Digwyddiadau

ArddangosfaLLWYTH O LECHI GLEISION

23 Gorffennaf31 Rhagfyr 2018
Pris Am Ddim
Addasrwydd Pawb

Cyfres o ffotograffau o’r archif yn dangos llechi yn barod i’w hallforio o rai o borthladdoedd gogledd Cymru sy'n edrych ar y berthynas rhwng llechi a'r môr.

Fel rhan o ddathliad 2018 Blwyddyn y Môr Cymru, mae'r arddangosfa - gyda lluniau o gasgliadau'r amgueddfa yn ogystal â detholiad gan Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru a Gwasanaeth Archifau Gwynedd a Chonwy - yn cofio rhai o'r porthladdoedd oedd yn bwysig i'r diwydiant llechi yng Nghymru – o safbwynt allforio llechi ledled y byd, gan gynnwys Porth Penrhyn, Bangor, Cei Llechi, Caernarfon, Porthmadog, Y Felinheli ac Aberdyfi.

Bu peth allforio arforio o lechi Cymreig o'r Canol Oesoedd ymlaen, gyda rhai o'r llechi hyn yn canfod eu ffordd i arfordir dwyreiniol yr Iwerddon. Erbyn 1738, roedd Dulyn wedi dod yn gwsmer da ar gyfer llechi Nantlle, a gwyddom fod tua 26,000 o dunelli o lechi Cymreig yn cael eu hallforio ym 1793.

O’r 1860au ymlaen , roedd allforion llechi ledled y byd o borthladdoedd Cymru yn enfawr yn cynnwys 114 tunnell i’r Ariannin,  404 tunnell i Ynysoedd y Sianel 580 tunnell i Dde America,  De Affrica Prydeinig 290 tunnell, Gwlad Belg 431 tunnell, Yr Almaen 41,000 tunnell, Denmarc 3,500 tunnell ac Awstralia 5,500 tunnell.

Ymhlith y porthladdoedd prysur oedd yn gwasanaethu'r diwydiant llechi roedd Porthmadog lle cafodd cyfres o lanfeydd eu hadeiladu ar hyd y lan cyn belled â Borth-y-Gest. I ddechrau, cafodd llechi ei trosglwyddo o Ffestiniog i lawr i'r ceiau ar hyd Afon Dwyryd, yna ar gwch i Borthmadog i'w drosglwyddo i longau ymadawedig. Roedd angen llechi toi o safon uchel ar y dinasoedd a oedd yn ehangu yn gyflym yn Lloegr, a datblygodd y rheilffyrdd er mwyn eu cludo i'r porthladd newydd trwy dramffordd o'r chwareli o gwmpas Ffestiniog a'r ardal. Agorwyd Rheilffordd Ffestiniog ym 1836, ac yna Tramffordd Croesor ym 1864 a Thramffordd y Gorseddau ym 1856, ac erbyn 1873 allforiwyd dros 116,000 o dunelli (117,800 t) trwy Borthmadog mewn mwy na mil o longau.

Porthladd arall sy'n nodweddiadol o'r arddangosfa yw Y Felinheli - wedi'i drawsnewid gan chwarel llechi pan adeiladodd perchnogion chwarel Dinorwic ac Ystâd y Vaynol, yr Assheton Smiths yr harbwr i allforio llechi a gludir i'r cei gan Reilffordd Dinorwic, rheilffordd gul (bellach Rheilffordd Llyn Llanberis) Maent hefyd wedi penderfynu rhoi enw arall Port Dinorwic i'r Y Felinheli ar y pryd!

Fe wnaeth y cei llechi yng Nghaernarfon wasanaethu i ddatblygu chwareli Nantlle pan adeiladwyd llongau newydd ar hyd Seiont i ddarparu ar gyfer allbwn cynyddol llechi, i'w gludo i gwsmeriaid yn ôl llongau. Roedd cyrraedd Rheilffordd Nantlle yn 1826 yn hybu allforion llechi o Gaernarfon. Erbyn 1840 y cei llechi yw prif ffocws gweithgaredd llongau Caernarfon.

Porthladd llechi prysur arall oedd Porth Penrhyn ym Mangor a wasanaethodd Chwarel y Penrhyn ym Methesda. Er nad yw cynhyrch nac allforion llechi ar raddfeydd y 19eg ganrif mae'n parhau i fod yn rhan allweddol o fusnes llechi. Mae allforion llechi mân ac agreg gan Chwarel Penrhyn, trwy Borth Penrhyn ar hyn o bryd i Rotterdam ac ar hyd arfordir Lloegr  wedi tyfu i fod yn rhan mawr o werthiant llechi Cymru yn ogystal a sawl amlwyth o lechi to yn cael eu hallforio bob mis i Awstralia ( proses sydd yn cymryd 45 diwrnod!) Mae llechi Cymru yn do ar nifer o adeiladau adnabyddus erbyn hyn yn cynnwys Goruchaf Lys Newydd De Cymru,  Storfeydd Unwin, Sydney,  Canolfan y Celfyddydau yn Christchurch, Seland Newydd.

Mae Ewrop hefyd yn brif gyrchfan ar gyfer llechi Cymreig gyda llwythi o lechi ac agreg addurniadol o fewn Ewrop yn parhau i dyfu ac esblygu. Yn 2017 gwnaed cyfanswm o saith llwyth o bron i 14000 tunnell o gyfanswm llechi o Borth Penrhyn ym Mangor.* (http://www.welshslate.com/welsh-slate-shipments-clock-up-the-miles/)

Hefyd yn rhan o’r arddangosfa mae 4 cwch fach wedi eu gwneud o lechfaen - wedi'u hadeiladu o lechi gyda hwyliau a wnaed o gopļau o rai o'r ffotograffau archif a mapiau'r AO o'r ardal. Fe'u gwnaed gan David Huntington o Ynys Môn.

Gellir gweld y ffotograffau tan 31.12.2018 ac mae'r mynediad AM DDIM.

Am ragor o wybodaeth ewch i   www.amgueddfa.cymru www.museum.wales           #blwyddynymor

 

 

 

 

Porth Penrhyn, Bangor ©Gwasanaeth Archifau Gwynedd 

Postar Llechi Gleision

Cychod llechi gan David Huntington

Digwyddiadau