Amgueddfa Blog: Archif Sain Ffagan

Yn ystod y 1970au cynnar aeth staff yr amgueddfa ati i recordio hen ffermwyr yn disgrifio ffermio yng Nghymru ar ddechrau’r ugeinfed ganrif cyn datblygiadau peiriannau ffermio o’r 1950au ymlaen. Mae’r recordiau yn cael ei chadw yn Archif Sain yr amgueddfa.

Yn 1975 holodd John Williams Davies y ffermwr Dan Theophilus am y profiad o ffermio defaid ar ddechrau’r ugeinfed ganrif.

Roedd Dan Theophilus yn byw ar fferm Allt Yr Erw, Rhandirmwyn, pentref yng ngogledd-ddwyrain Sir Gaerfyrddin.

Mae Dan Theophilus yn sôn am ofalu am y defaid adeg ŵyna, yr achosion mae’n meddwl sydd yn arwain at ddefaid yn cael trafferth i ddod ac ŵyn, a’r tywydd gwaethaf ar gyfer y tymor ŵyna.

Mae’n dweud sut oedd perswadio defaid i fabwysiadu oen, y perthynas rhwng y ddafad a’r oen a pha mor ffyddlon byddai’r defaid i’r ŵyn ar ôl ŵyna wrth iddo droi’r defaid i’r mynydd.

Dan Theophilus, Allt Yr Erw, Rhandirmwyn

Cwestiwn sy’n cael ei gofyn yn aml i’r tîm ŵyna yw beth sydd yn digwydd i’r ŵyn ar fferm Llwyn-Yr-Eos unwaith mae’r tymor wyna ar ben?

Mae’r ŵyn ar y fferm yn mynd allan i bori ar y gwair ac yn cael eu symud yn aml o amgylch caeau’r amgueddfa.

Byddwn yn dewis yr ŵyn gorau ac yn eu cadw ar gyfer bridio yma ar y fferm. Yr ydym yn gobeithio cadw tua 50 o’r ŵyn eleni.

Bydd y rhan fwyaf o’r ŵyn benywaidd yn aros gyda ni neu’n cael eu gwerthu fel defaid pedigri.

Bydd yr ŵyn gwrywaidd yn mynd i’r lladd-dy am eu cig, gyda chwpl o’r goreuon yn cael eu gwerthu fel hyrddod.

Mae’r ŵyn arall yn cael eu gwerthu ar gyfer cig oen.

Ble mae’r ŵyn yn cael eu gwerthu?

Mae’r ŵyn yn cael ei gwerthu yn farchnadoedd  Rhaglan, Llanybydder a Tal-y-bont ar Wysg.

Mae ‘na werthiant bridiau prin ar gyfer defaid Llanwenog, defaid Mynydd Maesyfed a defaid Mynydd Duon Cymreig ym marchnad Raglan.

Yr ydym yn gwerthu rhai ŵyn i gigyddion lleol ac yn gobeithio creu perthynas gyda bwyty amgueddfa Sain Ffagan yn y dyfodol fel bod y cig oen sydd ar werth yno yn tarddio o fferm Llwyn-Yr-Eos.

Mae’r cig oen ar eich plât yn 4-12 mis oed.

Mae llai nag wythnos tan ddiwrnod Nadolig ac i'r rhan fwyaf ohonom mae'r gwaith paratoi ac addurno yn dod i ben. Mae ein cartrefi yn edrych yn fendigedig, a'r goeden Nadolig yn disgleirio gyda goleuadau. Mae'r cardiau Nadolig wedi eu postio, y negeseuon cyfryngau cymdeithasol wedi eu danfon, a'r anrhegion wedi eu lapio. Mae'r twrci wedi'i archebu a'r pwdin Nadolig wedi ei brynnu (neu ei goginio!). Erys y traddodiadau yma yn rhan bwysig o'r Nadolig yn 2017 ond paham ac o ble y ddaeth y traddodiadau hyn?

Addurniadau

Rydym wedi addurno ein cartrefi ar yr adeg hon o'r flwyddyn ers amser y Paganiaid. Defnyddiwyd bytholwyrdd gan y Paganiaid i gydnabod byrddydd y gaeaf ac i'w hatgoffa bod y Gwanwyn ar ei ffordd. Y Pab Julius 1 benderfynodd taw y 25ain o Rhafgyr fyddai dyddiad dathlu geni Crist, a gan bod y dyddiad hwn yn cwympo yng nghanol dathliadau'r Paganiaid, amsugnwyd rhai o draddodiadau y Paganiaid i mewn i galendr y Cristnogion, gan gynnwys addurno gyda bytholwyrdd, yn enwedig gyda chelyn.

I Gristnogion roedd planhigion bytholwyrdd yn arwyddocâd o fywyd tragwyddol Duw; y celyn yn symbol o goron ddraen yr Iesu ar y Groes, a'r aeron ei yn cynrychioli ei waed. Yn ogystal â hyn, roedd i blanhigion bytholwyrdd eraill arwyddocâd yn ystod y cyfnod. Mae iorwg, er enghraifft, yn blanhigyn sydd yn glynnu, ac felly roedd yn symbol o ddyn yn dal ei afael yn dynn ar Dduw. Ystyrid bod gan rhosmari gysylltiad â'r Forwyn Fair tra bod gan llawryf, neu glust yr Asen, gysylltiad â llwyddiant, yn enwedig llwyddiant Duw yn goroesi yn erbyn y Diafol. Credid bod celyn a iorwg yn blanhigion benywaidd a gwrywaidd. Celyn a'i bigau miniog yn cynrychioli'r dyn tra bod yr Iorwg yn cynrychioli'r fenyw.  Pa bynnag un o'r rhain a fyddai'n croesi'r trothwy gyntaf fyddai'n dynodi pen y cartref am y flwyddyn i ddod. Anlwc oedd addurno gyda'r bytholwyrdd cyn Noswyl Nadolig ac anlwc hefyd oedd ei dynnu o'r cartref cyn y ddeuddegfed nos.

Yng nghefn gwlad Cymru addurnwyd cartrefi gyda phlanhigion bytholwyrdd yn oriau man y bore cyn mynd i'r gwasanaeth Plygain yn yr eglwys blwyfol. Gwasanaeth garolau oedd gwasanaeth y Plygain a oedd yn cael ei gynnal fel arfer rhwng 3 o'r gloch a 6 o'r gloch y bore. Unigolion a grwpiau fyddai'n canu'r carolau. Arferid goleuo'r ffordd i'r egwlys gyda chanhwyllau'r Plygain ac fe'i gosodwyd hefyd yn yr egwlys i'w addurno a'i oleuo. Defnyddiwyd canhwyllau fel addurn gan y Paganiaid i'w hatgoffa am olau'r haul ac fe'u defnyddiwyd gan Gristnogion fel atgoffeb am bresenoldeb Duw. Cyn ddyfodiad trydan goleuwyd coed Nadolig gyda chanwyllau.

Cliciwch yma i glywed Parti Fronheulog ac eraill yn canu’r garol “Addewid rasusol Ein Duw”. Recordiwyd gan Amgueddfa Werin Cymru yn ficerdy Llanrhaeadr-ym mochnant wedi’r Swper Plygain yno ym mis Ionawr 1966.

https://www.casgliadywerin.cymru/items/738256

Coed Nadolig ac Addurniadau Eraill

Mae tystiolaeth ar gael i awgrymu bod coed Nadolig wedi cael eu defnyddio fel addurn Nadolig ym Mhrydain mor bell yn ôl â'r 1790au, a bod y siap triongl i Gristnogion yn arwydd o'r cysylltiad rhwng y mab, y tad a'r ysbryd glân. Ddaeth y traddodiad yn fwy poblogaidd yn oes Fictoria oherwydd i'r Frenhines Fictoria a'r Tywysog Albert ddefnyddio coeden Nadolig i addurno Castell Windsor yn 1841 ac eto yn 1848. Ymddangosodd llun o'r teulu gyda'r goeden wedi ei haddurno yn The London Illustrated News.

Yn yr 1920au dechreuodd addurniadau artiffisial gymryd lle'r planhigion bytholwyrdd, yn enwedig mewn trefi a dinasoedd. Roedd addurniadau artiffisial erbyn hyn yn rhatach i'w prynnu, ac wedi cael eu gwerthu mewn siopau fel Woolworths ers yr 1880au, yn ogystal â losin, cacennau a rhubannau. Yn y 1920au a'r 1930au gwelwyd dechrau ar yr arfer o lapio anrhegion. Gwelwyd y goleuadau trydanol cyntaf ar goeden Nadolig yn Efrog Newydd yn 1882, dim on tair mlynedd ar ol ddyfeisio'r bwlb golau.

Adeg yr ail Rhyfel Byd daeth cadwynni papur yn boblogaidd fel addurniadau Nadolig gan ei bod yn hawdd i'w creu yn y cartref, ac yn y 1950au gwelwyd coed Nadolig artiffisial yn cael eu gwerthu.

Pob adeg Nadolig yn Amgueddfa Werin Cymru mae'r staff yn addurno'r adeiladau gydag addurniadau sy'n addas ar gyfer y cyfnod a'r ardal.

Cardiau Nadolig

Yn 1840 dyfeisiwyd y "Penny Post" gan Rowland Hill ac yn sgil hynny cynhyrchwyd 1000 o gardiau Nadolig gan Sir Henry Cole yn ei siop gelf yn Llundain er mwyn eu gwerthu am swllt yr un. Erbyn 1870, gan bod y system trenau erbyn hyn yn fwy cyflym, roedd pobl yn gallu danfon eu cardiau Nadolig am hanner ceiniog. Yng nghasgliad Amgueddfa Victoria ac Albert yn Llundain, mae carden Nadolig a ddanfonwyd o Gwrt-yr-Ala yng Nghaerdydd yn 1844.

Bwydydd Nadolig

Erbyn heddiw cysylltir y Nadolig â bwyta bwyd moethus fel pwdin Nadolig. Yn draddodiadol gwnaethpwyd y pwdin Nadolig 5 wythnos cyn y Nadolig ac yn Nghymru arferid rhoi tro i bob aelod o'r teulu, yn cynnwys y plant a'r gweision, i droi y gymysgedd, gyda phen y teulu yn cael y fraint o droi y gymysgedd yn gyntaf. Yn y gymysgedd rhoddwyd eitemau a oedd yn rhagweld y dyfodol. Os daethpwyd o hyd i fodrwy priodas, byddai hyn yn darogan priodi yn y dyfodol.  Os byddai dyn ifanc yn dod o hyd i fotwm yn y gymysgedd, byddai hyn yn darogan dyfodol unig fel hen lanc. Os byddai merch ifanc yn dod o hyd i winiadur byddai hyn yn darogan dyfodol heb briodas a bywyd unig fel hen ferch. Os dod o hyd i chwe ceiniog, byddai lwc dda yn dod i'ch rhan.

Bwyd traddodiadol arall a welid adeg y Nadolig yng Nghymru oedd cyflaith. Math o losin oedd hwn wedi ei wneud o fenyn, triog a siwgr wedi eu ferwi. Y gamp oedd tynnu a rolio'r gymysgedd tra ei fod yn oeri ac yna ei dorri wrth iddo galedu yn ddarnau bach. Roedd y rysait yn gallu amrywio o ardal i ardal. Cliciwch yma i weld ffilm o gyflaith yn cael ei baratoi

https://www.youtube.com/watch?v=26bDQqRQICY

Nadolig Llawen i chi gyd!

 

Dyma un o’r storfeydd rhyfedd a rhyfeddol yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru. Mae’n llawn dop o wrthrychau. Rydyn ni’n dal i gasglu pethau newydd, ond rhaid i ni ddewis a dethol beth i’w gadw. Does dim digon o le i bopeth!

Storfa yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

Mae pob math o bethau i’w canfod mewn storfa o hanes cymdeithasol, o goes glec i gloc tad-cu.

Ar ei hymweliad cyntaf â’r stôr, cafodd un o’r merched ei rhybuddio i wylio rhag y mantrap. Jôc dda, meddyliodd hi. Ond na, mae mantrap yn llechu ym mhen un coridor tywyll!

Rydw i wedi bod yn ymwybodol ers amser bod y mwyafrif helaeth o gasgliadau amgueddfeydd yn cuddio mewn storfeydd, a taw dim ond cyfran fach sydd i’w gweld yn yr orielau. Doeddwn i ddim yn sylweddoli gwir raddau hyn tan i fi ddechrau gweithio yma.

O’r 5 miliwn wrthrychau sydd yng ngofal y saith amgueddfa; o geir clasurol, i garreg leuad, paentiadau byd-enwog, cadwyni caethweision a thoiled cyhoeddus; faint o wrthrychau sydd yn cael eu harddangos?

Dim ond 0.2% o gasgliadau Amgueddfa Cymru sydd yn cael eu harddangos.

Os ydych chi am weld gwrthrych penodol yn un o’r amgueddfeydd, gwnewch yn siŵr ei fod wedi’i arddangos gyntaf. Gallwch chi hefyd wneud apwyntiad i weld gwrthrychau penodol. Diolch i chwaraewyr y People’s Postcode Lottery, rydyn ni wedi derbyn nawdd i ehangu’n cofnodion ac ychwanegu delweddau fydd i’w gweld ar Casgliadau Ar-lein yn yr hydref. Cadwch lygad hefyd am deithiau tu ôl i’r llenni yn y storfeydd dan arweiniad ein curaduron a’n cadwraethwyr. Gall y rhain fod yn agoriad llygad!

Rydyn ni’n gofalu am y casgliadau drosoch chi. Gobeithio y byddan nhw’n rhoi cymaint o bleser i chi ag i ni.

People's Postcode Lottery Logo

The collection at St Fagans National Museum of History includes numerous archives relating to the Welsh experience of the First World War. While working with colleagues to produce a digital database to commemorate the centenary of the conflict, I found an intriguing bundle of documents associated with a young soldier with connections to Penarth who died, serving with the Grenadier Guards, exactly 100 years ago today. His name was Oscar Foote and in this blog I have pieced together his last 24 hours from the archives we hold at the Museum.

On the night of 6 July 1917 an exhausted Oscar Foote had just returned from fighting in the trenches of Ypres for some well-earned rest and recuperation in a nearby camp. This camp was well within range of German artillery and on occasions they would shell the area. The morning of 7 July had begun like any other morning for Oscar. He had just put away his shaving kit when shells suddenly started bursting in the vicinity. A shell landed close to Oscar’s hut, creating murderous splinters in its aftermath. One of these splinters caught Oscar in the head and neck. Although his comrades desperately went to his aid, their efforts were in vain. He had been killed instantly. That afternoon, Oscar was buried by his comrades in Canada Farm British Cemetery, near Elverdinghe. A card dated 3 January 1918 includes a photograph of a simple wooden cross marking his resting place. 

The Oscar Foote archives came into the national collection in 1946 – a donation from a Mrs Maillard of Penarth who had been corresponding with him during the War. It appears that Mrs Maillard also donated material to the Imperial War Museum (IWM), possibly in response to the Bond of Sacrifice initiative. More research is needed to unpick how letters addressed to Mrs Maillard from the IWM came into our possession in 1946, but both institutions were actively collecting war memorabilia from soldiers and their families during and immediately after the conflict. Another blog for another day.

The digitisation of Amgueddfa Cymru – National Museum Wales’ First World War collection is supported by the Armed Forces Community Covenant Grant Scheme.