Amser Bwyd

Ymenyn neu lard oedd sylfaen pob teisen cyn dyfod margarîn i’r siopau, ac fel rheol dibynnai gwraig y tŷ ar ladd mochyn i sicrhau cyflenwad da o lard cartref.

Byddid yn codi’r ddwy flonegen oddi ar y mochyn, eu torri’n ddarnau bach sgwâr a’u rhoi mewn sosban neu grochan wrth ymyl y tân i doddi.  Rhaid oedd toddi’r bloneg yn araf rhag iddo losgi, gan godi’r saim a ddeuai ohono’n raddol a’i hidlo i botiau pridd neu unrhyw lestr pwrpasol.  ‘Roedd hi’n arfer gan rai i’w hildo i ‘bledren’ (chwysigen) y mochyn.  Ar ôl iddo oeri a chaledu, ceir lard gwyn pur.

‘Creision’ neu ‘criwsion’ oedd yr enwau mwyaf cyffredin a roid ar y darnau bach caled, sych a oedd yn weddill o’r bloneg ar ôl toddi’r saim yn llwyr ohono.  Arferid yr enwau cree, scruggins a scrutchins arnynt yn Saesneg yng Nghymru.  Dull cyffredin o’u defnyddio oedd eu blasu â phupur a halen a blawd ceirch a’u bwyta’n oer gyda bara ‘menyn.

Yr oedd hi’n arfer hefyd i’w rhoi mewn teisen mewn rhai ardaloedd.