Cerbydau Cymru Ian Smith, 17 Medi 2019 Pan fyddwch chi’n ymweld ag Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn Abertawe, bydd tua 2,000 o wrthrychau ar gael i’w gweld. Ond, cyfran fach o’n casgliad yw’r rhain! Er ein bod yn ailwampio rhannau o’r Amgueddfa bob hyn a hyn, mae llawer o wrthrychau sydd byth yn cael eu harddangos. Pam felly ydyn ni’n casglu'r gwrthrychau hyn, meddech chi? Wel, mae llawer o resymau dros beidio arddangos gwrthrych. Mae curaduron yn casglu pethau sy’n bwysig i’n treftadaeth, ac yn aml iawn mae'r pethau hyn mewn cyflwr gwael, felly gall fod angen llawer o waith cadwraeth drud ar eitem cyn i ni allu ei chyflwyno i'r cyhoedd. Wrth gasglu gwrthrychau, ein blaenoriaeth yw eu diogelu ac atal unrhyw ddirywiad yn eu cyflwr. Mae’n rhaid i waith cadwraeth ar gyfer arddangosfeydd aros tan bod cyllid ar gael, yn enwedig gwrthrychau mawr fel ceir a bysiau. Yng Nghasgliad Diwydiant Amgueddfa Cymru, mae llawer o ddulliau gwahanol o deithio ac mae'n rhaid bod gan bob un gysylltiad cryf â Chymru – naill ai drwy’r broses gynhyrchu, y dyfeisiwr neu eu defnydd. Cedwir y rhai nad ydynt yn cael eu harddangos yn Nantgarw, ger Caerdydd, nes bod cyfle iddyn nhw gael eu harddangos. O hofrenyddion i hersiau ceffyl a cherbydau trydan i injans ffordd, weithiau mae’r Ganolfan Gasgliadau Genedlaethol yn Nantgarw yn ein hatgoffa o focs teganau plentyn – ond ar raddfa fawr! Mae gwrthrychau bregus yn cael eu storio mewn bocsys di-asid neu gewyll arbennig, ond sut mae storio bws neu hofrennydd? Wrth gwrs, nid oes modd eu cadw mewn bocsys, ond yn hytrach cânt eu gosod mewn rhes yn debyg i faes parcio archfarchnad, wedi’u trefnu yn ôl maint a siâp. Gall grwpiau drefnu ymweld â’r storfeydd a gallwch weld bod rhai o’r cerbydau mewn cyflwr go wael wrth iddynt aros am ymweliad gan y tîm cadwraeth. Yn y cyfamser, yn ôl yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn Abertawe, gallwch weld amrywiaeth o ddulliau teithio, ac mae hanes cysylltiadau trafnidiaeth yng Nghymru i’w gweld yn ein Horiel Rwydweithiau. Mae gan yr oriel hon lu o fodelau o gerbydau o bob math, ac arddangosfeydd digidol mawr yn dangos sut mae’r rhwydweithiau trafnidiaeth wedi tyfu – o lwybrau’r porthmyn i’r M4. Ychydig tu allan i’r Oriel Rwydweithiau, y mae beic tair olwyn ‘cymdeithasol’ o’r 1880au a cherbyd modur Benz ‘Duc’ a gofrestrwyd yn gyntaf yn Sir Fynwy ym 1904. Roedd gan y beic cymdeithasol seddi wrth ymyl ei gilydd, ac roedd yn ffefryn ymysg cariadon! Dr Cropper o Gas-gwent oedd perchennog y Benz, a gadwodd y cerbyd nes ei roi i’r Amgueddfa Wyddoniaeth ym 1910. Daeth o dan ofal Amgueddfa Cymru ym 1911 ac ar ôl cael ei adfer yn llawn, cymerodd ran mewn nifer o ralïau rhwng Llundain a Brighton. Uwchben, mae un o brif atyniadau'r Amgueddfa. Mae lle i gredu mai’r ‘Robin Goch’ oedd yr awyren gyntaf i hedfan yng Nghymru. Cafodd ei hadeiladu gan Charles Horace Watkins, awyrennwr amatur, oddeutu 1908. Mae ganddi ffrâm bren wedi’i chlymu gyda weiren biano. Mae’n amlwg mai gwaith llaw yw caban y peilot gan mai sedd cegin yw sedd y peilot, a nwyddau cartref yw’r offerynnau. Yn wir, byddai Charles wedi llywio ei deithiau gan ddefnyddio amserwr wyau – gan droi’r amserwr drosodd, hedfan mewn llinell syth nes i’r tywod redeg allan, wedyn troi 90 gradd a hedfan yn syth ymlaen eto, ac ailadrodd hyn ddwywaith nes ei fod yn cyrraedd y man cychwyn! I’w helpu i fesur ei uchder wrth lanio, roedd dau ddarn o linyn gyda phwysau arnynt yn hongian o dan yr awyren, un 20 troedfedd o hyd ac un 10 troedfedd o hyd. Pan fyddai’r un cyntaf yn cyffwrdd â'r ddaear roedd yn gwybod ei fod 20 droedfedd o’r ddaear, a phan fyddai’r ail yn taro, roedd 10 droedfedd oddi tano. Nid yw popeth yn yr adran hon dros gan mlwydd oed. Fe welwch chi ddwy esiampl o’r Sinclair C5 – un ar gyfer ei arddangos, ac un i’r cyhoedd gael eistedd ynddo a dod yn gyfarwydd ag e. Pan fydd y tywydd yn caniatáu, byddwn yn symud y model i’r ardd lle gall unrhyw ymwelydd roi cynnig arni. Mae'r C5 wedi’i bweru gan bedalau, gyda batri ategol ar gyfer mynd lan bryniau neu os yw’r gyrrwr yn blino. Gyda chyflymdra uchaf o oddeutu 15mya, cynhyrchwyd y C5 yn gyfrinachol ym 1985 yn ffatri Hoover ym Merthyr. Roedd yn gyfrinach mor fawr, cafodd twnnel ei adeiladu o dan y ffordd rhwng y ffatrïoedd i stopio pobl rhag gweld y cynllun. Dim ond cynlluniau eu cydrannau eu hunain oedd cynhyrchwyr yn cael eu gweld, yn hytrach na chynllun y car cyfan. Roedd y cyhoedd yn disgwyl yn eiddgar am lansiad y car, ond bu’n fethiant llwyr am fod pobl yn meddwl ei fod yn rhy fach i’w yrru’n ddiogel mewn traffig trwm. Dyma gysyniad campus a oedd flynyddoedd o flaen ei oes, ac mae’n bosibl y caiff ei weld eto ryw ddydd pan fydd llwybrau seiclo yn fwy cyffredin. Mae gennym lawer o gerbydau sydd wedi dod yma ar gyfer arddangosfeydd dros dro. Yn y blynyddoedd diwethaf, rydym wedi cael carafán a nifer o gychod, yn ogystal ag ambell i gerbyd trydanol cysyniadol, ond un o’m ffefrynnau i yw’r car tegan plentyn Mae’r Austin J40 sef car pedal glas a wnaed ym Margoed ym 1959 yn ein Horiel ‘Gwnaed yng Nghymru’. Ym 1947 pasiodd Senedd San Steffan ddeddf a oedd yn cydnabod nad oedd modd i lawer o lowyr a oedd yn dioddef o pneumoconiosis (sef llwch glo yn yr ysgyfaint) weithio dan ddaear rhagor. Felly awgrymwyd bod ffatrïoedd newydd yn cael eu sefydlu i gynnig gwaith ysgafnach, glanach, i gyflogi’r dynion hyn. Roedd ffatri Austin ym Margoed yn un enghraifft o’r rhain. Agorodd y ffatri ym 1949 a stopiodd wneud y ceir bach hyn ym 1971, ond rhwng y dyddiau hynny, cafodd oddeutu 36,700 eu cynhyrchu! Mae mynediad am ddim i bob un o amgueddfeydd Amgueddfa Cymru. Gallwch ymweld â'r Ganolfan Gasgliadau Genedlaethol drwy apwyntiad; cysylltwch â nhw ar 029 2057 3560 i drefnu.
Mil o fathau o gregyn yn Japan Kristine Chapman, 7 Medi 2018 Amgueddfa Gregynegol Hirase Shintaro Hirase a'i teulu, Medi 1931. Mae gan y Llyfrgell gyfres o lyfrau cregyn Japaneaidd hardd iawn yn ei chasgliad o folysgiaid. Enw’r llyfr yw Kai Chigusa, ond mae’n fwy adnabyddus fel Kai sen shu (Darluniau Miloedd o Gregyn) gan Yoichirō Hirase (1859–1925), ac fe’i cynhyrchwyd rhwng 1914 a 1922. Cregynegwr oedd Hirase, a greodd y casgliad mwyaf o gregyn yn Japan ar droad y ganrif a sefydlu ei amgueddfa gregyn ei hun (Amgueddfa Gregynegol Hirase) yn ninas Kyoto rhwng 1913 a 1919. Roedd ei fab Shintarō Hirase (1884–1939) hefyd yn falacolegwr Japaneaidd, a fu’n addysgu yng Ngholeg Seikei. Llyfr pedair cyfrol yw hwn, gyda phob cyfrol yn llyfr plygu ‘orihon’. Techneg draddodiadol a ddefnyddir i greu llyfrau yw hon, sy’n cynnwys stribed hir o bapur ag ysgrifen ar un ochr, sydd yna’n cael ei gywasgu trwy ei blygu’n igam-ogam nes ei fod yn mynd i’w gilydd fel consertina. Yn Tsieina y tarddodd hyn, ond cafodd ei ddatblygu’n ddiweddarach yn Japan, lle mae’n gysylltiedig yn bennaf â gweithiau neu lyfrau lluniau Bwdaidd. Mae pob un o’r pedair cyfrol yn cynnwys tua chant o ddarluniau o gregyn, sy’n creu cyfanswm o 400 i gyd. Yn ôl y sôn, roedd Hirase wedi bwriadu cynhyrchu 10 cyfrol yn wreiddiol, pob un â 100 o ddarluniau, sef ‘Mil o Gregyn’ y teitl. Torluniau pren wedi’u lliwio â llaw yw pob darlun. Dewisodd Hirase y dechneg hon, yn hytrach na’r un mwy cyffredin ar y pryd – lithograffi – oherwydd ei fod eisiau i’r gwaith fod o ddiddordeb i artistiaid). Fel llyfrau lluniau yn bennaf, prin iawn yw’r testun, ond mae’r rhagair yn yr iaith Japaneaidd a rhestr y platiau yn ddwyieithog, Japaneaidd a Saesneg. Mae’r tair cyfrol gyntaf yn eithaf prin, a chafodd cyfrol un ei chomisiynu ym 1914 i goffáu pen-blwydd cyntaf yr Amgueddfa Gregynol. Cynhyrchwyd yr ail a’r drydedd gyfrol ym 1915. Bu oedi wedyn cyn cyhoeddi’r bedwaredd gyfrol, ac ni chafodd ei chyhoeddi tan 1922. Mae copïau o’r bedwaredd gyfrol yn brin iawn erbyn hyn, ac mae llawer yn credu na chyhoeddwyd cymaint o gymharu â’r tair gyntaf. Amgueddfa Gregynegol Hirase Fodd bynnag, wyddom ni ddim yn union pryd y cyhoeddwyd ein copi ni o Kai Chigusa. Cafodd ei gynhyrchu gan Unsodo, cyhoeddwr celf blaenllaw yn Kyoto, a ddaliodd ati i’w gyhoeddi wedi marwolaeth Hirase, hyd at ganol y 1930au. Wnaeth y cyhoeddwyr fyth nodi pa argraffiad oedd p’un – y dyddiad cyhoeddi gwreiddiol sydd ar bob cyfrol, felly mae’n amhosib gwybod pryd y cafodd pob cyfrol ei hargraffu mewn gwirionedd! Roedd iechyd Hirase’n wael ac roedd dan straen ariannol sylweddol ym mlynyddoedd olaf ei fywyd, sydd efallai’n esbonio pam na lwyddodd i gwblhau’r cyfrolau eraill. Caeodd ei Amgueddfa Gregynol ym 1919 ac aeth ei gasgliadau o gregyn i’r pedwar gwynt. Aeth nifer ohonyn nhw i’r Smithsonian ym 1921, a llawer mwy i amgueddfa yn Tokyo, sef yr Amgueddfa Gwyddorau Naturiol heddiw. Rhoddwyd y gweddill i’w fab Shintarō. Flynyddoedd yn ddiweddarach, aeth casgliad Shintarō i’r Sefydliad Ymchwil Adnoddau Naturiol yn Tokyo. Cafodd rhywfaint ohono ei ddinistrio yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ond mae’r gweddill mewn storfa yno o hyd. Fe wnaethom ni brynu’r copi hwn o Kai Chigusa gan Antiquariaat Junk ym 1999 i’w ychwanegu at ein Llyfrgell Tomlin. Roedd Hirase mewn cysylltiad â llawer o gasglwyr cregyn, gan gynnwys John Read le Brockton Tomlin, ac mae archif Tomlin yn cynnwys sawl llythyr, cerdyn post a llun ganddo. Er nad oedd gan Tomlin ei gopi ei hun o Kai Chigusa, roedd ganddo sawl llyfr arall yn ei gasgliad yn ymwneud â Hirase, fel albwm o luniau i gofio am Arddangosfa Gregynol yn Llyfrgell Kyoto ym 1910. Trefnwyd yr arddangosfa hon gan Hirase, ac roedd yn cynnwys cregyn, llyfrau, darluniau a phaentiadau o’i gasgliadau ei hun, a rhai casglwyr eraill o bedwar ban byd. Dyma ragflaenydd sefydlu ei Amgueddfa ei hun ym 1913, ac mae copi Tomlin o’r albwm hefyd yn cynnwys dau linluniad o’r amgueddfa arfaethedig hefyd.
Datguddio Hanes Cymru: Lansio Casgliadau Arlein 26 Mawrth 2018 Wrth i ni ddatguddio hanner miliwn o gofnodion casgliadau am y tro cyntaf, dyma rai o’r gwrthrychau rhyfedda' a mwya' diddorol o’n gwasanaeth Casgliadau Arlein newydd. Mae’r erthygl hon yn cynnwys llun o ran o sgerbwd dynol. Y Mwyaf Mae ambell i wompyn yn y casgliad – gan gynnwys Tram Ceffyl maint llawn o Gaerdydd a hofrennydd achub môr – ond y mwya’ o bell ffordd yw Institiwt y Gweithwyr o Oakdale. Agorwyd yr adeilad ym 1917, gyda neuadd ddawns, stafell gemau a llyfrgell – erbyn heddiw fe ddowch chi o hyd i’r adeilad yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru. Horace Watkins yn profi ei awyren ym 1908 Mae rhan helaeth o adeiladau Sain Ffagan yn rhan o’r casgliad cenedlaethol – ac yn meddu ar yr un statws cyfreithiol ag un o gampweithiau Monet neu gelc o drysor. Mae’r adeiladau’n cael eu datgymalu, eu symud a’u hail-adeiladau yn defnyddio technegau traddodiadol gan dîm o grefftwyr arbenigol. Yr Hynaf Rhain yw olion dynol hynaf Cymru Dannedd bachgen wyth oed yw’r rhain. Mae’n nhw dros 230, 000 mlwydd oed – yr olion dynol hynaf a ddarganfyddwyd yng Nghymru. Datguddiwyd nhw gan archaeolegwyr yn archwilio Ogof Pontnewydd, ger Cefn Meiriadog, ble darganfyddwyd olion arth, llew, llewpart, a dant rheinosorws. Bydd y dannedd yma i’w gweld yn arddangosfeydd newydd Sain Ffagan o Hydref 2018. Y Mwya Sgleiniog Mae pobl yng Nghymru wedi bod yn creu, ffeirio a gwisgo trysorau aur ers miloedd o flynyddoedd – fel yr addurn gwallt yma o’r Oes Efydd, a’r fodrwy enfawr hon. 'Disgen haul' yw'r enw ar y math hwn o addurn, ond nid yw pwrpas y gwrthrych yn hollol glir Mae’r Ddisgen Haul hon yn un o’r esiamplau cynharaf o addurn aur o Gymru, a darganfyddwyd hi yng Nghwmystwyth yng Ngheredigion. Credir mai addurn angladdol oedd y ddisgen hon, a'i bod yn debygol i'r ddisgen gael ei phwytho ar ddillad y person marw cyn eu hangladd. Dim ond chwech o'r disgiau yma sydd wedi eu canfod yn y DU yn gyfan. Mwyaf Dadleuol Ar yr olwg gynta, set de capel gyffredin yw hon. Ond o edrych yn agosach, fe welwn ni’r geiriau ‘Capel Celyn’ arni. Mae’r Capel a’i chymuned, wrth gwrs, o dan ddyfroedd Llyn Celyn erbyn hyn. Casglodd guraduron esiamplau o fywyd bob dydd yng Nghapel Celyn, cyn i'r cwm gael ei foddi yn 1965 Pan foddwyd cwm Tryweryn ym 1965 gan Gorfforaeth Lerpwl, daeth y digwyddiad yn drobwynt yn hanes ymgyrchu Cymreig. Crewyd cenhedlaeth newydd o brotestwyr, a hawliodd well triniaeth i gymunedau Cymreig gan y llywodraeth a chan gorfforaethau. Casglwyd y cwpanau hyn fel esiampl o fywyd bob dydd yng Nghapel Celyn – i’n atgoffa o gymuned wedi ei dadleoli, ac i goffau un o ddigwyddiadau gwleidyddol mwyaf pwysig Cymru’r 20ed ganrif. Gwobr Arbennig: Awyren wedi’i gwneud o Sedd Stafell Fwyta Adeiladwyd y Robin Goch ym 1909 – o gadair stafell fwyta, weiren biano ac injan 40 horsepower. Amserwr wy ger yr olwyn yrru sy’n mesur faint o danwydd sydd ar ôl yn yr awyren. Y Robin Goch wedi'i harddangos yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau Bu'r awyren hon yn hedfan o gwmpas Caerdydd rhwng 1909 a 1916 - dyma lun o Horace Watkins, a adeiladodd y Robin Goch, mewn fersiwn gynharach, hyd yn oed yn fwy bregus, o’r awyren. Horace Watkins yn profi ei awyren ym 1908 Mae ein casgliadau yn llawn straeon sy’n olrhain hanes a dangos cymeriad unigryw pobl Cymru. Mae’r Robin Goch yn un o drysorau’r casgliad, ac yn eisampl o ddyfeisgarwch a menter Cymru ar ei orau. Hanner miliwn o eitemau i’w chwilio Mae lansiad Casgliadau Arlein yn datguddio hanner miliwn o gofnodion casgliad, sydd nawr ar gael ar lein i’w chwilio am y tro cyntaf. “Mae Casgliadau Arlein yn garreg filltir enfawr yn ein gwaith, wrth i ni geisio dod â rhagor o’n casgliadau arlein, i gynulleidfa ehanach, fyd eang. Dim ond dechrau’r gwaith yw hyn. Mae hi mor gyffrous meddwl beth y bydd pobl Cymru a thu hwnt yn ei wneud gyda’r cofnodion yma – archwilio gwrthrychau, llunio straeon ac ychwanegu at ein dealltwriaeth ni o’r casgliad cenedlaethol” – Chris Owen, Rheolwr y We Chwilio Casgliadau Arlein I’r dyfodol... Ein gwaith ni ‘nawr fydd i fynd trwy’r hanner miliwn o gofnodion, a’u gwella. Ysgrifennwyd rhai yn y 1940au ac felly byddwn yn ychwanegu gwybodaeth a lluniau wrth i ni fynd yn ein blaen. Fe fyddwn ni’n dadansoddi sut y mae pobl yn defnyddio’r casgliadau, i weld be sy’ fwya’ poblogaidd ymysg ein hymwelwyr, neu beth sy’n sbarcio trafodaeth. Bydd hyn yn rhoi syniad i ni o beth i dynnu llun ohono nesaf, neu beth i’w ystyried ar gyfer arddangosfeydd yn y dyfodol. Mae paratoi gwrthrychau a thynnu eu lluniau yn broses sydd angen gofal, am fod llawer o'r gwrthrychau yn fregus neu'n sensitif i olau. Os hoffech chi ein cefnogi yn y gwaith yma, gwnewch rodd heddiw - mae pob cyfraniad yn cyfri. Cyfrannu Heddiw Rydym ni'n eithriadol o ddiolchgar i'r People's Postcode Lottery am eu holl gefnogaeth wrth i ni weithio i rannu'n casgliadau arlein.
Gwaith Artistiaid Preswyl yn Sain Ffagan Sian Lile-Pastore, 20 Gorffennaf 2017 Hanes, Celf a Chwarae Mae Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru yn nodedig am ei gosodweithiau hanesyddol - o eglwys ganoloesol i siop teiliwr, popty a thai teras . Mae'r amgueddfa a'i chasgliadau wedi bod yn ysbrydoliaeth i artistiaid, sydd wedi defnyddio ein safle, ein casgliadau a'n archifau dros y blynyddoedd. Yn ddiweddar, rydym wedi ceisio creu rhagor o gyfleon i artistiaid i ddefnyddio'r amgueddfa mewn ffordd ddyfeisgar, trwy raglen artistiaid preswyl. Diolch i gefnogaeth hael Cronfa Treftadaeth y Loteri yng Nghymru a Chyngor Celfyddydau Cymru, mae'r rhaglen artistiaid preswyl yn rhoi cyfle i artistiaid ddatblygu eu gwaith, yn ogystal â datblygu profiadau newydd ar gyfer ymwelwyr - fel y lle chwarae i blant, gan yr artist Nils Norman: Manylun o'r Iard, lle chwarae wedi'i ddatblygu gan Nils Norman yn Sain Ffagan Yn 2017-2018 rydym yn falch o weithio gydag Owen Griffiths, Sean Edwards gyda chymorth ymchwil gan Louise Hobson. Eu briff yw i archwilio sut 'mae ymwelwyr yn symud trwy'r safle. Artistiaid Preswyl Sain Ffagan Nils Norman, 2015-16 Fel rhan o’r gwaith ailddatblygu Sain Ffagan , roedd angen lle chwarae newydd – un fyddai’n unigryw i’r safle ac yn annog chwarae creadigol. Gwahoddwyd yr artist Nils Norman i dreulio cyfnod yn yr amgueddfa fel artist preswyl ac i ddylunio lle chwarae newydd a chynnig syniadau am chwarae creadigol dros y safle. Artist sy’n gweithio yn Llundain yw Nils ac mae wedi gweithio ar nifer o brojectau yn ymwneud â chwarae a dylunio dinesig. Mae’n awdur pedwar cyhoeddiad ac yn Athro yn Academi Celf a Dylunio Frenhinol Denmark yn Copenhagen lle mae’n arwain yr Ysgol Waliau a Gofod. Gweld mwy o waith Nils Norman. 'Birdscreens' - Nils Norman Imogen Higgins "Mae’r cyfnod preswyl yn Sain Ffagan wedi rhoi rhyddid i mi arbrofi gyda photensial celf gymunedol yn annibynnol. Cefais ryddid i ddatblygu syniadau sy’n manteisio ar fy nghryfderau a’m diddordebau. Cefais gyfle hefyd i weithio gyda mwy o ffocws a chanolbwyntio ar friff penodol. Bu’n rhaid i mi hefyd arbrofi gyda dulliau creadigol o gasglu gwybodaeth, fydd yn sicr o fantais i mi yn fy ngyrfa fel artist cymunedol.” Artist cerameg newydd raddio ac yn gweithio yng Nghaerdydd yw Imogen Higgins. Ei diddordeb pennaf yw celf ac ymgysylltu cymunedol, a’i thasg hi oedd cydweithio â grwpiau lleol er mwyn llywio datblygiad y lle chwarae. Dechreuodd Imogen ei gweithdai drwy edrych ar batrymau yn y casgliadau ac ar y safle – cwiltiau clytwaith, teils canoloesol a’r patrwm teilio yn yr ardd Eidalaidd – yn ogystal ag ymchwilio i lefydd chwarae a chwarae creadigol yng Nghaerdydd. Bu dau grŵp lleol yn cydweithio gyda hi yn ystod y project – myfyrwyr Ysgol Uwchradd Woodlands a phlant a rhieni Ysgol Gynradd Hywel Dda. Gellir gweld mwy o'r gwaith hwnnw ar flog prosiect Imogen Gweithdy - Imogen Higgins Fern Thomas “Fwyfwy dros y blynyddoedd diwethaf, mae fy ngwaith wedi bod yn arbrofi â naratif, dogfennau ac archifau hanesyddol. Rwy’n cael fy nenu gan wrthrychau cudd a straeon neu wybodaeth ddirgel, gan ddychmygu’r haenau o hanes i’w dadorchuddio mewn lle. Roedd potensial y cyfnod preswyl hwn, a’r cyfle i bori drwy archifau Sain Ffagan, felly yn fy nghyffroi yn fawr.” Artist yn gweithio yn Abertawe yw Fern Thomas sydd ag ymchwil yn greiddiol i’w gwaith. Mae ganddi ddiddordeb hefyd mewn llên a dewiniaeth werin. Ymchwilio i’r lle chwarae oedd ei rôl hi yn y project, ac ar ei gwefan mae ganddi erthygl yn trafod yr hyn ddaeth i’r fei (http://www.thesefuturefields.eu/researching-the-archives-play-hauntings-and-women-of-the-land/) yn ogystal a gwybodaeth am brojectau, ymchwil a gwaith arall. “Mae’r cyfnod preswyl wedi bod yn allweddol wrth i mi ychwanegu gogwydd newydd i’m gwaith, gan fy helpu i fireinio fy niddordeb mewn archifau a hanes Cymru, fydd yn llywio fy ngwaith a’m ymchwil i’r dyfodol.” Fern Thomas Melissa Appleton "Fy mwriad i oedd cael blas o’r safle a chreu detholiad o dameidiau – gofod gwrthdrawiadau rhwng y domestig a’r ysbrydol, y cyffredin a’r arallfydol. Wedi casglu strwythurau, planhigion, ffenestri, patrymau, gwrthrychau, cerrig, offer a drysau, y bwriad oedd eu haildrefnu yn dirlun anghyfarwydd, cyfarwydd. Creu drych o Sain Ffagan oedd y bwriad yn y bôn, gydag un droed yn y byd hwn a’r llall mewn rhith fyd.” (cyfieithiad o gyfweliad gyda chylchgrawn CCQ, 2015) Y tu allan i waliau arddangosfa y caiff gwaith Melissa Appleton ei lwyfannu fel arfer. Mae’n cyfuno amgylchfyd artiffisial, digwyddiadau byw, sain a deunyddiau eraill mewn math o gerflunio estynedig. Yn ystod ei chyfnod preswyl yn 2015 ymdriniodd Melissa â’r safle o bell ac agos, gan gydweithio â Mighty Sky (Abertawe) i ffilmio’r Amgueddfa gyda drôn, a gyda Phrifysgol Fetropolitan Caerdydd i fapio rhannau o’r safle gyda sganiwr 3D. Drwy gyfuno’r rhain â chyfweliadau ag aelodau staff, casglodd Melissa ddetholiad o elfennau oedd yn cynnwys: dyn ar draeth yn hudo mecryll â chân, trisgell gyda thri sgwarnog a’u clustiau ymhleth, telyn deires, fframiau ffenestri wedi’u hailgylchu o awyrennau, ffigwr marwolaeth wedi’i naddu i bren gwely, a cwrwglwr noeth yn padlo’n wyllt ar draws afon. Lluniodd Melissa uwchgynllun amgen ar gyfer yr Amgueddfa, wedi’i lywio gan esblygiad Sain Ffagan dan law dyheadau a breuddwydion cenedlaethau o guraduron a staff yr hanner canrif diwethaf. Wrth i’r cyfnod preswyl fynd rhagddo, cafodd Melissa ei hudo gan y ‘stiwdio a labordy gwrando’ (y stiwdio recordio a’r archif sgrin a sain). Yn ei lleoliad ar gyrion y gwaith ailddatblygu (ar y pryd) ond prin wedi newid ers y 1960au ei hun, ymddangosai fel stiwdio wedi’i dal rhwng y dyfodol arfaethedig a’r presennol. Mae Melissa bellach yn gweithio gyda Bedwyr Williams (oedd hefyd yn artist preswyl yn 2015) ar broject posibl i fynd â’r archif sgrin a sain ar daith drwy Gymru, mewn cerbyd sy’n adlais o garafán y curadur gwreiddiol. Melissa Appleton James Parkinson “Penderfynais fynd ati i ymchwilio i hanes pensaernïol yr Amgueddfa a’r broses o gofnodi, symud ac ailadeiladu. Roeddwn i am astudio mannau ar draws yr Amgueddfa lle cafodd elfennau gwreiddiol a replica eu hasio i greu cyfanwaith credadwy. Y peth diddorol i mi oedd bod hyn yn greiddiol i greu’r Amgueddfa a’i datblygiad parhaus, ond eto’n herio’r syniad bod henebion yn ddisyfl a disymud.” Artist yn gweithio ym Mryste yw James Parkinson sy’n defnyddio’r broses o drosi deunyddiau i ailddiffinio’r cysyniad o ofod, gwrthrych a chorff. Yn ystod ei gyfnod preswyl treuliodd James fwyafrif ei amser gyda chadwraethwyr a staff yr Uned Adeiladau Hanesyddol, ac ers hynny, mae wedi parhau i ddatblygu ac adeiladu ar y syniadau a lywiwyd gan ei amser yn Sain Ffagan. “Yn ystod y cyfnod preswyl llwyddais i ddatblygu cyfres o ysgrifau drwy drawsgrifio cyfweliadau â chadwraethwyr yn disgrifio’r technegau a ddefnyddiwyd i ddadorchuddio cyfres o furluniau. Fy niddordeb i yw dadorchuddio o’r newydd gyflwr arteffactau a henebion yng nghasgliad yr Amgueddfa trwy gyfrwng ysgrifau, a dilyn effaith y broses drosi hon. Mae agor y drws i’r lleisiau yma yn foment fawr yn fy ngwaith, ac rwy’n cyffroi wrth feddwl am y posibiliadau o gyfosod yr ysgrifau hyn ag agweddau eraill o’m gwaith yn y dyfodol.” Mwy am waith yr artist: Gwefan James Parkinson 'Around Anything', 2015, James Parkinson 'That's the Original' - James Parkinson Claire Prosser Mae gwaith Claire Prosser yn cwmpasu celf weledol, ysgrifennu a pherfformio. Yn ystod ei chyfnod preswyl yn Sain Ffagan bu’n gweithio gyda gofalwyr yr Amgueddfa, crefftwyr, garddwyr a glanhawyr i gofnodi’r symudiadau bach, ailadroddus y bydd pobl yn eu hailadrodd yn ddifeddwl yn eu gwaith bob dydd – sut y defnyddia’r gofalwyr eu dwylo i droi’r allweddi yng nghloeon yr adeiladau hanesyddol a symudiad y crydd clocsiau wrth wnïo neu dorri lledr. Ar ddiwedd y cyfnod preswyl cyfansoddodd Claire berfformiad o’r enw ‘Petai Symudiad yn Wrthrych’ a lwyfannwyd i’r cyhoedd gan yr artist a chwmni dawns Expressions. “Pan oeddwn i’n treulio amser gyda’r staff, sylweddolais taw nid symudiadau technegol y gwaith oedd yn tanio fy nychymyg, ond yn hytrach symudiadau hanfodol, anymwybodol, mympwyol pob unigolyn. […] Symudiadau sy’n ddynol, angenrheidiol a naturiol. Symudiadau a dyf o dreulio amser mewn lle wrth i berson, dros amser, ddod yn gyfarwydd a’r lle. Symudiadau sy’n perthyn i’r person hwnnw, sydd yn y lle hwnnw, ar yr amser hwnnw, bob dydd. Daw’r bobl yn rhan o’r lle fel ag y daw’r lle yn rhan ohonynt hwythau. Beth sy’n digwydd wrth osod y symudiadau yn rhywle arall? Ydyn nhw’n ffitio? Fel gwrthrych sy’n ffitio mewn lle penodol, all symudiad gael ei symud a’i ail-ffitio?” Claire Prosser Claire Prosser Bedwyr Williams Bedwyr Williams oedd cynrychiolydd Cymru yn Biennale Fenis 2015 ac roedd ar restr fer Artes Mundi 2016. Yn ystod ei gyfnod preswyl yn Sain Ffagan treuliodd Bedwyr ran helaeth o’i amser yn yr archifau sain ac yn crwydro’r Amgueddfa yn ffilmio a thynnu ffotograffau. Mae wrthi o hyd yn ystyried ffyrdd o gynnwys yr ymchwil yn ei waith, ond fe gynhyrchodd ffilm fer yn ystod ei amser yn Sain Ffagan sydd wedi’i harddangos yn ei arddangosfa yn Oriel Whitworth, Manceinion. Ers cyflwyno ei waith yn Artes Mundi 2016, enillodd Bedwyr Wobr Ymddiriedolaeth Derek Williams, a thrwy garedigrwydd yr Ymddiriedolaeth, mae ei waith, 'Tyrrau Mawrion' 'nawr yn rhan o'r casgliad cenedlaethol. Darllen mwy am brosiect ail-ddatblygu Sain Ffagan neu archwilio casgliad celf Amgueddfa Cymru.
Traddodiad Radical: Caerdydd a Chelf Cyfoes 30 Ionawr 2017 Mae gwobr gelf ryngwladol fwyaf Prydain, Artes Mundi, yn dirwyn i ben ar ddiwedd mis Chwefror yng Nghaerdydd. Wrth i ni ddathlu gwobrwyo John Akomfrah fel ennillydd y wobr o £40,000, dyma olwg yn ôl ar draddodiad celf radical ac anarferol prifddinas Cymru: Y Chwiorydd Davies - Casglu Golau Roedd Gwendolene Davies a Mary Davies yn chwiorydd o gefndir Methodistaidd, a adeiladodd gasgliad o gelf beiddgar ar ddechrau'r 20ed ganrif, yn defnyddio etifeddiaeth o'r diwydiant glo. Erbyn heddiw, mae'r gweithiau a brynwyd ganddynt yn edrych yn barchus iawn i'n llygaid ni: lilis gan Monet, môrluniau Fenis, portreadau o'r dosbarth canol Ffrengig. Ddim fel hynny fuodd hi erioed: ym 1874, disgrifiodd newyddiadurwyr waith yr argraffiadwyr fel hyn: "Smear a panel with grey, plonk some black and yellow lines across it, and the enlightened few, the visionaries, exclaim: Isn't that ... perfect ..?". Roedd y chwiorydd yn rhai o gasglwyr cynharaf yr argraffiadwyr ym Mhrydain, a fe roddwyd y casgliad yn rodd i bobl Cymru rhwng 1951-63 - yn creu egin y casgliad cenedlaethol sy'n cael ei arddangos yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd heddiw. Yn ogystal â'r argraffiadwyr, cewch weld weithiau gan artistiaid oedd yn ymateb i newidiadau mawr yn Ewrop ar droad yr 20ed ganrif. Agorodd y chwiorydd eu drysau i artistiaid oedd ar ffo - fel yr rhai oedd yn cyrchu lloches wedi ymosodiad ar Wlad Belg yn 1914. Ers hynny, mae'r amgueddfa wedi casglu gwaith gan David Jones, Paul Nash a nifer o artistiaid eraill a ymatebodd ar ganfas i'w profiadau yn y Rhyfeloedd Byd. Pont Charing Cross, Claude Monet, 1902 Cymru Yfory - Dyfodol Celf (ym 1969) Erbyn canol yr ugeinfed ganrif, roedd artistiaid beiddgar y ganrif gynt - fel Monet - yn ddigon parchus. Wedi'r Ail Ryfel Byd, roedd cenhedlaeth newydd o artistiaid yn awyddus i arbrofi gyda thechnegau newydd - perfformio, 'happenings' a chelf pop. Plannwyd un o hadau cynnar celf perfformio yn Abertawe, dan ofal yr artist perfformio ifanc Ifor Davies, oedd hefyd yn defnyddio ffilm, ffrwydradau a thân yn ei waith. Y llynedd, daeth Ifor, sydd 'nawr yn 80 oed, i edrych yn ôl ar ei waith a chyfraniad Cymru i draddodiad celf perfformio. Daeth Theatr Reardon Smith yr Amgueddfa yn gartref i'r 'happening' cyntaf yng Nghymru, yn ogystal a gweithiau perfformiad gan artistiaid rhyngwladol fel Yoko Ono. Yn hytrach na pherfformio yn y cnawd, danfonodd Ono lun mawr ohoni'i hun i'r amgueddfa mewn tacsi o Lundain. Wrth i artistiaid ddefnyddio technegau a deunyddiau newydd - fel feinyl, gwastraff wedi'i ailgylchu a pherspex - dechreuodd yr amgueddfa gasglu ac adlewyrchu'r newid byd yn ei sioe 'Cymru Yfory' ym 1969. Gwahoddwyd artistiaid i ddychmygu 'Cymru'r Dyfodol' - gwlad â dyfodol llewyrchus, diwydiannau llwyddiannus a llwyth o go-go boots. Visit Silent Explosion for rare images of @yokoono performing with #ivordavies in 1966 at DIAS #destructioninartpic.twitter.com/q17P0E3bmM — National Museum Art (@NatMuseumArt) November 25, 2015 Cartref i Gelf Cyfoes Parhau mae ymroddiad Amgueddfa Genedlaethol Cymru at arddangos celf heddiw, ynghyd â chelf hanesyddol. Mae'r Oriel Colwinston yn arddangos gweithiau gan bobl sy'n ymateb i'r byd sydd ohoni heddiw - o uchelseinydd aur deuddeg troedfedd; gosodwaith o fwsog o gasgliad yr amgueddfa; tirluniau wedi'u hysbrydoli gan drip asid enwog Allan Ginsberg ym mryniau Brycheiniog. Yn fwyaf diweddar, fe arddangoswyd portreadau dirdynnol Shimon Attie o drigolion Aberfan heddiw, i goffàu hanner can mlwyddiant trychineb yn y pentre. Mae curaduron yr amgueddfa yn rhan o draddodiad o gasglu ac arddangos radical - yn annog ymwelwyr i falu teiliau porslen yn yr arddangosfa 'Bregus?' a hyd yn oed yn ymuno i chwarae offerynnau yn ystod celf perfformio chwareus Ifor Davies. Mae Artes Mundi yn cadw cysylltiadau'r amgueddfa ag ymgyrchu dros gyfiawnder cymdeithasol yn fyw. Mae'r gystadleuaeth yn dod ag artistiaid o led-led y byd i Gaerdydd - a'n ein hannog i edrych ar faterion byd-eang drwy lygaid artistiaid beiddgar. Arddangosir celf sy'n ymateb i'r byd o'n cwmpas, sy'n holi cwestiynau dwys a chwareus am y 'status quo'. Mae'r casgliad cenedlaethol, a gaiff ei arddangos yn yr un orielau, yn ein hatgoffa bod lilis dwr Monet yn feiddgar ac anarferol, ar un adeg. Gallwch glywed rhagor am ddigwyddiadau ac arddangosfeydd yn yr Amgueddfa drwy danysgrifio i'w newyddlen. Trwy gydol Artes Mundi, bydd tywyswyr cyfeillgar ar gael os fyddwch yn dymuno taith o amgylch yr arddangosfa. Dewch i weld Artes Mundi cyn i'r sioe ddod i ben ar y 25ain o Chwefror - a thanysgrifiwch i gael clywed rhagor am gelf cyfoes ar draws Cymru oddi wrth Gyngor y Celfyddydau. Cewch weld gweithiau Artes Mundi yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd a Chanolfan Gelfyddydau Chapter. I gael newyddion gan Artes Mundi tanysgrifiwch i dderbyn eu e-newyddlen. Ymwelwyr yn torri teils yn 'Bregus' yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd
