English

Cartref parhaol ar gyfer tŷ dros dro: y pre-fab yn Sain Ffagan

Prototeip o dŷ pre-fab alwminiwm yn cael ei godi, yn barod i'w arddangos, y tu allan i'r Tate Gallery yn Llundain, 1945. Hawlfraint y Goron NMR
Prototeip o dŷ pre-fab alwminiwm yn cael ei godi, yn barod i'w arddangos, y tu allan i'r Tate Gallery yn Llundain, 1945. Hawlfraint y Goron NMR
Yr Uned Adeiladau Hanesyddol yn datgymalu'r pre-fab yn Llandinam Crescent yn Nhachwedd 1998.
Yr Uned Adeiladau Hanesyddol yn datgymalu'r pre-fab yn Llandinam Crescent yn Nhachwedd 1998.
Rhai o dai pre-fab Llandinam Crescent, yn aros i gael eu dymchwel
Rhai o dai pre-fab Llandinam Crescent, yn aros i gael eu dymchwel.

Dinistriwyd miloedd o gartrefi Prydeinig gan fomiau yn ystod yr Ail Ryfel Byd (1939-45). Nid oedd modd eu hailgodi oherwydd prinder adeiladwyr a deunyddiau. Ym 1944 cyflwynodd Winston Churchill y Rhaglen Tai Dros Dro fel rhan o ymdrech Prydain i ailadeiladu ar ôl y rhyfel. Y nod oedd darparu hanner miliwn o dai argyfwng, a fyddai'n para pymtheg mlynedd.

Y tai pre-fab cyntaf

Roedd gan y tai parod neu'r tai 'pre-fab' bedwar cynllun safonol: dau gynllun o fframiau pren (y Tarran a'r Uni-Seco), un o ffrâm ddur â phaneli asbestos (yr Arcon), a'r pre-fab Alwminiwm, wedi'i wneud o weddillion deunyddiau adeiladu awyrennau. Dangoswyd esiamplau o'r rhain yn y Tate Gallery yn ystod 1944-5.

Y nod oedd gwneud cymaint â phosibl gyda'r adnoddau prin oedd ar gael, a fedrai gael eu masgynhyrchu a'u hadeiladu'n gyflym.

I ddechrau, cafwyd ymateb cymysg. Roedd rhai o'r farn bod tai pre-fab yn wastraff arian a ddylai fod wedi cael ei wario ar dai parhaol. Wrth i glystyrau o'r tai pre-fab godi ar hyd a lled y wlad, mynegwyd pryderon ynglŷn â'u hymddangosiad. Erbyn diwedd y prosiect ym 1949 dim ond 156,623 o dai pre-fab a godwyd o'r hanner miliwn arfaethedig. O'r cyfanswm hwn, codwyd 7,600 ohonynt yng Nghymru.

Tai addas i arwyr?

Roedd rhai o'r farn bod y tai pre-fab yn hyll a digymeriad, ac ofnent y byddent yn troi'n slymiau a fyddai'n bell iawn o fod yn dai addas ar gyfer arwyr, fel yr addawyd.

Fodd bynnag, o ganlyniad i safon uchel y cynllunio, fe barodd nifer ohonynt yn llawer hirach na'r disgwyl. Daethant i fod yn dai i'w trysori, a gofalwyd amdanynt gyda gofal a pharch.

Yr Amgueddfa'n achub pre-fab Alwminiwm

Hanner can mlynedd yn ddiweddarach, roedd olion cyrydu sylweddol ar yr ychydig dai pre-fab oedd wedi goroesi, ac ym 1998 cynigiodd Cyngor Sir Caerdydd un o'r tai pre-fab o Llandinam Crescent, Caerdydd, a oedd ar fin cael ei ddymchwel, i Amgueddfa Cymru. Ar un adeg dyma oedd y math mwyaf cyffredin o dŷ pre-fab i gael ei adeiladu ym Mhrydain, ond bellach mae'r rhan fwyaf ohonynt wedi'u dymchwel. Mae'n bosibl mai'r esiampl a ailgodwyd yn Sain Ffagan fydd yr unig un ar ôl yng Nghymru gyfan.

Wrth ei adeiladu, gosodwyd pob rhan o'r tŷ yn llawn, gan gynnwys yr holl wifrau trydanol, y pibellau nwy a'r gwaith plymio. Doedd ond angen bolltio'r tŷ at ei gilydd, selio'r uniadau a gosod y lloriau cyn bod modd i'r deiliaid symud i mewn. Nodwedd mwyaf datblygedig y tai pre-fab oedd y tân glo â boeler cefn a gynhesai'r dŵr gan gylchredeg aer cynnes i'r ystafelloedd gwely. Adeiladwyd unedau'r ystafell ymolchi a'r gegin gefn wrth gefn er mwyn arbed lle.

Oherwydd symlrwydd yr adeilad, datgymalwyd y tŷ mewn un bore.

Penderfynodd yr Amgueddfa arddangos y pre-fab fel y byddai wedi edrych oddeutu 1950. Er iddo gael ei adeiladu ym 1948, mae dewis y dyddiad hwn wedi'n galluogi i ddehongli gardd mwy datblygedig a'r ymdeimlad o gymdeithas oedd wedi datblygu yn y stryd. Roedd 1950 yn ddechrau cyfnod o optimistiaeth newydd yn dilyn y rhyfel, ac adlewyrchwyd hyn mewn cynlluniau newydd ar gyfer celfi a nwyddau'r cartref. Serch hynny, roedd yn gyfnod o ddioddef effeithiau'r rhyfel a'i ganlyniadau, ac roedd yn rhaid gwneud y gorau o'r hyn a oedd gennych. Mae'r pre-fab a godwyd yn Sain Fagan felly'n symbol o gyfnod o newid mawr yng Nghymru, yn pontio rhwng hen ffyrdd o fyw a'r newydd.

sylw(3)

Dafydd wiliam Principal Curator of Historic Buildings
7 Mawrth 2017, 13:40
Hi Jeremy,
Our prefab did not have any asbestos panels and was all made from aluminium. It did have asbestos lagging around the flue pipe, but that was it. I don't know what type of asbestos was used in the others.
Sara Staff Amgueddfa Cymru
1 Mawrth 2017, 10:42

Hi there Jeremy

I will pass on your comment to the Curator responsible, and ask that they reply to you here on the page, or via email.

Best wishes

Sara
Digital Team

Jeremy Bryant
22 Chwefror 2017, 07:50
I just read an old article of yours about Arcon prefab houses.
Do you happen to know what type of asbestos was used in their construction?
i have two in my garden which I want to renovate.

Many thanks

Jeremy Bryant
Nid yw sylwadau ar gael ar hyn o bryd. Ymddiheuriadau am yr anghyfleustra.