd Celtaidd, Celteg P neu Frythoneg (Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg) a Chelteg Q neu Goedeleg (Gwyddeleg, Gaeleg, Mynaweg). Tybiwyd bod yr ieithoedd Brythonig wedi dod o Gâl (Ffrainc), tra bod yr ieithoedd Goedelig yn tarddu o Iberia (Sbaen, Portiwgal).

Yn ystod y ddeunawfed ganrif, cydgysylltwyd syniadau'n ymwneud ag iaith a hil, gan ddadlau bod pobl oedd yn siarad ieithoedd Celtaidd yn Geltiaid o ran cenedl. O ganlyniad, cyfeiriwyd fwyfwy at drigolion hynafol Cymru, a Phrydain hefyd, fel Celtiaid.

Mae olrhain tarddiad yr ieithoedd Celtaidd yn dal i fod yn beth anodd ac ansicr. Mae'r rhan fwyaf o bobl yn cytuno eu bod yn tarddu o iaith gynharach a elwir yn 'broto-Indo-Ewropeaidd'. Yn ôl pob tebyg, cyrhaeddodd yr iaith hon orllewin Ewrop o ganlyniad i ymfudiad pobl, o bosibl o ganolbarth Asia neu Anatolia rhwng 6000 a 2000CC. Gwaetha'r modd, nid oes fawr o gytundeb ynglŷn â phryd yn union y digwyddodd hyn, na pha bryd a sut y datblygodd yr ieithoedd Celtaidd wedi hynny.

Ar sail ein dealltwriaeth bresennol, tarddodd yr ieithoedd Celtaidd rywbryd rhwng 6000 a 600CC ac, hyd y gwyddom, cafwyd yr arysgrifau cynharaf mewn iaith Geltaidd yng ngogledd yr Eidal. Mae'r rhain yn dyddio o'r chweched ganrif CC.

Celfyddyd ac archaeoleg

Archaeologia Britannica
Archaeologia Britannica Edward Llwyd (1707). Arweiniodd yr astudiaeth arloesol hon at gydnabod dau deulu o ieithoedd Celtaidd.

Mae ymddangosiad dull newydd o gelfyddyd yn ystod y bumed ganrif CC a'i ledaeniad diweddarach ar draws y rhan fwyaf o Ewrop wedi cael ei ddehongli'n aml gan archaeolegwyr fel tystiolaeth o ddiwylliant neu hunaniaeth Geltaidd gyffredin a phellgyrhaeddol.

Cafodd celfyddyd Geltaidd ei chydnabod a'i henwi gan ysgolheigion Prydeinig tua chanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Fodd bynnag, bu rhaid aros tan 1910-14 nes i'r gwrthrychau addurnedig cynharaf yn y dull hwn gael eu holrhain i un ardal ddiwylliannol, gyffredin. Yn ôl Joseph Déchelette, y mwyaf blaenllaw o archaeolegwyr Ffrainc, roedd yr ardal hon yn ymestyn ar draws gogledd-ddwyrain Ffrainc, de'r Almaen a'r Weriniaeth Tsiec.

Fe'i henwyd gan Déchelette yn ddiwylliant La Tène, ar ôl casgliad pwysig o waith metel addurnedig y cafwyd hyd iddo ar safle ar lan Llyn Neuchâtel yn y Swistir. Am flynyddoedd lawer, dehonglwyd ymlediad diweddarach celfyddyd La Tène neu Geltaidd ar draws Ewrop, gan gynnwys Prydain ac Iwerddon, fel tystiolaeth o oresgyniad yr ardal gan y Celtiaid.

Yn ystod y degawdau diwethaf, mae archaeolegwyr Prydeinig wedi dod yn fwyfwy anfodlon â'r syniad bod y Celtiaid wedi goresgyn Prydain a bod cymdeithas 'Geltaidd' yn rhannu iaith, celfyddyd, credo grefyddol a hunaniaeth gyffredin ar draws Ewrop. Nid oes fawr o dystiolaeth gadarn ymhlith yr olion archaeolegol o blaid ton ar ôl ton o newydd-ddyfodiaid o'r Cyfandir.

Mae archaeoleg yr Oes Haearn ym Mhrydain yn awgrymu clytwaith o gymunedau rhanbarthol, a bod gan bob un ohonynt hunaniaeth neilltuol. Mae hyn yn gwbl groes i'r syniad o ddiwylliant Celtaidd unffurf.

Yn ogystal, mae archaeolegwyr wedi dod yn fwy beirniadol o'u rhagdybiaethau eu hunain wrth ddehongli arteffactau, claddfeydd ac adeiladau ar safleoedd sy'n dyddio o'r Oes Haearn. Er enghraifft, nid yw presenoldeb celfyddyd La Tène yng Nghymru o reidrwydd yn dynodi Celtiaid goresgynnol, oherwydd gallai hefyd ddangos ymlediad ffasiwn ar draws nifer o gymunedau neu awgrymu cysylltiadau masnach dros bellteroedd maith. Yr un pryd, gwyddom fod llawer o'r gelfyddyd La Tène ddiweddarach yn Brydeinig ei dull ac yn absennol ar gyfandir Ewrop.

Crynodeb

Manylyn o drisgel
Manylyn o drisgel, tua 11cm (4.3 modfedd) ar draws, ar blac o Lyn Cerrig Bach (Môn). Yn amlach na pheidio, dehonglir yr enghraifft nodedig hon o gelfyddyd La Tène yn dystiolaeth o blaid traddodiad artistig Celtaidd.

Mae cryn ddadlau wedi bod ynghylch y Celtiaid ers i ysgolheigion ddechrau archwilio'r cysyniad am y tro cyntaf, a disgwylir i'r drafodaeth barhau drachefn.

Yn y dyfodol, mae'n bosibl y bydd astudiaethau genetaidd o DNA dynol, hynafol a chyfoes, yn ein helpu ni i ddeall ein pwnc. Fodd bynnag, mae'r astudiaethau hyd yma wedi tueddu i ddod i gasgliadau annhebygol ar sail niferoedd bychain o bobl, a chan ddefnyddio rhagdybiaethau o'r oes o'r blaen ynglŷn ag ieitheg ac archaeoleg.

Darllen Cefndir

Christian Celts

Exploring the World of the Celts gan S. James. Cyhoeddwyd gan Thames & Hudson (1993).

The Celts: Origins, Myths and Inventions gan J. Collis. Tempus Publishing Ltd (2003).

The Ancient Celts gan B. Cunliffe. Gwasg Prifysgol Rhydychen (1997).

sylw(6)

Ms Lesley Butlerl
15 Tachwedd 2020, 04:06
Altho born in North Wales, to a Welsh mother and Scottish Canadian father, I grew up in northern Canada and learned little of my Welsh heritage and the history of Wales. I found these articles absolutely fascinating and want to read more. Loop
Cyndi Morgan
5 Awst 2020, 20:14
Many people confuse language with body-type or even culture. Take for instance Boudet who wrote The Real Celtic Language (in French) and claimed that the language in question was English. Some are even saying today that Galatian is Germanic-based. And all because the blonde people who learned the original language of indigenous Britain the weren't small dark aborigines. Language changes in the mouths of those not born to it. The VIkings who made Dublin probably spent time learning Goidelic before they brought their families. And since we certainly know when the Huns and Goths came as the famous 'barbarian horde' to overwhelm European indigenes, we can know for a fact Celtic isn't Germanic. John T. Koch makes a good case for Celtic From The West.

Not everything passes like the sun in its travels. Many things went from west to east. I.e., Clement says the Druids taught Pythagoras, and the same is said of the Magi. In fact, one Druid came to Grecian lands regarding the oracle. Even Biblically, the Chronicon of Hippolytus says, "10:57. Gomer from whom are the Cappadocians, 58. Magog from whom are the Celts and Galatians... 71. Tarshish from whom are the Iberians and the Tyrrhenians..." etc. Which means the Magog-Celts are Irish, just as their histories claim.

But the Welsh Cymry are of Tarshish from whom are the Iberians and the Tyrrhenians (Etruscans). The third tribe of Cymry is Lloegrwys which came up the Ligur from the Liguria-Etruria hills. These same 'Zeus and the Oak' people came from Grecian lands and moved to Etruria, had the Nemeton by Marsailles which Rome burned, and had lived in Iberia before the Iberians. Ligurians were at Tartessos. Pelasgians of Asia Minor and Greece and Crete, and Ligurians and Silures are all sea peoples.

Linear A, Minoan Crete has the same word order as Welsh. The Britons were described as having worn a ring around their narrow waists, just as the priest-king and his followers in Crete wear. The bull-leaping in Crete could easliy have become the bull-fight in Spain. The Cretan Maze is on Glastonbury Tor... and in Sicily with Daedalus... and in Galitia's NW Spain. The line of evidence is longer still than this.
Cyndi Morgan
2 Awst 2020, 22:32
Celtic is Verb-Subject-Object like Minoan, not SVO like Germanic.

The first Germanics came over without their wives and kids, and they must have learned the language of the indigenes. And when they brought their families, their wives continued on teaching their kids Germanic, thus making Britain into England. The same thing happened with body types, when the Germans bred with indigenous women... the Germanic type was submerged into the vast numbers of the indigenes... until the Saxons brought wives and kids... and even still, the indigenous dark hair and eyes overwhelms.

But what language did the indigenes speak? We're told that the first islanders were Iberian (DNA and Tacitus-Solinus descriptions) and wouldn't that mean that at least some of the ancient Iberians spoke Celtic as their mother tongue? If not, where are the Spanish-named mountains and rivers of Britain? If not, where did the Celtic language come from? since it's plainly not an Indo-European language.

Therefore, my conclusion has to be that the small dark indigenous people were the Celtic-speakers... in both England and Europe. But Celts, by the time of Caesar, were any people who spoke the Celtic language, from tall blonde Germans to small dark Silurians. But to the Silurians it was their mother tongue. The first Druids were the Silurian indigenes, even according to Rhys, along with a bunch more authors who are also dragged kicking and screaming to the same conclusion.

Since language is learned by people to whom it is not their mother tongue, and since the Vikings heavily settled Ireland and Scotland, I would guess this accounts for the differences between p-celt and q-celt. And since the Irish have some history showing advents from several sources... from Scythia and Egypt to Greece and Spain... that further muddies their water. But the Cymry have been carrying there own baggage from Cimmeria and Cimbri which are Germanic lands... which would seem to suggest that the Cymry are not Silurians. What part of the triads and Welsh history belongs to the non-indigenes is anybody's guess.

Boyd Dawkins says the Welsh are small dark people, and that Britain owes whatever it is to them.
Nia Evans Staff Amgueddfa Cymru
7 Gorffennaf 2020, 16:47

Hi Ceri,

Thank you for your comment. I have passed it on to our Social and Cultural History department to advise further. Just so you're aware, a number of our staff are currently on furlough, so it may take a little longer than usual for us to get back to you.

Many thanks,

Nia
(Digital team)

Ceri
2 Gorffennaf 2020, 23:03
I am Welsh.. North walien and so proud.. I'd be grateful if any knowledge around the Trevor Llangollen area
Gitta
2 Mawrth 2019, 20:44
Kelts or Celts lived not only in the area of G.B. but in the middle of Europe (today`s Hungary). In Hungarian language their name means:
people who came from the East. Kelt-Kelts-Celts = Kelet (in Hungarian) = East

Their ancient writing is very similar to the Hun/Hungarian letters- which can still be read by Historians even today.
Hungarians are the oldest people and not only in Europe but in the world. Their language is very logical, and not similar to any other one.
G.B. Shaw said "If I could speak the Hu. language, I could be the greatest writer in the world."

There are hundreds of proves, but the official media/historians do not take them into
consideration. It is more comfortable and rentable for them to insist on the faked stories.

Gadael sylw