Amgueddfa Blog

As humans transport goods all over the planet we also unintentionally transport animals and plants to places that they do not belong. We call these animals and plants non-native or alien species. If conditions are right for the non-native species they can become established and outcompete our own native species for food and habitat. This is when they are called invasive species and could have a negative impact on our native species sharing the same habitat. This is bad news considering all the other pressures on our wildlife.

 

How do they travel such great distances?

One of the major transporters of marine non-native species are the large goods ships that travel from one side of the planet to the other, taking on ballast water in various ports and ejecting the water at their destination. Ballast water aids the huge ships to balance. At ports, as containers are removed from the ship, ballast water is taken on to keep the whole vessel evenly balanced. The problem is that the water in ports often contains tiny floating animals that are the offspring (or larvae) of mussels, crabs, clams and other invertebrates. These larvae get sucked into the ballast tanks and survive onboard until ejected at the destination port, which is sometimes on the other side of the planet. These animals would not normally have reached these far off destinations naturally. 

 

Aquariums and aquaculture, or the farming of aquatic plants and animals, are another two major contributors towards the invasive non-native species spread. Shellfish farms import juveniles to grow and breed from but these can often escape captivity or have other species attached to them. The Manila clam (Tapes philippinarum) from the Indo-Pacific region was introduced for farming in the south of England in 1989, but has since escaped! Of all mollusc farming in the world, the Manila clam makes up an astounding 25% and this is because the species can grow quickly and reproduce in great numbers. It is also very hardy and has started to spread in the south of England and is breeding with one of our own native species. To learn more about Invasive Non-Native Species (INNS) in Wales check out the Wales Biodiversity Partnership INNS pages.

A third, less well-known method of transportation of non-native species is by rafting – or attaching to floating items. Numerous bivalves (eg. mussels, cockles, oysters) have crossed the Atlantic Ocean attached to bait buckets, buoys, crates and other sturdy plastic items. They wash ashore usually after particularly violent storms and are then stranded with the rest of the marine litter.  We call these bivalves ‘rafting bivalves’. They attach to their ‘raft’ using byssus threads or cement, depending on the kind of bivalve. Byssus threads are produced by a special gland in the foot of the animal to allow the shell to anchor onto hard surfaces such as rocks. You may have seen this with mussels on our rocky shores. Oysters and other similar bivalves use a special cement to glue themselves onto hard surfaces and so they are also able to attach to the plastic rafts. I am especially interested in learning more about marine bivalve shells that attach to ocean plastics and then wash ashore on our beaches and have started to add them to our Marine Bivalve Shells of the British Isles website.

To find out more about Rafting Bivalves check out next week's blog.

Ymunodd Jen Farnell â’r Uned Adeiladau Hanesyddol, Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru ym mis Ionawr 2020, ar leoliad gwaith gyda Rhaglen Sgiliau Adeiladu Traddodiadol y Prince’s Foundation i ddysgu sgiliau saer coed traddodiadol.

Mae’r cynllun bwrsariaeth yn rhoi 8 mis o hyfforddiant mewn sgiliau traddodiadol ar gyfer crefftwyr sydd wedi cymhwyso yn eu maes, ond eisiau dysgu technegau traddodiadol.

Roedd Jen wedi cwblhau ei NVQ lefel 3 mewn gwaith saer ac wedi bwrw ei phrentisiaeth gyda Persimmon Homes yn y de-ddwyrain pan glywodd am raglen Prince’s Foundation gan ffrind oedd wedi cwblhau NVQ lefel 3 mewn Sgiliau Saer Coed Traddodiadol. Treuliodd Jen y pedwar mis cyntaf yn Dumfries House gydag 11 o fyfyrwyr eraill yn adeiladu deildy gyda tho talcen slip. Cyn hynny roedd Jen wedi gwirfoddoli yn Swaziland yn dysgu sgiliau saer coed i fenywod, a bu’n gweithio i Wild Creations a NoFit State Circus.

Yn Sain Ffagan mae Jen wedi bod yn gweithio gyda Ben Wilkins (Saer Coed Traddodiadol yr Uned Adeiladau Hanesyddol) a Tom James (Prentis yn yr Uned) ar ffenestri Tafarn y Vulcan. Yng Ngerddi’r Castell mae wedi trwsio gât yr Ardd Ferwydd gyda gan ddefnyddio technegau sgarffio traddodiadol, ac mae’n gwneud gât newydd i’r Ardd Rosod gan ailadrodd y patrwm delltwaith o’r Ardd Ferwydd.

Daw Jen o Aberystwyth yn wreiddiol, a Chymraeg yw ei mamiaith. Mae’n mwynhau ei hamser yn Sain Ffagan gyda’r Uned Adeiladau Hanesyddol: “mae’n lle gwefreiddiol i fod, cartref diwylliant Cymreig, a chael gweithio gydag offer llaw yn dysgu technegau traddodiadol”

Today is National Autusm Day, a chance to spread awareness and increase acceptance of Autism. Here at Amgueddfa Cymru National Museums of Wales, we believe passionately in making our museums and galleries accessible to everyone, and more than that to creating welcoming, comfortable spaces for all. To that end, a couple of years ago, with the support of autistic volunteers and family members, the National Waterfront Museum created a 'chill-out-room', and began offering 'quiet hours' each month. Here, Ian Smith Senior Curator of Modern & Contemporary Industry at the Waterfront Museum explains how this special space came about.

“In October 2016 we had a staff training day in ‘Autism Awareness’. It opened our eyes to how they see the world and how we can support their needs. It showed us how even the simplest of environmental changes can affect a person with autism. Things like light and sound levels, the colour of walls and floors. In fact the general layout of a space which might be deliberately made stimulating and flashy might cause many autistic people to retreat within themselves.

It was around this time that we welcomed a new volunteer at the museum. Rhys, 17, has autism. His mother contacted us and asked if he could volunteer with us to help his confidence when meeting people and in a real work environment. Rhys helps to run an object handling session, usually with another volunteer or a member of staff, and he has taken to it really well. We have all noticed that he’s become more outgoing and will now hold conversations with total strangers.

With the growing awareness of autism the Museum decided to create an Autism Champion. Our staff member Suzanne, who has an autistic son, readily agreed to take up the challenge. She now attends meetings with our sister museums where issues and solutions around autism are discussed.

During our training session we discovered that some organisations have created ‘chill-out’ rooms. These are for anyone who is feeling stressed or disturbed to go to and relax and gather themselves together. These rooms are especially useful for autistic people. We put a small group together to look at creating a safe, quiet space somewhere in the Waterfront Museum. After considering options, we decided that a little used first aid room on the ground floor offered the best place.

Rhys came into his own. He offered us a number of suggestions on how we could change the space to make it autism friendly. These included making the light levels controllable and sound proofing the room so that gentle music or relaxing sounds could be played. Suzanne too came up with a number of ideas from her own experience of looking after her son. Additionally, a local special school, Pen-y-Bryn, with whom we had an established relationship also offered us their valuable expertise.

The room we’ve created is a very soothing space and we find it gets regular use by people with a range of needs, and is clearly much appreciated as shown by the comments in the visitor’s book:

“Fantastic resource! My daughter really needed this today – thank you!”

“Lovely place to get away from the hustle and bustle for a little one.”

“Lovely idea for people on the spectrum to come for quiet.”

“Really helped my son to have some time out.”

This has been a very big learning curve for most of us, but it has been made much easier by talking to people who have direct experience of autism. Their input as part of our team has been invaluable.”

The Museum is of course, closed right now, but for those of you interested, the times for our 'quiet hours' are posted on our events pages each month. We look forward to welcoming you all back in the coming months. 

Ym mis Mehefin 2019 daeth cyfle i’r Adran Addysg yn Sain Ffagan i weithio mewn partneriaeth gydag Access Base Cantonian High School, Caerdydd. Mae’r Access Base ar gyfer disgyblion rhwng 11 a 19 mlwydd oed sydd ag Awtistiaeth. Fel Hwylusydd Addysg dwi wedi ffeindio bod gweithio gyda grwpiau ag Awtistiaeth yn werth chweil, felly roedd y cyfle i raglennu gweithgareddau ar eu cyfer yn gyffrous. Roeddwn yn edrych ymlaen at ddod i nabod y grŵp wrth iddynt ymweld â’r Amgueddfa yn rheolaidd.

Yn ystod mis Mehefin a Gorffennaf daeth y grŵp i Sain Ffagan ar 3 ymweliad. Cyfle i ni brofi gweithgareddau gwahanol ac i ddod i nabod ein gilydd oedd y rhain. Aethom ni ar daith dywys o gwmpas y safle, buom yn gwneud potiau clai, a hefyd plannu planhigion gyda’r tîm Gerddi. Ar ôl y sesiynau profi, dyma ni’n penderfynu i’r grŵp ymweld bob pythefnos gyda phrosiect gwahanol bob tymor.

Y prosiect cyntaf i ni oedd crefftau Nadolig. Dechreuon ni trwy greu baubles a goleuadau Nadolig allan o wlân trwy ffeltio. Roedd y gweithgaredd cyffyrddol yma yn boblogaidd iawn gyda’r disgyblion wnaeth greu nifer o gyfuniadau lliw diddorol! Yn yr ymweliadau i ddilyn, bu’r disgyblion yn creu mwy o baubles yn ogystal â chardiau Nadolig trwy ddefnyddio inc a stampiau. Yn y sesiwn olaf cyn Nadolig, bu pawb yn addurno potiau planhigion a phlannu bylbiau cennin Pedr a chrocws i fynd adref.

Ar ôl Nadolig, y bwriad oedd i’r grŵp helpu ni i greu adnodd ar gyfer ymwelwyr gydag Awtistiaeth, i roi cyfle i’r ymwelwyr yma ddod yn gyfarwydd â’r safle cyn cyrraedd. Mae creu adnodd fel hyn yn rhywbeth dwi wedi bod eisiau neud ers sbel hir. Dyma’r grŵp yn ymweld â’r adeiladau a’r orielau yn Sain Ffagan cyn cymryd rhan mewn nifer o weithdai addysgol. Rydym wedi casglu llawer o adborth gan y grŵp fydd yn gallu cael ei ddefnyddio yn yr adnodd yn y dyfodol. Er enghraifft, mae llawer o eco yn yr Atriwm, ac mae golau yn gallu bod yn isel iawn yn rhai o’r adeiladau hanesyddol.

Yn anffodus, mae ein hamser yn gweithio gyda’n gilydd wedi dod i ben am nawr, ond mae nifer o adeiladau ar ôl i’r grŵp weld, a nifer o weithdai i gymryd rhan ynddynt. Rydym yn edrych ymlaen yn fawr at groesawu’r grŵp yn ôl i Sain Ffagan cyn gynted â phosib!

Miss Aimee Phillips – Cantonian High School - “Having a partnership with the St Fagans Learning team has given our pupils some amazing opportunities to learn outside of the classroom. Multisensory, hands on learning is vital to our pupils who are on the Autistic Spectrum. When working with the learning team, our pupils have been able to develop and refine their social skills which is a key area of learning. Some of our most memorable moments at St Fagans over the past year include, working in the Italian Garden, learning how to be a miller, the warrior workshop and most recently, watching lambs being born on the farm. As a teacher I would highly recommend the Learning team and their resources to anyone wanting a unique learning experience.”

Teclynnau Pren

Mae’n siwr y gallwch restri llawer o’r delweddau sydd o’n cwmpas mewn siopau ac yn y cyfryngau yn ystod adeg y Pasg:  wyau siocled lliwgar, cywion a chwningod bach fflwfflyd, y lili wen a theisennau simnel i enwi rhai ohonynt.

Ond tybed a ydych chi’n gwybod beth yw’r ddau declyn yn y lluniau ar y dde?

 

Arferion y Pasg

Yr wythnos hon bûm yn gwrando ar recordiadau yn yr Archif Sain yn ymwneud ag arferion y Pasg.  Ceir sôn am ystod eang o draddodiadau:  eisteddfota; “creu gwely Crist”; canu carol Basg; torri gwallt a thacluso’r barf ar ddydd Iau Cablyd er mwyn edrych yn daclus dros y Pasg; bwyta pysgod, hongian bwnen a cherdded i’r eglwys yn droednoeth ar ddydd Gwener y Groglith; yfed diod o ddŵr ffynnon a siwgr brown ar y Sadwrn cyn y Pasg; dringo i ben mynydd i weld yr haul yn “dawnsio” gyda’r wawr a gwisgo dillad newydd ar Sul y Pasg; chwarae gêm o gnapan ar Sul y Pasg Bach (sef y dydd Sul wedi’r Pasg).

 

Clapio Wyau

Ond y traddodiad a dynnodd fy sylw fwyaf oedd yr arfer ar Ynys Môn o fynd i glapio wyau.  Byddai mynd i glapio (neu glepio) cyn y Pasg yn arfer poblogaidd gan blant yr ynys flynyddoedd yn ôl, a dyna yw’r ddau declyn y gellir eu gweld ar y dde:  clapwyr pren.

Yn ôl Elen Parry a anwyd yn y Gaerwen yn 1895 ac a recordiwyd gan yr Amgueddfa yn 1965:

Fydda ni fel rheol yn câl awr neu ddwy dudwch o’r ysgol, ella rhyw ddwrnod neu ddau cyn cau’r ysgol er mwyn cael mynd i glapio cyn y Pasg.  Fydda chi bron a neud o ar hyd yr wsnos, ond odd na un dwrnod arbennig yn yr ysgol bydda chi’n câl rhyw awr neu ddwy i fynd i glapio.  Bydda bron pawb yn mynd i glapio.  A wedyn bydda’ch tad wedi gwneud beth fydda ni’n galw yn glapar.  A beth odd hwnnw?  Pishyn o bren a rhyw ddau bishyn bach bob ochor o bren wedyn, a hwnnw’n clapio, a dyna beth odd clapar.

Byddai’r plant yn mynd o amgylch y ffermydd lleol (neu unrhyw dyddyn lle cedwid ieir) yn curo ar ddrysau, yn ysgwyd y clapwyr ac yn adrodd rhigwm bach tebyg i hwn:

Clap, clap, os gwelwch chi’n dda ga’i wŷ

Geneth fychan (neu fachgen bychan) ar y plwy’

A dyma fersiwn arall o’r pennill gan Huw D. Jones o’r Gaerwen:

Clep, Clep dau wŷ

Bachgen bach ar y plwy’

Byddai’r drws yn cael ei agor a’r hwn y tu mewn i’r tŷ yn gofyn “A phlant bach pwy ’dach chi?”  Ar ôl cael ateb, byddai perchennog y tŷ yn rhoi wŷ yr un i’r plant.  Yn ôl Elen Parry:

Fe fydda gyda chi innau pisar bach, fel can bach, ne fasgiad a gwellt ne laswellt at waelod y fasgiad.  Ac wedyn dyna wŷ bob un i bawb.  Wel erbyn diwadd yr amsar fydda gyda chi ella fasgedad o wyau.

Fel arfer, byddai trigolion y tŷ yn adnabod y plant ac os byddai chwaer neu frawd ar goll, byddid yn rhoi wŷ i’r rhai absennol yn un o’r basgeidiau.  Dyma ddywedodd Mary Davies, o Fodorgan a anwyd yn 1894 ac a recordiwyd gan yr Amgueddfa yn 1974:

A wedyn, os bydda teulu’r tŷ yn gwbod am y plant bach ’ma, faint fydda ’na, a rheini ddim yno i gyd, fydda nhw'n rhoed wyau ar gyfer rheini hefyd iddyn nhw.

 

Wyau ar y Dresel

Ar ôl cyrraedd adref byddai’r plant yn rhoi’r wyau i’w mam a hithau yn eu rhoi ar y dresel gydag wyau’r plentyn hynaf ar y silff uchaf, wyau’r ail blentyn ar yr ail silff ac yn y blaen.

Gellid casglu cryn dipyn o wyau gyda digon o egni ac ymroddiad.  Yn ôl Joseph Hughes a anwyd ym Miwmaris yn 1880 ac a recordiwyd gan yr Amgueddfa yn 1959:

Bydda amball un wedi bod dipyn yn haerllug a wedi bod wrthi’n o galad ar hyd yr wythnos.  Fydda ganddo fo chwech ugian.  Dwi’n cofio gofyn i frawd fy ngwraig, “Fuost ti’n clapio Wil?”, “Wel do”, medda fo.  “Faint o hwyl ges ti?”, “O ches i mond cant a hannar”.

 

Math o Gardota?

Er bod pawb fel arfer yn rhoi wyau i’r plant, mae’n debyg y byddai rhai yn gwrthod ac yn ateb y drws gan ddweud “Mae’r ieir yn gori” neu “Dydy’r gath ddim wedi dodwy eto”.  Byddai rhai rhieni hefyd yn gyndyn i’w plant fynd i glapio gan eu bod yn gweld yr arfer fel math o gardota.  Dyma ddywedodd un siaradwr:

Fydda nhad fyth yn fodlon i ni fynd achos oedd pawb yn gwybod pwy oedd nhad.  Wel fydda nhad byth yn licio y byddan ni wedi bod yn y drws yn begio, ond mynd fydda ni.

 

Adfywiad

Mae’n fendigedig gweld fod yr arfer o glapio wedi ei adfywio bellach ar Ynys Môn ac felly, mae’n debyg am un wythnos o'r flwyddyn, unwaith eto yng Nghymru, mae’n ddiogel ac yn dderbyniol i roi eich holl wyau yn yr un fasged!