Amser Bwyd

Dull

1. Rhoi’r blawd a’r halen mewn padell gynnes a’i rhoi o’r neilltu mewn lle cynnes.
2. Cymysgu’r siwgr a’r burum mewn basn bach, gwneud pant yng nghanol y blawd, arllwys y burum iddo a’i orchuddio ag ychydig o’r blawd. 
3. Ei adael yno am rai munudau i ‘weithio’. 
4. Yna gwlychu’r toes yn raddol â’r dŵr claear gan gymysgu’r blawd i mewn i’r toes yn drwyadl. 
5. Ei dylino â’r ddwy law am ryw ddeng munud nes gwelir y toes yn dod yn lân oddi ar ochrau’r badell, ac o’r dwylo.
6. Gorchuddio wyneb y badell â lliain glân a’i rhoi mewn lle cynnes nes gwelir bod y toes wedi codi a dyblu ei faint.
7. Iro’r tuniau bara a’u rhoi mewn lle cynnes.
8. Codi’r toes i fwrdd pren, ei rannu a’i dylino’n dorthau yn ôl maint a ffurf y tuniau. 
9. Rhoi’r toes yn y tuniau a’i adael i godi eto mewn lle cynnes am ryw hanner awr. 
10. Yna crasu’r torthau mewn ffwrn weddol boeth am ryw awr a hanner, yn ôl eu maint.

Brycheiniog.

Arfer cyffredin arall ar ddiwrnod crasu bara oedd cadw darn o’r toes yn weddill er mwyn gwneud math o deisen ohono.  Efallai na fyddai gan y wraig na’r amser na’r defnyddiau i wneud teisen arbennig ar gyfer ei theulu ond byddai cael teisen o’r toes yn foethyn ganddynt.  Y dull mwyaf cyffredin o’i pharatoi oedd:

1.  Cymryd darn o’r toes a chymysgu ychydig o lard, siwgr a chyrens (yn ôl y dewis) i mewn iddo’n drwyadl. 
2. Tylino’r toes hwn yn dda a’i adael i godi mewn lle cynnes. 
3. Naill ai gwneud un dorth fawr ohono, ei rhoi mewn tun a’i chrasu mewn ffwrn weddol boeth, neu rannu’r toes yn dorthau bach a’u crasu ar waelod y ffwrn neu ar y planc (neu’r radell).

Dyma rai o’r enwau a ddefnyddid i ddisgrifio’r deisen hon mewn gwahanol ardaloedd yng Nghymru: ‘teisen fara’ (Tonyrefail), ‘torth fach’ (Rhoslan), ‘teisen dôs cwnnad’ (Bryn ger Port Talbot), ‘cacen does’ (Llanbedr ger Harlech), ‘teisen does’ (Bryncroes), ‘torth gyrens’ (Llanuwchllyn), ‘torth gri’ (Mynytho), ‘bara cwrens’ (Brynberian), ‘cwgen gyrens’ (Cei Newydd), ‘pics’ (Cross Inn), ‘picen’ (Gelli-wen) a ‘pice cyrens’ (Ystalyfera).