Cafodd y môr-grwban lledraidd sydd i'w weld yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd ei olchi i'r lan ar draeth Harlech, Gwynedd, ym mis Medi 1988. Gwaetha'r modd, roedd wedi boddi ar ôl cael ei ddal gan leiniau pysgota. Cafodd y môr-grwban sylw ym mhedwar ban byd gan mai hwn oedd y môr-grwban mwyaf a thrymaf a gofnodwyd erioed. Roedd bron yn 3m (9tr) o hyd ac yn pwyso 914 kilo (2016 pwys).

Pan olchwyd y môr-grwban i'r lan, roedd prysurdeb mawr ymhlith staff yr Amgueddfa gan eu bod yn awyddus i lunio set arddangos o'i gwmpas. Fodd bynnag, nid gwaith syml oedd paratoi sbesimen fel hyn i'w arddangos.

môr-grwban lledrgefn
Bu angen troi'r môr-grwban wyneb i waered i drwsio'r craciau ar ei fol.

Arddangos y môr-grwban mwyaf yn y byd

Ar ôl cael awtopsi er mwyn cael gwybodaeth wyddonol, tynnwyd y croen a'i drin a gwnaed mowld o siâp y corff. Yna, cafodd y croen ei dynnu dros y mowld i wneud i'r anifail edrych yn naturiol.

Tynnwyd y sgerbwd hefyd a'i baratoi i'w arddangos ochr yn ochr â'r corff. Yna, rhoddwyd y mownt tacsidermi a'r sgerbwd i'w harddangos yn eu horiel fach eu hunain gydag arddangosiadau cysylltiedig am hanes y môr-grwban lledraidd, y bygythiadau y mae'n eu hwynebu, y cefndir ecolegol a'r gwaith cadwraeth.

môr-grwban lledrgefn
Glanhau a thrwsio'r môr-grwban.

16 o flynyddoedd yn ddiweddarach

Ar ôl cael ei arddangos am 16 o flynyddoedd, roedd craciau eithaf mawr wedi dechrau ymddangos ar y sbesimen. Roedd wedi dechrau cracio ers peth amser a chafodd ei drwsio yma a thraw dros y blynyddoedd. Sychder yr awyr oedd yn gyfrifol am y craciau ac felly doedd dim dewis ond cau'r rhan hon o'r oriel a mynd ati o ddifrif i wneud gwaith cadwraeth ar y môr-grwban poblogaidd.

Y cam cyntaf oedd glanhau haen o lwch a baw seimllyd oddi ar y môr-grwban. Defnyddiwyd stwff glanhau an-ïonig i dynnu'r rhan fwyaf o'r baw.

Pan oedd yn eithaf glân, y cam nesaf oedd cael y rhannau o'r sbesimen oedd wedi eu hystumio nôl i'r siâp cywir. I wneud hyn, gwylchwyd y rhan allanol â chymysgedd o ddŵr wedi'i ddad-ïoneiddio, halen a glanedydd fel y gellid ei symud yn ôl i'w siâp.

Tynnu'r hen waith trwsio

Ar ôl i'r sbesimen sychu, tynnwyd yr hen waith trwsio. Roedd hon yn broses hir ac araf ac roedd angen bod yn ofalus i beidio â gwneud rhagor o niwed i groen y môr-grwban. Roedd llawer o'r croen wedi'i baentio'n ddu rai blynyddoedd cynt ac felly roedd angen tynnu'r paent hefyd. Gwnaed hyn trwy ddefnyddio aseton a system symudol i gael gwared â'r tarth.

Ar ôl tynnu'r gwaith trwsio cynt a'r paent, roedd patrymau a gwead croen gwreiddiol y môr-grwban i'w gweld unwaith eto. Cafodd bylchau a holltau yn y sbesimen eu llenwi a phaentiwyd drostynt mewn ffordd oedd yn cyd-fynd â lliw ac ansawdd croen gwreiddiol y môr-grwban.

Môr-grwban lledrgefn
Y môr-grwban ar ôl y gwaith cadwraeth.
Môr-grwban lledrgefn
Arddangosfa newydd y môr-grwban lledrgefn yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

Ailarddangos

Cafodd y sgerbwd ei lanhau'n ofalus hefyd cyn ailosod y môr-grwban gorffenedig fel yr oedd o'r blaen. Ar ôl 4 mis o waith, roedd modd ailagor oriel y môr-grwban i'r cyhoedd unwaith eto.

Taith arall i'r môr-grwban

Roedd sychder yr aer yn oriel y môr-grwban yn dal i achosi problemau o ran cadwraeth. Felly, yn 2006, symudwyd y môr-grwban i le newydd yn yr oriel 'Dyn a'r Amgylchedd' gerllaw, ger y morfil cefngrwm. Mae cyflwr yr aer yn well yn y fan honno ac felly llwyddwyd i gadw'r môr-grwban mewn arddangosfa agored. Yn ogystal, cafodd y panelau arddangos eu hadnewyddu i roi'r wybodaeth ddiweddaraf. Mae'r môr-grwban, felly, yn ychwanegiad gwerthfawr i'r oriel hon.

sylw(27)

Robert Denkewalter
6 Gorffennaf 2019, 17:58
While deep see fishing out of the Florida Keys
in 1971 a 7 foot sea turtle came within a few feet
Of our boat. I wish we had a camera as that was a giant turtle and beautiful sea creature
rebecca
3 Mai 2019, 14:05
turtles are not my favorite animal to play with ;)
Mika Schenkenberger
19 Mawrth 2019, 11:22
Those are giant turtles
9 Hydref 2018, 14:20
that is awsome
Sara Huws Staff Amgueddfa Cymru
20 Mehefin 2018, 10:53

Hi Peggy and Katy

Thanks both for your comments, and thank you for your patience as I got back to you!

My colleagues in the Natural Science department recommend contacting a local nature group - they will have a much better chance of identifying a local specimen.

The recommended the Florida Fish and Wildlife Conservation Commission and the Sea Turtle Conservancy. I'm sure the latter will also be able to settle the question of whether the facebook videos you've seen are real, or augmented in some way.

This page on the Florida Museum website might also provide you with more interesting facts about these wonderful creatures.


It's so great that you've found our page and I hope you continue to enjoy nature where you are - and don't forget to come and see our turtle if ever you visit the UK!

Best wishes,

Sara

Digital Team

Katie Condo
3 Mehefin 2018, 00:41
Peggy,
Would love to know what answer you get if any. I'm also from Florida and have never seen any turtle that would be that big except way off the coast and it was a sea turtle. We live in Pasco county and although I've seen some very big Gopher turtles but their heads are always tiny. Too bad you couldn't post pictures on here. The video of the leatherback going back into the water on facebook is what made me find this page after googling to see how big they get. So many people are on there saying it's a fake and they are using camera tricks but I don't think so. They are amazing creatures, I just can't imagine all the things and places they have seen in their life time.
Sara Huws Staff Amgueddfa Cymru
30 Mai 2018, 10:21

Hi there Peggy,

What an interesting find! Thank you for sharing your comment with us. I'm going to get in touch with our Curators to see if we can answer your question - we might want to follow up by email so we can see pictures of your find.

Hope you had a good Memorial Day weekend and thank you again for getting in touch,

Sara
Digital Team

Peggy Etheridge
25 Mai 2018, 16:36
I have a question... my son found a turtle skull this past weekend while we were camping. I measured the width of the skull and it's 6 inches across. I assumed it was a gopher turtle which are common here in Florida. Then today I looked up gopher turtles and they don't get that big, 12lbs. So that skull he found wasn't a gopher. I have pictures I can send you if that would help. Im dying to know what kind of turtle gets that big. It honestly looks as big as the one you have on display.
Thank you
PegE
Audrie
7 Mai 2018, 03:31
My name is audrie I got two turtles from California both are girls ?
DARRYL
1 Ebrill 2018, 12:59
I've seen a turtle about 4 metres round with large weed growth on it at night swimming in South Australian waters 20 years ago .I was fishing, I've never seen any bigger than this. And I know their no proof out there of footage alive ,I've seen the world's largest alive.

Gadael sylw