Amgueddfa Blog: Archif Sain Ffagan

Caiff Cadair Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018 ei noddi gan Amgueddfa Cymru, i nodi 70 mlynedd ers sefydlu Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru.

 

Mae Sain Ffagan wedi bod yn hyrwyddo crefftwaith Cymru ers agor ym 1948, ac mae noddi Cadair yr Eisteddfod yn ffordd addas o ddathlu hyn. Chris Williams gafodd y fraint o ddylunio a chreu'r Gadair eleni.

Mae Chris yn gweithio fel cerflunydd ac mae'n aelod o'r Royal British Society of Sculptors. Mae'n byw yn Pentre, ac mae ganddo weithdy ac oriel yn Ynyshir, Rhondda.

Cafodd elfennau o'r gadair eu creu yn Gweithdy, adeilad newydd cynaliadwy yn Sain Ffagan, sy'n dathlu sgiliau gwneuthurwyr ddoe a heddiw - a lle mae cyfle i ymwelwyr o bob oed droi eu llaw at grefftau o bob math. Yno, bu Chris yn arddangos ac yn rhannu'r broses o greu'r gadair gydag ymwelwyr – y tro cyntaf i hyn ddigwydd yn hanes Cadair y Genedlaethol.

Tapiwch ar y cylchoedd isod, wrth i Chris esbonio'r broses o greu cadair eiconig Eisteddfod Caerdydd:

  • O'r Aelwyd i'r Orsedd

    Cadair Eisteddfod 2018 trwy lygad y saer

  • Yr Ysbrydoliaeth

    Mae cadair Eisteddfod 2018 wedi'i ysbrydoli gan gadeiriau ffon Cymreig, fel hon yn Ffermdy Cilewent, Sain Ffagan

  • Dathlu Crefft Cymru

    Dewiswyd y garthen hon am ei phatrwm manwl - a ddaeth yn briff nodwedd y gadair

  • Y deunydd crai - pren llwyfen ac onnen - yn cyrraedd y gweithdy yn Pentre

  • Dyluniwyd y gadair fel model cywir ar Rhino 3D. Galluogodd hyn i mi fesur yn fanwl er mwyn creu jigiau a thempledi ar gyfer y breichiau a'r coesau

  • Mae sedd a chefn y gadair o'r un goeden lwyfen. Rhaid oedd sandio'r pren er mwyn datgelu'r graen - a gweld a oedd nam ar y pren sydd angen ei ystyried

  • Fe wnes i'r gwaith siapio yn Gweithdy, oriel grefft newydd Sain Ffagan. Roedd yn braf gallu rhannu'r broses o greu'r gadair gyda'r cyhoedd

  • Addurnwyd y cefn a'r sedd yn defnyddio laser Co2 - mawr yw'r diolch i gyngor Caerffili am gael defnyddio'r engrafwr! Ysbrydolwyd y patrwm cain gan garthen a wehyddwyd ym Melin Esgair Moel yn 1960. Mae'r felin (a'r garthen) 'nawr yn Sain Ffagan.

  • Roedd clampio'r pren ar gyfer yr uniad yn broses gymhleth, a roedd angen nifer o glampiau hir i reoli'r pwysau

  • Cafodd y testun hefyd ei engrafu â laser. Gwnaed hyn ar ddarn fflat o onnen, a gafodd ei lamineiddio i'r fraich gyda nifer fawr o glampiau

  • Gludo'r coesau yn eu lle

  • Bron â gorffen... Morteisio'r cefn yn ei le

  • Troi'r breichiau o gwmpas y cefn i greu uniad unigryw, a'i ludo yn ei le. Caiff y coesau bychain eu hychwanegu, a'u gosod gyda lletemau

  • A dyma hi yn ei holl ogoniant - cadair Eisteddfod 2018. Pob lwc i'r holl gystadleuwyr!

The Museums Association Conference of 1948 was held at National Museum Cardiff over five days, running from July 12th to the 16th. All conference meetings were held in the Reardon Smith Lecture Theatre, while an area within the Zoology Department was used as Association Office, Writing Room and Smoke Room.

We know the majority of host duties would have been carried out by Frederick J. North, who was Keeper of Geology and Archibald H. Lee, Museum Secretary, because they are listed on the programme as Honorary Local Secretaries. It is most likely we have them to thank for the ephemera held in the Library, including copies of the programme, associate and staff badges, reception invites, day trip tickets and the official group photograph, taken on the steps of the Museum.

The first day of the conference began with registration, followed by a Council meeting and visit to Cardiff Castle and a reception at the South Wales Institute of Engineers in the evening. The programme states this event as requiring Morning dress code which, during this time period would be a three piece suit for the men, and smart day dresses for the women, or general smart clothing suitable for formal social events.

The second day began with official welcomes by the Lord Mayor of Cardiff, Alderman R. G. Robinson, and the President of the National Museum Wales, Sir Leonard Twiston-Davies. This was followed by a number of papers read by delegates [all fully listed in the programme], gathering for the official conference photograph, and a Civic Reception at City Hall, hosted by the Lord Mayor [with refreshments, music and dancing].

1948 was the year that St Fagans National Museum of History was first opened to the public as the St Fagans Folk Museum and to mark this, a visit was arranged for the afternoon of day three. St Fagans Castle, gardens, and grounds had been given to the National Museum Wales by the Earl of Plymouth in 1946 and over the next two years extensive work had been carried out to make it suitable to open to the public. According to the 1950 St Fagans guide book, in the Castle, new central heating, electric lighting, and fire appliances had to be installed along with a tickets office, refreshment room and public amenities. By 1948 our delegates would have had access to the Castle and its newly refurbished historic interiors such as the kitchen with two 16th century fireplaces, the Hall furnished in 17th century style, 17th and 18th century bedrooms and the early 19th century Library. They would also have enjoyed walking the gardens which included a mulberry grove, herb and rose gardens, vinery, fishponds, and flower-house interspersed with bronze sculptures by Sir William Goscombe John. Onsite also were a traditional wood-turner and a basket-maker, creating and selling their wares. The handbook also describes a delightful sounding small tea room with curtains made at the Holywell Textile Mills and watercolour paintings by Sir Frank Brangwyn. However, according to a Western Mail clipping, this didn’t open to the public until some weeks later on August 24th. Presumably a room within the Castle itself was used for the delegates’ buffet tea to which they were treated after being greeted by the Curator of St Fagans, Dr Iorwerth Peate.

Interestingly the programme provides times of the train service that ran from Cardiff Central Station to St Fagans. Sadly, the station at St Fagans is no longer there, the service being withdrawn in 1962, although a signal box and level crossing on the line remain.

The Annual General Meeting, Council Meeting and Federation of Officers Meeting  were all held on the next day along with more papers, including one by Mr Duncan Guthrie [of the Arts Council], on the upcoming “Festival of Britain, 1951”. There was also an evening reception in the Museum hosted by the President, and the then Director [Sir Cyril Fox], with refreshments and music by the City of Cardiff High School for Girls Orchestra. The programme states evening dress if possible for this event so it’s a shame we don’t hold any photographs of what would have been a sea of tuxedos and evening gowns.

The final day consisted of further papers in the morning followed by escape and fresh air with visits to the Newport Corporation Museum and the Legionary Museum and Roman Amphitheatre at Caerleon during the afternoon.

The September 1948 issue of Museums Journal contains a full report on the conference, with detailed examination of all papers presented and the discussions they generated. It also lists the delegates including those from overseas. The report concludes with thanks to the National Museum Cardiff for the welcome and hospitality accorded to the 240 delegates, with special mention to North and Lee [who would certainly have earned their salaries over those five days!].

Yn ystod y 1970au cynnar aeth staff yr amgueddfa ati i recordio hen ffermwyr yn disgrifio ffermio yng Nghymru ar ddechrau’r ugeinfed ganrif cyn datblygiadau peiriannau ffermio o’r 1950au ymlaen. Mae’r recordiau yn cael ei chadw yn Archif Sain yr amgueddfa.

Yn 1975 holodd John Williams Davies y ffermwr Dan Theophilus am y profiad o ffermio defaid ar ddechrau’r ugeinfed ganrif.

Roedd Dan Theophilus yn byw ar fferm Allt Yr Erw, Rhandirmwyn, pentref yng ngogledd-ddwyrain Sir Gaerfyrddin.

Mae Dan Theophilus yn sôn am ofalu am y defaid adeg ŵyna, yr achosion mae’n meddwl sydd yn arwain at ddefaid yn cael trafferth i ddod ac ŵyn, a’r tywydd gwaethaf ar gyfer y tymor ŵyna.

Mae’n dweud sut oedd perswadio defaid i fabwysiadu oen, y perthynas rhwng y ddafad a’r oen a pha mor ffyddlon byddai’r defaid i’r ŵyn ar ôl ŵyna wrth iddo droi’r defaid i’r mynydd.

Dan Theophilus, Allt Yr Erw, Rhandirmwyn

Cwestiwn sy’n cael ei gofyn yn aml i’r tîm ŵyna yw beth sydd yn digwydd i’r ŵyn ar fferm Llwyn-Yr-Eos unwaith mae’r tymor wyna ar ben?

Mae’r ŵyn ar y fferm yn mynd allan i bori ar y gwair ac yn cael eu symud yn aml o amgylch caeau’r amgueddfa.

Byddwn yn dewis yr ŵyn gorau ac yn eu cadw ar gyfer bridio yma ar y fferm. Yr ydym yn gobeithio cadw tua 50 o’r ŵyn eleni.

Bydd y rhan fwyaf o’r ŵyn benywaidd yn aros gyda ni neu’n cael eu gwerthu fel defaid pedigri.

Bydd yr ŵyn gwrywaidd yn mynd i’r lladd-dy am eu cig, gyda chwpl o’r goreuon yn cael eu gwerthu fel hyrddod.

Mae’r ŵyn arall yn cael eu gwerthu ar gyfer cig oen.

Ble mae’r ŵyn yn cael eu gwerthu?

Mae’r ŵyn yn cael ei gwerthu yn farchnadoedd  Rhaglan, Llanybydder a Tal-y-bont ar Wysg.

Mae ‘na werthiant bridiau prin ar gyfer defaid Llanwenog, defaid Mynydd Maesyfed a defaid Mynydd Duon Cymreig ym marchnad Raglan.

Yr ydym yn gwerthu rhai ŵyn i gigyddion lleol ac yn gobeithio creu perthynas gyda bwyty amgueddfa Sain Ffagan yn y dyfodol fel bod y cig oen sydd ar werth yno yn tarddio o fferm Llwyn-Yr-Eos.

Mae’r cig oen ar eich plât yn 4-12 mis oed.

Mae llai nag wythnos tan ddiwrnod Nadolig ac i'r rhan fwyaf ohonom mae'r gwaith paratoi ac addurno yn dod i ben. Mae ein cartrefi yn edrych yn fendigedig, a'r goeden Nadolig yn disgleirio gyda goleuadau. Mae'r cardiau Nadolig wedi eu postio, y negeseuon cyfryngau cymdeithasol wedi eu danfon, a'r anrhegion wedi eu lapio. Mae'r twrci wedi'i archebu a'r pwdin Nadolig wedi ei brynnu (neu ei goginio!). Erys y traddodiadau yma yn rhan bwysig o'r Nadolig yn 2017 ond paham ac o ble y ddaeth y traddodiadau hyn?

Addurniadau

Rydym wedi addurno ein cartrefi ar yr adeg hon o'r flwyddyn ers amser y Paganiaid. Defnyddiwyd bytholwyrdd gan y Paganiaid i gydnabod byrddydd y gaeaf ac i'w hatgoffa bod y Gwanwyn ar ei ffordd. Y Pab Julius 1 benderfynodd taw y 25ain o Rhafgyr fyddai dyddiad dathlu geni Crist, a gan bod y dyddiad hwn yn cwympo yng nghanol dathliadau'r Paganiaid, amsugnwyd rhai o draddodiadau y Paganiaid i mewn i galendr y Cristnogion, gan gynnwys addurno gyda bytholwyrdd, yn enwedig gyda chelyn.

I Gristnogion roedd planhigion bytholwyrdd yn arwyddocâd o fywyd tragwyddol Duw; y celyn yn symbol o goron ddraen yr Iesu ar y Groes, a'r aeron ei yn cynrychioli ei waed. Yn ogystal â hyn, roedd i blanhigion bytholwyrdd eraill arwyddocâd yn ystod y cyfnod. Mae iorwg, er enghraifft, yn blanhigyn sydd yn glynnu, ac felly roedd yn symbol o ddyn yn dal ei afael yn dynn ar Dduw. Ystyrid bod gan rhosmari gysylltiad â'r Forwyn Fair tra bod gan llawryf, neu glust yr Asen, gysylltiad â llwyddiant, yn enwedig llwyddiant Duw yn goroesi yn erbyn y Diafol. Credid bod celyn a iorwg yn blanhigion benywaidd a gwrywaidd. Celyn a'i bigau miniog yn cynrychioli'r dyn tra bod yr Iorwg yn cynrychioli'r fenyw.  Pa bynnag un o'r rhain a fyddai'n croesi'r trothwy gyntaf fyddai'n dynodi pen y cartref am y flwyddyn i ddod. Anlwc oedd addurno gyda'r bytholwyrdd cyn Noswyl Nadolig ac anlwc hefyd oedd ei dynnu o'r cartref cyn y ddeuddegfed nos.

Yng nghefn gwlad Cymru addurnwyd cartrefi gyda phlanhigion bytholwyrdd yn oriau man y bore cyn mynd i'r gwasanaeth Plygain yn yr eglwys blwyfol. Gwasanaeth garolau oedd gwasanaeth y Plygain a oedd yn cael ei gynnal fel arfer rhwng 3 o'r gloch a 6 o'r gloch y bore. Unigolion a grwpiau fyddai'n canu'r carolau. Arferid goleuo'r ffordd i'r egwlys gyda chanhwyllau'r Plygain ac fe'i gosodwyd hefyd yn yr egwlys i'w addurno a'i oleuo. Defnyddiwyd canhwyllau fel addurn gan y Paganiaid i'w hatgoffa am olau'r haul ac fe'u defnyddiwyd gan Gristnogion fel atgoffeb am bresenoldeb Duw. Cyn ddyfodiad trydan goleuwyd coed Nadolig gyda chanwyllau.

Cliciwch yma i glywed Parti Fronheulog ac eraill yn canu’r garol “Addewid rasusol Ein Duw”. Recordiwyd gan Amgueddfa Werin Cymru yn ficerdy Llanrhaeadr-ym mochnant wedi’r Swper Plygain yno ym mis Ionawr 1966.

https://www.casgliadywerin.cymru/items/738256

Coed Nadolig ac Addurniadau Eraill

Mae tystiolaeth ar gael i awgrymu bod coed Nadolig wedi cael eu defnyddio fel addurn Nadolig ym Mhrydain mor bell yn ôl â'r 1790au, a bod y siap triongl i Gristnogion yn arwydd o'r cysylltiad rhwng y mab, y tad a'r ysbryd glân. Ddaeth y traddodiad yn fwy poblogaidd yn oes Fictoria oherwydd i'r Frenhines Fictoria a'r Tywysog Albert ddefnyddio coeden Nadolig i addurno Castell Windsor yn 1841 ac eto yn 1848. Ymddangosodd llun o'r teulu gyda'r goeden wedi ei haddurno yn The London Illustrated News.

Yn yr 1920au dechreuodd addurniadau artiffisial gymryd lle'r planhigion bytholwyrdd, yn enwedig mewn trefi a dinasoedd. Roedd addurniadau artiffisial erbyn hyn yn rhatach i'w prynnu, ac wedi cael eu gwerthu mewn siopau fel Woolworths ers yr 1880au, yn ogystal â losin, cacennau a rhubannau. Yn y 1920au a'r 1930au gwelwyd dechrau ar yr arfer o lapio anrhegion. Gwelwyd y goleuadau trydanol cyntaf ar goeden Nadolig yn Efrog Newydd yn 1882, dim on tair mlynedd ar ol ddyfeisio'r bwlb golau.

Adeg yr ail Rhyfel Byd daeth cadwynni papur yn boblogaidd fel addurniadau Nadolig gan ei bod yn hawdd i'w creu yn y cartref, ac yn y 1950au gwelwyd coed Nadolig artiffisial yn cael eu gwerthu.

Pob adeg Nadolig yn Amgueddfa Werin Cymru mae'r staff yn addurno'r adeiladau gydag addurniadau sy'n addas ar gyfer y cyfnod a'r ardal.

Cardiau Nadolig

Yn 1840 dyfeisiwyd y "Penny Post" gan Rowland Hill ac yn sgil hynny cynhyrchwyd 1000 o gardiau Nadolig gan Sir Henry Cole yn ei siop gelf yn Llundain er mwyn eu gwerthu am swllt yr un. Erbyn 1870, gan bod y system trenau erbyn hyn yn fwy cyflym, roedd pobl yn gallu danfon eu cardiau Nadolig am hanner ceiniog. Yng nghasgliad Amgueddfa Victoria ac Albert yn Llundain, mae carden Nadolig a ddanfonwyd o Gwrt-yr-Ala yng Nghaerdydd yn 1844.

Bwydydd Nadolig

Erbyn heddiw cysylltir y Nadolig â bwyta bwyd moethus fel pwdin Nadolig. Yn draddodiadol gwnaethpwyd y pwdin Nadolig 5 wythnos cyn y Nadolig ac yn Nghymru arferid rhoi tro i bob aelod o'r teulu, yn cynnwys y plant a'r gweision, i droi y gymysgedd, gyda phen y teulu yn cael y fraint o droi y gymysgedd yn gyntaf. Yn y gymysgedd rhoddwyd eitemau a oedd yn rhagweld y dyfodol. Os daethpwyd o hyd i fodrwy priodas, byddai hyn yn darogan priodi yn y dyfodol.  Os byddai dyn ifanc yn dod o hyd i fotwm yn y gymysgedd, byddai hyn yn darogan dyfodol unig fel hen lanc. Os byddai merch ifanc yn dod o hyd i winiadur byddai hyn yn darogan dyfodol heb briodas a bywyd unig fel hen ferch. Os dod o hyd i chwe ceiniog, byddai lwc dda yn dod i'ch rhan.

Bwyd traddodiadol arall a welid adeg y Nadolig yng Nghymru oedd cyflaith. Math o losin oedd hwn wedi ei wneud o fenyn, triog a siwgr wedi eu ferwi. Y gamp oedd tynnu a rolio'r gymysgedd tra ei fod yn oeri ac yna ei dorri wrth iddo galedu yn ddarnau bach. Roedd y rysait yn gallu amrywio o ardal i ardal. Cliciwch yma i weld ffilm o gyflaith yn cael ei baratoi

https://www.youtube.com/watch?v=26bDQqRQICY

Nadolig Llawen i chi gyd!