English

Y teulu Goodwin o Gynwyl Elfed

Mark Lucas

Drenewydd.
Drenewydd.
William Price Goodwin.
William Price Goodwin.
Melin Goodwin a chartref y teulu, Cynwyl Elfed, Sir Gaerfyrddin.
Melin Goodwin a chartref y teulu, Cynwyl Elfed, Sir Gaerfyrddin.
Teulu Goodwin a’r staff, tua 1900.
Teulu Goodwin a’r staff, tua 1900.
Alice Wilkins, Thomas Goodwin, Esther Goodwin ac Anne Wilkins yn blentyn.
Alice Wilkins, Thomas Goodwin, Esther Goodwin ac Anne Wilkins yn blentyn.

Rhan o Gasgliad Diwydiant Gwlân Amgueddfa Cymru yw casgliad Anne Goodwin Wilkins. Ei theulu oedd perchnogion Melin Goodwin yng Nghynwyl Elfed ac mae’r casgliad yn adrodd hanes y busnes teuluol ac yn adlewyrchu llanw a thrai nifer o felinau bychain, teuluol Cymru.

Y 19fed Ganrif

Erbyn canol y 19eg ganrif gorfodwyd nifer o felinau gwlân gwledig ger y Drenewydd i gau wrth i felinau masnachol mawr y dref ddechrau prynu gwlân rhatach o bellteroedd Swydd Efrog. O ganlyniad, dechreuodd nifer o deuluoedd y melinau gwledig symud o’r Drenewydd at ganolfannau llewyrchus y diwydiant yn Sir Gâr.

Ym 1848 symudodd William Price Goodwin ei deulu o’r Drenewydd i Gynwyl Elfed, pentref bychan rhwng Caerfyrddin a Chastellnewydd Emlyn, a sefydlu melin wlân deuluol.

Gyda’r rheilffordd yn cyrraedd Cynwyl ym 1860 gallai cynnyrch Melin Goodwin gael ei gludo bellach i ganolfannau diwydiannol de Cymru, a hynny’n rhad ac yn gyflym. Sbardunodd dyfodiad y rheilffordd dwf y melinau, a chyda galw cynyddol o’r de diwydiannol am ddillad a blancedi, tyfodd Sir Gâr yn ganolbwynt y diwydiant gwlân yng Nghymru.

Yr 20fed Ganrif

Effeithiodd streiciau ac anghydfod diwydiannol parhaus yn drwm ar y melinau bychain ar droad yr ugeinfed ganrif, wrth i’r galw am nwyddau gwlân leihau. Cafodd Melin Goodwin ail wynt yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, wrth gyfrannu at yr ymdrech ryfel drwy gynhyrchu blancedi a chrysau ar gyfer y fyddin. Ond wedi’r rhyfel, gwerthodd y fyddin ei holl stoc o frethyn yn rhad, ac aeth nifer o felinau bychain i’r wal. Brwydrodd Melin Goodwin drwy ddirwasgiad mawr y 1920au a’r 1930au, ond cau fu’n rhaid ym 1939 gan werthu unrhyw beiriannau a chadw’r brethyn olaf mewn papur brown.

Yn 2004 gadawodd Anne Goodwin Wilkins bob eitem o’r hen felin deuluol i Amgueddfa Wlân Cymru mewn cymynrodd. Ymhlith yr amrywiol eitemau mae ffotograffau o’r teulu ac o’r gweithwyr, sampler o waith Anne a dillad doliau o waith ei thad, llyfr cownt ac allwedd drws ffrynt y felin, siswrn brethyn mawr a chopi o lyfr meddyginiaeth Cymraeg a ysgrifennwyd â llaw gan Thomas Goodwin oedd yn cynnwys cyngor i fenywod ar enedigaeth, a thriniaethau ar gyfer cramp, sgyrfi, halitosis ac ati. Yno hefyd mae’r brethyn olaf, wedi ei lapio o hyd mewn papur brown.

sylw(1)

wti
25 Ebrill 2017, 06:31
Thanks for the article
Nid yw sylwadau ar gael ar hyn o bryd. Ymddiheuriadau am yr anghyfleustra.