Amgueddfa Blog: Archif Sain Ffagan

Mae llai nag wythnos tan ddiwrnod Nadolig ac i'r rhan fwyaf ohonom mae'r gwaith paratoi ac addurno yn dod i ben. Mae ein cartrefi yn edrych yn fendigedig, a'r goeden Nadolig yn disgleirio gyda goleuadau. Mae'r cardiau Nadolig wedi eu postio, y negeseuon cyfryngau cymdeithasol wedi eu danfon, a'r anrhegion wedi eu lapio. Mae'r twrci wedi'i archebu a'r pwdin Nadolig wedi ei brynnu (neu ei goginio!). Erys y traddodiadau yma yn rhan bwysig o'r Nadolig yn 2017 ond paham ac o ble y ddaeth y traddodiadau hyn?

Addurniadau

Rydym wedi addurno ein cartrefi ar yr adeg hon o'r flwyddyn ers amser y Paganiaid. Defnyddiwyd bytholwyrdd gan y Paganiaid i gydnabod byrddydd y gaeaf ac i'w hatgoffa bod y Gwanwyn ar ei ffordd. Y Pab Julius 1 benderfynodd taw y 25ain o Rhafgyr fyddai dyddiad dathlu geni Crist, a gan bod y dyddiad hwn yn cwympo yng nghanol dathliadau'r Paganiaid, amsugnwyd rhai o draddodiadau y Paganiaid i mewn i galendr y Cristnogion, gan gynnwys addurno gyda bytholwyrdd, yn enwedig gyda chelyn.

I Gristnogion roedd planhigion bytholwyrdd yn arwyddocâd o fywyd tragwyddol Duw; y celyn yn symbol o goron ddraen yr Iesu ar y Groes, a'r aeron ei yn cynrychioli ei waed. Yn ogystal â hyn, roedd i blanhigion bytholwyrdd eraill arwyddocâd yn ystod y cyfnod. Mae iorwg, er enghraifft, yn blanhigyn sydd yn glynnu, ac felly roedd yn symbol o ddyn yn dal ei afael yn dynn ar Dduw. Ystyrid bod gan rhosmari gysylltiad â'r Forwyn Fair tra bod gan llawryf, neu glust yr Asen, gysylltiad â llwyddiant, yn enwedig llwyddiant Duw yn goroesi yn erbyn y Diafol. Credid bod celyn a iorwg yn blanhigion benywaidd a gwrywaidd. Celyn a'i bigau miniog yn cynrychioli'r dyn tra bod yr Iorwg yn cynrychioli'r fenyw.  Pa bynnag un o'r rhain a fyddai'n croesi'r trothwy gyntaf fyddai'n dynodi pen y cartref am y flwyddyn i ddod. Anlwc oedd addurno gyda'r bytholwyrdd cyn Noswyl Nadolig ac anlwc hefyd oedd ei dynnu o'r cartref cyn y ddeuddegfed nos.

Yng nghefn gwlad Cymru addurnwyd cartrefi gyda phlanhigion bytholwyrdd yn oriau man y bore cyn mynd i'r gwasanaeth Plygain yn yr eglwys blwyfol. Gwasanaeth garolau oedd gwasanaeth y Plygain a oedd yn cael ei gynnal fel arfer rhwng 3 o'r gloch a 6 o'r gloch y bore. Unigolion a grwpiau fyddai'n canu'r carolau. Arferid goleuo'r ffordd i'r egwlys gyda chanhwyllau'r Plygain ac fe'i gosodwyd hefyd yn yr egwlys i'w addurno a'i oleuo. Defnyddiwyd canhwyllau fel addurn gan y Paganiaid i'w hatgoffa am olau'r haul ac fe'u defnyddiwyd gan Gristnogion fel atgoffeb am bresenoldeb Duw. Cyn ddyfodiad trydan goleuwyd coed Nadolig gyda chanwyllau.

Cliciwch yma i glywed Parti Fronheulog ac eraill yn canu’r garol “Addewid rasusol Ein Duw”. Recordiwyd gan Amgueddfa Werin Cymru yn ficerdy Llanrhaeadr-ym mochnant wedi’r Swper Plygain yno ym mis Ionawr 1966.

https://www.casgliadywerin.cymru/items/738256

Coed Nadolig ac Addurniadau Eraill

Mae tystiolaeth ar gael i awgrymu bod coed Nadolig wedi cael eu defnyddio fel addurn Nadolig ym Mhrydain mor bell yn ôl â'r 1790au, a bod y siap triongl i Gristnogion yn arwydd o'r cysylltiad rhwng y mab, y tad a'r ysbryd glân. Ddaeth y traddodiad yn fwy poblogaidd yn oes Fictoria oherwydd i'r Frenhines Fictoria a'r Tywysog Albert ddefnyddio coeden Nadolig i addurno Castell Windsor yn 1841 ac eto yn 1848. Ymddangosodd llun o'r teulu gyda'r goeden wedi ei haddurno yn The London Illustrated News.

Yn yr 1920au dechreuodd addurniadau artiffisial gymryd lle'r planhigion bytholwyrdd, yn enwedig mewn trefi a dinasoedd. Roedd addurniadau artiffisial erbyn hyn yn rhatach i'w prynnu, ac wedi cael eu gwerthu mewn siopau fel Woolworths ers yr 1880au, yn ogystal â losin, cacennau a rhubannau. Yn y 1920au a'r 1930au gwelwyd dechrau ar yr arfer o lapio anrhegion. Gwelwyd y goleuadau trydanol cyntaf ar goeden Nadolig yn Efrog Newydd yn 1882, dim on tair mlynedd ar ol ddyfeisio'r bwlb golau.

Adeg yr ail Rhyfel Byd daeth cadwynni papur yn boblogaidd fel addurniadau Nadolig gan ei bod yn hawdd i'w creu yn y cartref, ac yn y 1950au gwelwyd coed Nadolig artiffisial yn cael eu gwerthu.

Pob adeg Nadolig yn Amgueddfa Werin Cymru mae'r staff yn addurno'r adeiladau gydag addurniadau sy'n addas ar gyfer y cyfnod a'r ardal.

Cardiau Nadolig

Yn 1840 dyfeisiwyd y "Penny Post" gan Rowland Hill ac yn sgil hynny cynhyrchwyd 1000 o gardiau Nadolig gan Sir Henry Cole yn ei siop gelf yn Llundain er mwyn eu gwerthu am swllt yr un. Erbyn 1870, gan bod y system trenau erbyn hyn yn fwy cyflym, roedd pobl yn gallu danfon eu cardiau Nadolig am hanner ceiniog. Yng nghasgliad Amgueddfa Victoria ac Albert yn Llundain, mae carden Nadolig a ddanfonwyd o Gwrt-yr-Ala yng Nghaerdydd yn 1844.

Bwydydd Nadolig

Erbyn heddiw cysylltir y Nadolig â bwyta bwyd moethus fel pwdin Nadolig. Yn draddodiadol gwnaethpwyd y pwdin Nadolig 5 wythnos cyn y Nadolig ac yn Nghymru arferid rhoi tro i bob aelod o'r teulu, yn cynnwys y plant a'r gweision, i droi y gymysgedd, gyda phen y teulu yn cael y fraint o droi y gymysgedd yn gyntaf. Yn y gymysgedd rhoddwyd eitemau a oedd yn rhagweld y dyfodol. Os daethpwyd o hyd i fodrwy priodas, byddai hyn yn darogan priodi yn y dyfodol.  Os byddai dyn ifanc yn dod o hyd i fotwm yn y gymysgedd, byddai hyn yn darogan dyfodol unig fel hen lanc. Os byddai merch ifanc yn dod o hyd i winiadur byddai hyn yn darogan dyfodol heb briodas a bywyd unig fel hen ferch. Os dod o hyd i chwe ceiniog, byddai lwc dda yn dod i'ch rhan.

Bwyd traddodiadol arall a welid adeg y Nadolig yng Nghymru oedd cyflaith. Math o losin oedd hwn wedi ei wneud o fenyn, triog a siwgr wedi eu ferwi. Y gamp oedd tynnu a rolio'r gymysgedd tra ei fod yn oeri ac yna ei dorri wrth iddo galedu yn ddarnau bach. Roedd y rysait yn gallu amrywio o ardal i ardal. Cliciwch yma i weld ffilm o gyflaith yn cael ei baratoi

https://www.youtube.com/watch?v=26bDQqRQICY

Nadolig Llawen i chi gyd!

 

Dyma un o’r storfeydd rhyfedd a rhyfeddol yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru. Mae’n llawn dop o wrthrychau. Rydyn ni’n dal i gasglu pethau newydd, ond rhaid i ni ddewis a dethol beth i’w gadw. Does dim digon o le i bopeth!

Storfa yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

Mae pob math o bethau i’w canfod mewn storfa o hanes cymdeithasol, o goes glec i gloc tad-cu.

Ar ei hymweliad cyntaf â’r stôr, cafodd un o’r merched ei rhybuddio i wylio rhag y mantrap. Jôc dda, meddyliodd hi. Ond na, mae mantrap yn llechu ym mhen un coridor tywyll!

Rydw i wedi bod yn ymwybodol ers amser bod y mwyafrif helaeth o gasgliadau amgueddfeydd yn cuddio mewn storfeydd, a taw dim ond cyfran fach sydd i’w gweld yn yr orielau. Doeddwn i ddim yn sylweddoli gwir raddau hyn tan i fi ddechrau gweithio yma.

O’r 5 miliwn wrthrychau sydd yng ngofal y saith amgueddfa; o geir clasurol, i garreg leuad, paentiadau byd-enwog, cadwyni caethweision a thoiled cyhoeddus; faint o wrthrychau sydd yn cael eu harddangos?

Dim ond 0.2% o gasgliadau Amgueddfa Cymru sydd yn cael eu harddangos.

Os ydych chi am weld gwrthrych penodol yn un o’r amgueddfeydd, gwnewch yn siŵr ei fod wedi’i arddangos gyntaf. Gallwch chi hefyd wneud apwyntiad i weld gwrthrychau penodol. Diolch i chwaraewyr y People’s Postcode Lottery, rydyn ni wedi derbyn nawdd i ehangu’n cofnodion ac ychwanegu delweddau fydd i’w gweld ar Casgliadau Ar-lein yn yr hydref. Cadwch lygad hefyd am deithiau tu ôl i’r llenni yn y storfeydd dan arweiniad ein curaduron a’n cadwraethwyr. Gall y rhain fod yn agoriad llygad!

Rydyn ni’n gofalu am y casgliadau drosoch chi. Gobeithio y byddan nhw’n rhoi cymaint o bleser i chi ag i ni.

People's Postcode Lottery Logo

The collection at St Fagans National Museum of History includes numerous archives relating to the Welsh experience of the First World War. While working with colleagues to produce a digital database to commemorate the centenary of the conflict, I found an intriguing bundle of documents associated with a young soldier with connections to Penarth who died, serving with the Grenadier Guards, exactly 100 years ago today. His name was Oscar Foote and in this blog I have pieced together his last 24 hours from the archives we hold at the Museum.

On the night of 6 July 1917 an exhausted Oscar Foote had just returned from fighting in the trenches of Ypres for some well-earned rest and recuperation in a nearby camp. This camp was well within range of German artillery and on occasions they would shell the area. The morning of 7 July had begun like any other morning for Oscar. He had just put away his shaving kit when shells suddenly started bursting in the vicinity. A shell landed close to Oscar’s hut, creating murderous splinters in its aftermath. One of these splinters caught Oscar in the head and neck. Although his comrades desperately went to his aid, their efforts were in vain. He had been killed instantly. That afternoon, Oscar was buried by his comrades in Canada Farm British Cemetery, near Elverdinghe. A card dated 3 January 1918 includes a photograph of a simple wooden cross marking his resting place. 

The Oscar Foote archives came into the national collection in 1946 – a donation from a Mrs Maillard of Penarth who had been corresponding with him during the War. It appears that Mrs Maillard also donated material to the Imperial War Museum (IWM), possibly in response to the Bond of Sacrifice initiative. More research is needed to unpick how letters addressed to Mrs Maillard from the IWM came into our possession in 1946, but both institutions were actively collecting war memorabilia from soldiers and their families during and immediately after the conflict. Another blog for another day.

The digitisation of Amgueddfa Cymru – National Museum Wales’ First World War collection is supported by the Armed Forces Community Covenant Grant Scheme.

The Voices from the Archives series is based on recordings in the Oral History Archive at St Fagans National History Museum. Connected to the agricultural activities, demonstrations and displays at the Museum - they provide an insight into the lives and histories of farming people, the agricultural practices in the past, how they developed into contemporary agriculture.

Lambing in Pembrokeshire, 1984

March is lambing time at Llwyn-yr-eos Farm, the Museum’s working farm. Lambing in the past and present was described by Richard James, Portfield Gate, Pembrokeshire, south west Wales, in a recording made in 1984. Aged 79, he recalled lambing in an interview about his life in farming, but also described how it was being done on a farm in the area in the year of the interview. The following short clips are from the recording.

Pembrokeshire born and bred, Richard James had farmed at Lambston Sutton in the south west of the county. It stood between the large county town of Haverfordwest a few miles to the east, and the coastline of St Bride’s Bay to the west. The lowland coastal areas, warmer climate and lower rainfall made agriculture more diverse than in many other parts of Wales, with the keeping cattle and sheep and the growing of early potatoes and cereal crops. The coastal areas could be exposed to the winds and rain from the Atlantic Ocean though, and weather conditions could strongly influence lambing, to which Richard James refers in the first clip:

Richard James, Portfield Gate, Sir Benfro

When lambing was to take place was decided by when the ewes were put to the rams. Up until then the rams on the farm had to be kept separate from the sheep. It was always a concern that rams might break through a poor fence or hedge and cause lambing to start at the wrong time. Also, a ram of poorer quality or a different breed from another flock could also result in poorer quality lambs and reduced income. After mating, a ewe is pregnant for between 142 and 152 days, approximately five months or slightly shorter.

In this clip, Richard James describes at what time of year lambing took place on a local farm, and how it was being done by a farmer using a former aircraft hangar.

Richard James, Portfield Gate, Sir Benfro

The final clip is about working the day and night shifts:

Richard James, Portfield Gate, Sir Benfro

 

The country craft of hedgelaying is being demonstrated at Fagans National History Museum during 2017. Hedgelaying creates a stronger, thicker barrier to keep animals within fields, and provides shelter and shade for them. This year it will be combined with opportunities to try out the craft and the museum provided its first hedge-laying training courses for the public.

Plygu Clawdd, Pen-y-cae, Brecknockshire, c1936

Creating fields and hedges

From the sixteenth century onwards, vast areas of open land were enclosed and turned into fields for agricultural use. Hedges were planted to prevent sheep and cattle from straying, and to separate grassland from crops. Such hedges also provided shelter, a source of food such as berries, and habitat for wildlife and fauna. Hedges were also cheaper than building and maintaining dry-stone walls.

 

The craft of hedge laying

Hedges are maintained by laying. Once the trees had grown to a certain height, they were cut and laid horizontally to form a stock-proof barrier. The cut is not made through the branch in order to allow the tree to re-grow. What is created is effectively a living fence. The work is done during the less busy winter months when there is less foliage and the tree will re-grow.

 

Welsh hedging styles

Methods of laying hedges vary in different parts of Wales. Styles differ according to how the branches are positioned, the use of stakes, and whether binding is used. Hedging is often accompanied by building banks and digging ditches. The hedges being laid this year at St Fagans are in the stake and pleach style from Brecknockshire (Powys).

 

Stages in laying a hedge, stake and pleach style.

Photographs taken in Sennybridge and Cray, Brecknockshire, 1972-73.

 

Llun o frigau wedi'u plygu. Pan fyddant wedi eu torri yn iawn, fe fyddant yn parhau i dyfu.

Llun o wrych yn dangos trawstiau wedi'u plethu

Llun o blygu gwrych

Llun o wrych wedi ei dacluso a'i dorri


 

 

Gareth Beech

Senior Curator: Rural Economy

Historic Properties Section

History and Archaeology Department