Gwirfoddoli

Ers mis Ionawr 2025, rydw i wedi cael y pleser pur o helpu staff Archeoleg yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd ochr yn ochr â’m cyd-wirfoddolwr, Jeff. Gyda’n gilydd, mae Jeff a minnau wedi gweithio gyda Dr Elizabeth Walker, yr holl-wybodus Evan Chapman, a Siân Iles sydd hefyd yn wych (efallai y byddwch yn ei chofio yn dilyn blog Lleisiau’r Amgueddfa yn y gorffennol. Dyma flog byr am yr hyn yr ydym wedi’i gyflawni hyd yma. Ar y diwedd, rydw i wedi cynnwys dolenni i rai o’r deunyddiau ychwanegol ar-lein i’r rhai sy’n dymuno dysgu mwy am yr hyn sy’n cael ei gyflwyno’n fyr yma. 

Y cam cyntaf ar ein taith trwy’r storfeydd Archeoleg yw Oes y Cerrig (neu’r oes Baleolithig). Yma, fe wnaeth Elizabeth ein cyflwyno i Ogof Coygan, safle ogof bwysig o ganol yr oes Baleolithig (sydd wedi’i ddinistrio gan chwarela) ger Talacharn, Sir Gaerfyrddin.

Mae’n ymddangos bod yr ogof wedi cael ei defnyddio fel cuddfan gan udfleiddiaid yn bennaf, o ystyried y casgliad o weddillion anifeiliaid ysglyfaethus mawr, gan gynnwys mamoth, rhinoseros blewog, ceirw mawr a cheffylau, yn ogystal ag amrywiaeth o famaliaid bychain ac adar. Roedd gweddillion anifeiliaid cigysol eraill yn bresennol hefyd, gan gynnwys eirth brown, bleiddiaid a chadno'r Arctig. Hefyd yn nodedig yn safle Coygan, roedd tair enghraifft wych o fwyeill llaw a elwir yn bout coupé, gydag un ohonynt yn cael ei arddangos fel y gwelir yn y llun hwn.

Roedd Elizabeth yn ddigon caredig i gymryd amser i egluro sut yr oedd arfau carreg yn cael eu creu (rhywbeth sy’n dal i’m syfrdanu) a sut i ddarganfod arwyddion eu bod wedi cael eu defnyddio. Yn y gorffennol, roedd gweddillion ysgerbydol o safle Coygan yn cael eu storio mewn blychau plastig i’w cadw o fewn eu hystodau tymheredd a lleithder “cyfforddus”. Roedd gwaith uwchraddio ar amodau amgylcheddol y storfeydd yn golygu bod modd ail-becynnu’r gweddillion mewn blychau cardfwrdd archif, a bod modd defnyddio’r cynwysyddion plastig i gadw eitemau eraill. Cafodd Jeff a minnau’r dasg o ail-gartrefu’r dannedd, esgyrn a’r ysgarthion ffosiledig gan olrhain lleoliad eu cartref newydd a thicio pob pecyn o weddillion oddi ar restr. Gyda’i gilydd, fe wnaethom ni drosglwyddo mwy na 2,000 o fagiau o weddillion a llwyddo i ad-hawlio rhywfaint o silffoedd o le storio! Gan nad oeddwn wir wedi ystyried bywyd (a marwolaeth) creaduriaid cyn-hanesyddol o’r blaen, roedd yn deimlad gostyngedig (ac yn syndod) i feddwl am faint a mathau’r anifeiliaid a fyddai wedi byw gyda Neanderthaliaid a bodau dynol modern.

Roedd un o’n prosiectau nesaf yn golygu ein bod yn neidio ymlaen i gyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain! Yn fwy penodol, fe wnaethom ni gyrraedd dinas Rufeinig Venta Silurum, y “farchnad” a phrif ddinas weinyddol y llwyth Silure a oedd wedi’i sefydlu a’i leoli yn yr ardal a elwir erbyn heddiw yn ‘Caerwent’.

Mae rhannau helaeth o waliau cerrig y ddinas a sylfeini rhai o’r adeiladau’n dal i sefyll heddiw - ewch i ymweld â’r ardal i weld drosoch chi eich hun! Cynhaliwyd sawl cloddfa yn Venta Silurum, y cyntaf gan Gronfa Archwilio Caerwent (CEF) ym 1899-1913 ac yn ddiweddarach gan Amgueddfa Cymru o 1981 i 1995. Ymysg y darganfyddiadau o ganlyniad i’r cloddiadau diweddarach (a fethwyd gan y CEF!) oedd y bwcl gwregys aloi copr hyfryd a welir isod, a gallwch ddarllen mwy amdano yma.

Heblaw am y gwaith metel addurniadol hyfryd hwn, daeth cloddiad yr Amgueddfa o’r forum-basilica (adeilad llywodraeth leol gyda marchnad awyr agored) yng Nghaerwent, o hyd i gasgliad sylweddol o... gregyn wystrys, y credir eu bod wedi cael eu bwyta gan swyddogion y llywodraeth. Fe wnaeth Evan, sef Curadur a ffynhonnell yr holl wybodaeth yn ymwneud â phethau o’r storfa, roi’r dasg i ni gofnodi’r cregyn wystrys a’u trefnu yn ôl cam yn y gwaith cloddio. Er bod y gwaith hwn yn llychlyd iawn, roedd yn gyfle gwych i ddysgu mwy am y ddeinameg fwy sifil rhwng yr Ymerodraeth a llwythi lleol sy’n cyferbynnu’n sylweddol â’r gwrthglawdd milwrol yn ardal gyfagos Caerleon.

Mae’r uchafbwynt olaf yn y daith gyflym hon drwy diroedd hanesyddol yn ein harwain i’r cyfnod Canoloesol, ac i raddau helaeth, at ddechreuad casgliadau’r Amgueddfa. Mae Amgueddfeydd wedi bod yn adnodd addysgiadol ers amser maith ac yn lleoedd i “arddangos” arteffactau na fyddai’r rhan fwyaf o bobl yn gallu cael mynediad atynt; yn ystod y blynyddoedd cynnar, felly hefyd oedd Amgueddfa Cymru. Ac eithrio derbyn arteffactau newydd ac unigryw, un o’r ffyrdd y byddai amgueddfeydd ac ysgolheigion yn y 19eg ganrif yn gallu dangos neu astudio gwrthrychau archeolegol oedd drwy eu hail-greu. Un enghraifft nodedig o’r arfer hwn oedd creu a gwerthu copïau plaster o wrthrychau ifori canoloesol wedi’u cerfio er enghraifft. Galwyd y copïau hyn a grëwyd yn gelfydd yn “ifori priddin”. Mae arddangosfa ddiweddar gan Sefydliad Celf Courtald ac Arddangosfa Victoria & Albert wedi archwilio’r pwnc yma, a gallwch ddarllen mwy am hynny (a gwylio) yma. Mae casgliad o eitemau ifori o’r fath wedi cael ei brynu a’i gatalogio gan Amgueddfa Cymru (Amgueddfa Hanes Naturiol, y Celfyddydau a Hynafiaeth Cymru gynt) ac ers hynny, mae’r casgliad wedi cael ei gadw o fewn y Storfeydd Archeoleg, ac mae’r panel wedi’i gerfio yn portreadu gwahanol seintiau’n un enghraifft o hyn.

Aeth Siân, Uwch Guradur Casgliadau a Datblygiad: Canoloesol, Jeff a minnau ati i bori drwy’r catalog testun yn unig o 1902 a oedd yn cynnwys dros 130 o eitemau “ifori” i geisio paru’r disgrifiadau gyda’r hyn yr oeddem yn ei weld yn y casgliad. Roedd y rhesymeg y tu ôl i hyn yn ddeublyg: yn y lle cyntaf, er mwyn deall pa gopïau sydd yn dal i fod yn rhan o’r casgliadau; ac yn ail, er mwyn gallu adnabod a chysylltu’r arteffactau gyda’r gwreiddiol a oedd wedi’i gopïo. Yn ffodus iawn, roedd hud a lledrith ffotograffiaeth a chasgliadau sydd wedi’u digido’n helaeth yn hwyluso’r gwaith ychydig, gan fod mwyafrif yr eitemau “ifori” a chatalog yr Amgueddfa’n cyfeirio at olygfeydd Beiblaidd neu chwedlonol nad ydynt mor adnabyddus i gynulleidfaoedd modern (fel fi!). Er bod y profiad wedi arwain at sawl enghraifft o déjà vu a oedd yn ddigon i anfon rhywun yn wallgof, yn twrio (yn ofalus) trwy focsys o gastiau (a allai fod yn fawr ac yn lletchwith), rydw i’n teimlo’n freintiedig i fod yn gysylltiedig mewn ffordd fach iawn â chasgliadau cynnar yr Amgueddfa. Roedd y wynebau rhyfedd yr olwg a’r creaduriaid annisgwyl yn bendant yn fonws.

Rhag ofn nad yw’n gwbl amlwg - cefais amser gwych yn gwirfoddoli gydag Amgueddfa Cymru. Roedd yn gyfle, nid yn unig i weld rhai o’r arteffactau anhygoel a darnau o hanes Cymru, ond rwyf hefyd wedi cyfarfod â phobl arbennig a charedig sy’n gweithio yn yr Amgueddfa. Mae pawb o’r tîm Diogelwch i’r tîm Gwirfoddolwyr, i’r adran Archaeoleg wedi bod yn hael ac yn groesawus. Byddaf yn trysori’r amser a dreuliwyd yn chwerthin ac yn dysgu yn y storfeydd Archeoleg (ac yn yr ystafell egwyl!).

Diolch arbennig i Elizabeth Walker, Evan Chapman, a Siân Iles, gan na fyddwn wedi cael y pleser o gyflawni’r antur uchod hebddynt, ac ni fyddwn wedi deall hanner yr hyn yr wyf yn ei ddeall erbyn hyn. Diolch hefyd i Jeff am ei gyfeillgarwch, ei gefnogaeth, ac yn benodol am ei lais i ddarllen gwahanol rifau a chyfesurynnau.

Gwaith darllen pellach:

Mae cronfa ddata Casgliadau Ar-lein yr Amgueddfa yn lle gwych i ddod o hyd i luniau a gwybodaeth am wrthrychau!

Y cyfnod cyn-hanesyddol

[ERTHYGL] ‘A Day in Archaeology – Sorting out the storeroom’ gan Elizabeth Walker

https://www.archaeologyuk.org/resource/sorting-out-the-storeroom-dr-elizabeth-a--walker--principal-curator--collections---access--amgueddfa-cymru---national-museum-wales-.html

[ERTHYGL] ‘The Cave Men of Ice Age Wales’ gan Elizabeth Walker

https://museum.wales/articles/1317/The-Cave-Men-of-Ice-Age-Wales/

[ERTHYGL] ‘The oldest people in Wales – Neanderthal teeth from Pontnewydd Cave’ gan Elizabeth Walker

https://museum.wales/articles/1014/The-oldest-people-in-Wales---Neanderthal-teeth-from-Pontnewydd-Cave/

[FIDEO] Anerchiad Cymdeithas Archeoleg Cambrian i’r Llywydd yn 2022 (Elizabeth A Walker): The significance of Welsh Caves to Palaeolithic Archaeology

https://cambrians.org.uk/elizabeth-a-walker-presidential-address-2022/  [Mae gwybodaeth am safle Coygan yn dechrau ar 27:16]

Oes y Rhufeiniaid

[ERTHYGL] ‘A Day in Archaeology – The Llantrisant Fawr Hoard’ gan Evan Chapman https://www.archaeologyuk.org/resource/llantrisant-fawr-hoard-by-evan-chapman--senior-curator--archaeology-at-amgueddfa-cymru-museum-wales.html

[ERTHYGL] ‘Segontium - The Romans in North Wales’ gan Evan Chapman

https://museum.wales/articles/1322/Segontium---The-Romans-in-North-Wales/

[ERTHYGL] ‘Gelligaer Roman fort’ gan Evan Chapman

https://museum.wales/articles/1328/Gelligaer-Roman-fort/

Y Cyfnod Canoloesol

[ERTHYGL] ‘Medieval Cardiff’

https://museum.wales/articles/1334/Medieval-Cardiff/

[ERTHYGL] ‘A Day in Archaeology - Medieval Floor Tiles Project at Amgueddfa Cymru’ gan Jennifer Frost (Gwirfoddolwr)

https://www.archaeologyuk.org/resource/medieval-floor-tiles-volunteering-project-at-amgueddfa-cymru-museum-wales.html

[ERTHYGL] ‘A Day in Archaeology – Medieval Floor Tiles Project at Amgueddfa Cymru: Part 2’ gan Siân Iles 

https://www.archaeologyuk.org/resource/medieval-floor-tiles-volunteering-project-at-amgueddfa-cymru--part-2--museum-wales-.html

Ffynonellau:

Aldhouse-Green, S., Scott, K., Schwarcz, H., Grün, R., Housley, R., Rae, A., Bevins, R. and Redknap, M. 1995. ‘Coygan Cave, Laugharne, South Wales, a Mousterian Site and Hyaena Den: a Report on the University of Cambridge Excavations’, Proceedings of the Prehistoric Society, 61, tud. 37-79.

Guest, P. 2022. ‘The Forum-Basilica at Caerwent (Venta Silurum): A History of the Roman Silures’, Britannia, 53, tud. 227-267.

Mae Una wrthi'n cael ei thrwsio yn Boston Lodge, gweithdai peirianyddol Rheilffyrdd Ffestiniog ac Eryri. Ym mis Rhagfyr a Ionawr, fu grŵp o wirfoddolwyr draw i helpu efo’r gwaith! 

Adeiladwyd Una ym 1905 gan gwmni Hunslet o Leeds a bu’n gweithio yn Chwarel Mhen-yr-Orsedd tan tua 1960, yn cael ei defnyddio’n bennaf i gludo wagenni o rwbel y tu mewn i’r Chwarel. Yn anffodus methodd ei phrofion perfformiad ychydig flynyddoedd yn ôl ac mae wedi gorfod aros yn segur ers hynny oherwydd rheolau iechyd a diogelwch, er mawr siom i staff ac ymwelwyr.

Fu'r cyfle i helpu gyda'r gwaith atgyweirio yn rhan o'r cydweithrediad rhwng Rheilffyrdd Ffestiniog ac Eryri ac Amgueddfa Lechi Cymru - oedden ni'n gwybod byddai pobl yn neidio ar y cyfle i fod yn rhan o stori Una!

Dros ddau benwythnos, helpodd sawl gwirfoddolwr i ‘sandio’, crafu, glanhau a pharatoi darnau metel oddi ar Una, yn barod i'w ail-baentio. Mae hyn yn rhan hanfodol o adfer Una a sicrhau bod yr injan stêm yn cael ei chadw ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol, gan fod paent ffres yn helpu i amddiffyn y metel. 

"Mae'r diwrnod a dreuliais yn gweithio ar Una wedi fy arwain at ddilyn y cyfle i wirfoddoli ar brosiectau eraill o fewn Safle Treftadaeth Lechi Gogledd-orllewin Cymru... Fe wnes i fwynhau'r diwrnod yn fawr" 

- David, gwirfoddolwr

Diolch yn fawr i bawb ddoth draw i Finffordd ar ddyddiau oer gaeafol i helpu ni efo Una. Braf oedd cael rhannu hanes yr injan stêm bach, a gweld eich brwdfrydedd.

Wrth i'r gwaith barhau ar Una, rydym yn gobeithio cynnig mwy o gyfleoedd i bobl ymgysylltu â'r daith! Ymunwch â'n rhestr bostio i sicrhau eich bod yn cael y wybodaeth ddiweddaraf am y cyfleoedd diweddaraf:

Tanysgrifiwch i'r rhestr bostio

Ariennir y project gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol, Llywodraeth y DU drwy Gyngor Gwynedd fel rhan o brosiect Llewyrch o'r Llechi, Llywodraeth Cymru gan gynnwys y Rhaglen Cyfleusterau Cymunedol, Sefydliad Wolfson a Sefydliad Garfield Weston a chyllidwyr eraill. Rydym yn hynod ddiolchgar i'n holl gyllidwyr am eu cefnogaeth.

Dwi'n gwybod, dydi archaeoleg ddim yn rhywbeth sy’n dod i’ch meddwl yn awtomatig wrth feddwl am yr Amgueddfa Lechi! Ond ym mis Rhagfyr, ymunodd tri gwirfoddolwr â ni i gymryd rhan mewn arolygon archeolegol sy'n rhan angenrheidiol ym mhroject ailddatblygu Amgueddfa Lechi Cymru, Llanberis. 

Comisiynwyd Archaeoleg Wales i arolygu a chofnodi dwy nodwedd yng ngweithdai Gilfach Ddu, lle mae'r amgueddfa wedi'i lleoli. Oedd angen recordio grisiau 1970au y Ffowndri, a thraciau rheilffordd gwreiddiol y tu allan yn yr iard. Mae arolygon fel hyn yn angenrheidiol ar gyfer adeiladau rhestredig fel y Gilfach Ddu, ac yn bwysig er mwyn sicrhau bod unrhyw newidiadau yn cael eu cofnodi. Bydd grisiau’r Ffowndri yn cael eu newid i rhai mwy hygyrch a diogel, tra bydd y traciau rheilffordd yn cael eu rhoi nôl unwaith y bydd draenio wedi'i osod oddi tanddynt. 

Ymunodd tri gwirfoddolwr, Nicola, Donna a Shay, â'r archeolegydd adeiladau Emily i dynnu lluniau o'r nodweddion hyn, a chreu cofnod parhaol tua’r dyfodol. Rhoddodd hyn sylfaen dda o wybodaeth i’r gwirfoddolwyr am archaeoleg adeiladau a sut i arolygu nodweddion trwy dynnu llun a ffotograffiaeth. Rhoddodd hefyd gyfle iddynt ddysgu am ailddatblygu'r Amgueddfa Lechi a'r gwelliannau sy'n cael eu gwneud.

DIOLCH Nicola, Donna a Shay!

Cofrestrwch i’n rhestr bostio i glywed am gyfleoedd i wirfoddoli yn yr Amgueddfa Lechi:

Tanysgrifiwch i'r rhestr bostio

Ariennir y project gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol, Llywodraeth y DU drwy Gyngor Gwynedd fel rhan o brosiect Llewyrch o'r Llechi, Llywodraeth Cymru gan gynnwys y Rhaglen Cyfleusterau Cymunedol, Sefydliad Wolfson a Sefydliad Garfield Weston a chyllidwyr eraill. Rydym yn hynod ddiolchgar i'n holl gyllidwyr am eu cefnogaeth.

Fy enw i yw Anna Watson ac rydw i wedi bod yn gwirfoddoli gydag Amgueddfa Cymru ers mis Tachwedd 2024. Rwy'n gwirfoddoli bob wythnos fel cynorthwy-ydd gofal casgliadau yn yr adran gadwraeth. Rydw i wedi mwynhau'r profiad yn aruthrol gan fod pob wythnos yn wahanol, felly rydw i bob amser yn dysgu rhywbeth newydd ac yn datblygu fy sgiliau. Dechreuais y rôl wirfoddoli hon ar ôl gorffen fy ngradd meistr mewn Gofal Casgliadau gyda Phrifysgol Caerdydd ac mae'r cyfle hwn wedi bod yn wych er mwyn rhoi'r sgiliau a gefais o'r cwrs hwnnw ar waith. Hyd yn hyn, rydw i wedi helpu gyda chynnal a chadw arddangosfeydd yn yr orielau celf a'r adran hanes natur; cynnal a chadw microhinsawdd yn yr adran archaeoleg; archwiliadau o'r casgliadau entomoleg ac wedi helpu i lanhau ac adleoli'r storfa hylif (fel y gwelwch yn y llun)! Mae'r cyfle i weithio mewn sawl adran a chwrdd â chymaint o wahanol guraduron, cadwraethwyr a thechnegwyr sydd i gyd yn arbenigwyr yn eu meysydd wedi bod yn amhrisiadwy. Bob wythnos rwy'n gyffrous i weld beth fyddwn ni'n ei wneud nesaf.

Rhwng mis Hydref 2024 a mis Mai 2025, ro’n i’n ddigon ffodus i gael gwirfoddoli yng nghasgliadau archaeolegol Amgueddfa Cymru. Bob dydd Iau, roeddwn i a fy nghyd-wirfoddolwyr yn cael trin, adnabod a chatalogio casgliad enfawr o offer carreg cynhanesyddol a gasglwyd gan Henry Stopes ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. 

Yn ystod ein sesiynau wythnosol, roedden ni’n cael ein hannog gan ein goruchwyliwr, y Prif Guradur Elizabeth Walker, i geisio deall a darganfod sut roedd cymunedau ledled y byd yn arfer defnyddio’r offer yma. Gan ddechrau drwy ddod i adnabod yr offer, buon ni’n dysgu sut i gategoreiddio yn ôl sut byddai’r offeryn yn cael ei ddefnyddio yn seiliedig ar y marciau oedd arnyn nhw. 

Yna bydden ni’n rhifo ac yn categoreiddio'r offer gan ddefnyddio system Stopes fel y gellid eu mewnbynnu i'r gronfa ddata ar-lein.

Roedd ein gwaith fel gwirfoddolwyr yn golygu y gallai Amgueddfa Cymru gwblhau ei gwaith o gyfri’r eitemau sydd yn ei chasgliad gan Stopes, a ddaeth i law’r amgueddfa ym 1912, gan ganiatáu i'r casgliad cyfan fod ar gael i'r cyhoedd. Fel myfyriwr ym Mhrifysgol Caerdydd, roedd gwirfoddoli yn Amgueddfa Cymru yn caniatáu i fi ennill profiad sy'n berthnasol i fy ngradd a gweithio gydag arteffactau yn amrywio o bennau saethau fflint i emwaith wedi'i wneud o asgwrn! 

Rwy'n teimlo'n ffodus fy mod wedi cael cyfle i brofi sut mae’r sefydliad anhygoel yma’n gweithio a chwrdd â'r gweithwyr proffesiynol a'r gwirfoddolwyr ymroddedig sy'n gweithio ynddo. Mae bod yn wirfoddolwr wedi bod yn brofiad gwerthfawr iawn!