Digwyddiadau

Arddangosfa: Tirwedd Llechi Gogledd Cymru - cais am Statws Treftadaeth y Byd!

Amgueddfa Lechi Cymru
3 Awst–31 Rhagfyr 2021
Pris Am Ddim
Addasrwydd Pawb

Logo Safle Treftadaeth y Byd Llechi

Chwarel Lechi Dinorwig  ©CBHC

Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru yw’r lleoliad diweddaraf yn y DU i ddod yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO -  y trydydd ar ddegfed ar hugain yn y DU, a’r pedwerydd yng Nghymru, yn ymuno â Traphont Ddŵr Pontcysyllte, Tirwedd Ddiwydiannol Blaenafon a Chestyll a Muriau Trefi Edward I yng Ngwynedd.

Mae'r dynodiad yn cydnabod bod yr ardal yn dirwedd ddiwylliannol wirioneddol bwysig, yr un mor bwysig â'r Taj Mahal, neu Stonehenge.

Mae’r dynodiad wedi cymryd dros 15 mlynedd i'w chyflawni ac mae’r arddangosfa hon yn tynnu sylw at yr ardaloedd unigol sydd wedi'u cynnwys yn y cais - gan arddangos stori anhygoel esblygiad cymdeithas amaethyddol ucheldirol i un sy'n cael ei dominyddu gan y diwydiant llechi; gyda threfi, chwareli a chysylltiadau trafnidiaeth yn naddu eu ffordd drwy fynyddoedd Eryri i lawr i'r porthladdoedd eiconig.

Roedd Tirwedd Llechi Gogledd Orllewin Cymru, sy’n ymestyn drwy sir Gwynedd, ar flaen y gad o ran cynhyrchu ac allforio llechi yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae llechi wedi cael eu cloddio yn yr ardal am dros 1,800 o flynyddoedd ac wedi cael eu defnyddio i adeiladu rhannau o gaer Rufeinig Segontiwm yng Nghaernarfon a chastell Edward I yng Nghonwy. Fodd bynnag, dim ond yn ystod y Chwyldro Diwydiannol y gwelwyd cynnydd yn y galw wrth i ddinasoedd ledled y byd ddatblygu, gyda llechi o chwareli Gwynedd yn cael eu defnyddio’n eang ar doeau cartrefi gweithwyr, adeiladau cyhoeddus, mannau o addoliad a ffatrïoedd.

Erbyn y 1890au, roedd y diwydiant llechi yng Nghymru yn cyflogi oddeutu 17,000 o weithwyr ac yn cynhyrchu bron i 500,000 tunnell o lechi y flwyddyn, oddeutu traean o’r holl lechi toi a ddefnyddiwyd yn y byd ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Cafodd y diwydiant effaith enfawr ar bensaernïaeth fyd-eang, gyda llechi o Gymru yn cael eu defnyddio ar nifer o adeiladau, terasau a phalasau ar draws y byd, gan gynnwys Neuadd San Steffan yn Nhŷ’r Senedd yn Llundain, yr Adeilad Arddangos Brenhinol, Melbourne, Awstralia a Neuadd y Ddinas Copenhagen, Denmarc. Yn 1830, roedd hanner yr adeiladau yn Efrog Newydd wedi’u toi â llechi o Gymru. Gweddnewidiwyd tirwedd yr ardal ar raddfa enfawr gan ganrifoedd o fwyngloddio, ac mae’r arysgrif yn adlewyrchu’r rôl bwysig a chwaraeodd y rhanbarth hwn yn ‘rhoi to ar fyd y bedwaredd ganrif ar bymtheg’.

Cyngor Gwynedd, ar ran amrywiaeth o bartneriaid, gan gynnwys Amgueddfa Lechi Cymru, sydd wedi datblygu'r enwebiad. Mae Amgueddfa Lechi Cymru yn ymfalchio’n fawr o fod yn rhan o'r bartneriaeth yma a wedi cydweithio ar sawl prosiect i godi ymwybyddiaeth o'r dreftadaeth arbennig sy'n perthyn i'r diwydiant llechi gan gynnwys prosiect LleCHI - a ariennir gan y Loteri Genedlaethol. 

Un o'r prosiectau hyn, sydd wedi'i gynnwys yn yr arddangosfa, yw cyfres o ffilmiau sy'n rhoi trosolwg o bob ardal yn y dynodiad. Ffilmiwyd Dr David Gwyn, hanesydd o'r diwydiant llechi, fel rhan o brosiect LleChi, menter greadigol dan arweiniad ein bardd cenedlaethol, Ifor ap Glyn.

Gellir gweld y ffilmiau hefyd: 

Tirwedd Llechi Gogledd Orllewin Cymru | The Slate Landscape of North West Wales DINORWIG - YouTube

Tirwedd Llechi Gogledd Orllewin Cymru | The Slate Landscape of North West Wales PESDA - YouTube

Tirwedd Llechi Gogledd Orllewin Cymru | The Slate Landscape of North West Wales DYFFRYN NANTLLE - YouTube

Tirwedd Llechi Gogledd Orllewin Cymru | The Slate Landscape of North West Wales ABERGYNOLWYN - YouTube

Tirwedd Llechi Gogledd Orllewin Cymru | The Slate Landscape of North West Wales STINIOG - YouTube

Tirwedd Llechi Gogledd Orllewin Cymru | The Slate Landscape of North West Wales POW GORSEDDAU - YouTube

Digwyddiadau