Amser Bwyd
Bara Gwyn
Sir Frycheiniog
![](/media/36647/DF107027-Resized.jpg)
Gwlychu toes. Miss Margied Jones, Llanuwchllyn, Meirionnydd.
Ar ddiwrnod crasu bara, yr oedd hi’n arfer gan rai gwrageddi gadw darn o’r toes o’r neilltu a’i lunio’n dorth fach i’w chrasu ar y radell (neu’r planc).
Bwyteid hon yn ffres i de y diwrnod hwnnw tra bod gweddill y bara yn cael ei grasu yn y ffwrn. Y mae enw’r dorth hon yn amrywio, yn ôl yr enw a arferir am yr offeryn y cresid hi arno, gan amlaf, e.e., ‘bara planc’ (Cwm Gwaun), ‘bara mân’ (Bryn, Port Talbot), ‘picen ar y lychwan’ (Tonyrefail). Ceir yr enw ‘bara prwmlid’ ym Mhen-prysg, ger Pen-coed.
Yn yr un modd, cedwid darn o’r toes er mwyn llunio torthau bach ohono i’w crasu ar waelod y ffwrn. Ceir tystiolaeth i brofi bod maint y torthau hyn yn amrywio o ardal i ardal yn ogystal â’u henwau, e.e., ‘bara bricen’ (Pen-gwyn), ‘cwgen’ (Brynberian), ‘torth gwaelod popty’ (Rhydymain), ‘torth ar fflat y ffwrn’ (Ystalyfera), ‘torth ar llawr y ffwrn’ (Mynydd Cynffig), ‘sôts’ (Dowlais) a ‘hogen’ (Bwlch-llan).
Y Rysáit
Byddwch angen
- tri phwys a hanner o flawd plaen
- tri llond llwy de o halen
- pedwar llond llwy de o siwgr
- peint a hanner o ddŵr claear
- owns o furum
Dull
- Rhoi’r blawd a’r halen mewn padell gynnes a’i rhoi o’r neilltu mewn lle cynnes.
- Cymysgu’r siwgr a’r burum mewn basn bach, gwneud pant yng nghanol y blawd, arllwys y burum iddo a’i orchuddio ag ychydig o’r blawd.
- Ei adael yno am rai munudau i ‘weithio’.
- Yna gwlychu’r toes yn raddol â’r dŵr claear gan gymysgu’r blawd i mewn i’r toes yn drwyadl.
- Ei dylino â’r ddwy law am ryw ddeng munud nes gwelir y toes yn dod yn lân oddi ar ochrau’r badell, ac o’r dwylo.
- Gorchuddio wyneb y badell â lliain glân a’i rhoi mewn lle cynnes nes gwelir bod y toes wedi codi a dyblu ei faint.
- Iro’r tuniau bara a’u rhoi mewn lle cynnes.
- Codi’r toes i fwrdd pren, ei rannu a’i dylino’n dorthau yn ôl maint a ffurf y tuniau.
- Rhoi’r toes yn y tuniau a’i adael i godi eto mewn lle cynnes am ryw hanner awr.
- Yna crasu’r torthau mewn ffwrn weddol boeth am ryw awr a hanner, yn ôl eu maint.
Brycheiniog.
Arfer cyffredin arall ar ddiwrnod crasu bara oedd cadw darn o’r toes yn weddill er mwyn gwneud math o deisen ohono. Efallai na fyddai gan y wraig na’r amser na’r defnyddiau i wneud teisen arbennig ar gyfer ei theulu ond byddai cael teisen o’r toes yn foethyn ganddynt. Y dull mwyaf cyffredin o’i pharatoi oedd:
- Cymryd darn o’r toes a chymysgu ychydig o lard, siwgr a chyrens (yn ôl y dewis) i mewn iddo’n drwyadl.
- Tylino’r toes hwn yn dda a’i adael i godi mewn lle cynnes.
- Naill ai gwneud un dorth fawr ohono, ei rhoi mewn tun a’i chrasu mewn ffwrn weddol boeth, neu rannu’r toes yn dorthau bach a’u crasu ar waelod y ffwrn neu ar y planc (neu’r radell).
Dyma rai o’r enwau a ddefnyddid i ddisgrifio’r deisen hon mewn gwahanol ardaloedd yng Nghymru: ‘teisen fara’ (Tonyrefail), ‘torth fach’ (Rhoslan), ‘teisen dôs cwnnad’ (Bryn ger Port Talbot), ‘cacen does’ (Llanbedr ger Harlech), ‘teisen does’ (Bryncroes), ‘torth gyrens’ (Llanuwchllyn), ‘torth gri’ (Mynytho), ‘bara cwrens’ (Brynberian), ‘cwgen gyrens’ (Cei Newydd), ‘pics’ (Cross Inn), ‘picen’ (Gelli-wen) a ‘pice cyrens’ (Ystalyfera).
Ffilm/Recordiad
Ffilm bwysig yn dangos yr hen ddull traddodiadol o grasu bara mewn ffwrn fach.
Yn y darn golygedig yma, gwelir Mrs Leis Rogers, Ffair-rhos yn codi toes a gymysgwyd ac a dylinwyd eisoes o'r badell a'i roi ar fwrdd y gegin. Yna mae'n ei dylino'n ysgafn a'i lunio'n dorth gron. Marcio'r wyneb wedyn â chyllell cyn rhoi'r dorth yn y ffwrn fach i'w chrasu ar y tân agored. Rhoi'r clawr ar y ffwrn ac yna codi darnau o fawn coch o'r tân ag efail haearn a'u rhoi ar wyneb y clawr yn drefnus - llanw o gwmpas ymyl y clawr yn gyntaf, yna llanw'r canol. Rhoi darnau o fawn ffres ar y tân o dan y ffwrn. Awr yn ddiweddarach, mae Mrs Rogers yn codi'r clawr oddi ar y ffwrn yn ofalus â'r efail - gofalu bod dim o'r llwch mawn yn syrthio ar wyneb y dorth. Y dorth wedi crasu - ei chodi allan o'r ffwrn, taro'r ochr isaf â dwrn i'w phrofi a'i rhoi ar y bwrdd i oeri.
sylw - (4)
I'll have to try making one now.
Tregaron
Dear Janet Jones,
Thank you for getting in touch with us. I passed your message on to my colleague who is the Principal Curator for Historic Interiors, Social & Cultural History. She believes that the bread you described could potentially be either 'Griddle Bread' or 'Unleavened Bread'. I hope this information has helped in answering your question.
Kind regards,
Nia
(Digital team)