Curadu'n eich gwneud chi'n wallgo! Dr Victoria Purewal, 5 Tachwedd 2013 Ffigwr 1 Rhan o ddalen sbesimen o lysieufa 3ydd Iarll Bute, tua 1770. Does dim cliwiau ar y ddalen i ddweud os cafodd y papur hwn ei drin neu beidio. Olion y planhigyn yn ymddatod yn naturiol yw'r staeniau brown. Ffigwr 2 Yr un ddalen llysieufa gan olau uwch fioled. Mae'r afliwiad llwyd yn nodweddiadol o effaith mercwri a'r tasgiadau llachar yn brawf bod mercwri hylif wedi'i ddiferu. Ffigwr 3 Defnyddio'r ddyfais sganio uwch fioled. Gall casgliadau hanes natur ddirywio o ganlyniad i blâu a malltod ac felly'n hanesyddol, defnyddiwyd cemegion i warchod y casgliadau yma i'r dyfodol. Y cemegyn a ddefnyddiwyd amlaf oedd Clorid Mercwri (sychdarth cyrydol). Mae nifer o sbesimenau wedi goroesi erbyn heddiw diolch i fercwri, ond mae sgil-effaith – mae halwynau mercwri'n wenwynig i blâu, ac i bobl. 'Mad as a hatter' Yn y 19eg ganrif roedd hi'n gyffredin yn y diwydiant creu hetiau i drin felt â nitrad mercwri. Byddai'r mercwri wedyn yn treiddio i groen cynhyrchwr yr hat a'i pherchennog, a gwyddom bellach ei fod yn ymosod ar y system nerfau ganolog ac yn effeithio ar yr ymennydd. Achosodd gwenwyno mercwri i lawer o gynhyrchwyr hetiau ymddwyn yn rhyfedd iawn, a dechreuwyd defnyddio'r ymadrodd Saesneg 'Mad as a hatter'. Mae'n ddigon posibl taw dyma oedd ysbrydoliaeth Lewis Carrol ar gyfer ei de parti gwallgo. Y broblem fwyaf gyda'r triniaethau yma yw eu bod nhw'n peryglu iechyd, a bron yn amhosibl i'w gweld gan lygad dyn (Ffig. 1). Diolch i waith ymchwil gan Adran Gadwraeth Amgueddfa Cymru, canfuwyd bod rhai o'r 600,000 sbesimen llysieufa yn y casgliadau wedi'u halogi â mercwri. Gallai hyn beryglu iechyd aelodau'r staff ac ymwelwyr heb ymdrin â'r broblem. Roedd hi'n bwysig gallu dweud pa ddalenni oedd wedi'u trin, gyda pha gemegyn a faint ohono a ddefnyddiwyd. Byddai gwneud hyn yn y dull arferol wedi galw am gyflogi gemegwyr arbenigol, prynu offer dadansoddi drud a blynyddoedd o waith – proses hir a chostus. Wrth ymchwilio ymhellach darganfu Vicky Purewal, cadwraethydd botaneg Amgueddfa Cymru, bod defnyddio mercwri yn cyflymu prosesau cemegol wrth i bapurau heneiddio, gan roi cliwiau bychain o bresenoldeb yr elfen. Dyfeisiwyd techneg anghyfarwydd benodol oedd yn gallu troi'r cliwiau yma'n wybodaeth gadarn, a hynny heb offer drud – dim ond lamp UV-A fechan. Mae'r ymbelydredd uwch fioled yn achosi i rai prosesau cemegol yn y papur arddangos gwawr fflwrolau o liw penodol: prawf positif o bresenoldeb mercwri (Ffig. 2). Bu'r ymchwil hwn gan Amgueddfa Cymru'n hanfodol wrth ddatblygu techneg gyflym o adnabod casgliadau wedi'u halogi (Ffig. 3). Mae wedi bod o gymorth wrth gasglu gwybodaeth ar driniaeth sbesimenau dros y blynyddoedd a thrwy hynny, ein helpu i ddiogelu iechyd staff ac ymwelwyr â'r llysieufa. Gall y casgliadau felly gael eu rhannu yn ddeunydd wedi ei drin a deunydd heb ei drin er mwyn eu hail-fowntio a gwaredu cyfran helaeth o'r deunydd gwenwynig o'r llysieufa. Bu'r dechneg i ganfod pa sbesimenau oedd wedi'u trin â mercwri hefyd o gymorth i'r gwaith ymchwil dadansoddi DNA yn y llysieufa, gan fod presenoldeb mercwri yn gallu amharu ar y dystiolaeth DNA y gellir ei dynnu o'r planhigyn. Mae'r ymchwil hwn yn effeithio ar ddau faes: cadwraeth broffesiynol ac arfer curadurol; ac iechyd a diogelwch defnyddwyr casgliadau'r llysieufa. Ymhlith y sefydliadau sydd wedi elwa o'r dechneg syml, gyflym hon mae'r Gerddi Botaneg Brenhinol yn Kew, yr Amgueddfa Hanes Natur, Llundain a Choleg Brenhinol y Llawfeddygon – techneg a ddatblygwyd yma yn Amgueddfa Cymru gan Vicky Purewal.
A Window into the Industry Collections Mark Etheridge, 1 Tachwedd 2013 Hello, and welcome to the first blog entry on our Industrial collections. In this blog we aim to let you know about some of the interesting and varied objects that enter the museum collections via our Industrial sites. These include Big Pit National Coal Museum, Welsh Slate Museum and National Waterfront Museum, as well as the National Collections Centre. We collect in all fields of industrial and maritime history and we hope through this blog to tell you more about new collections as they come into the museum and how we look after them.Recently a number of unusual items have come into the collection relating to the coal industry.Promotional keyring by Phurnacite Coal Products Ltd. Showing 'Phurnacite Man' in the shape of a coal briquette with arms and legs. This dates from c.1980s. Four golf balls sold during the 1984-85 Miners' Strike. These show caricatures of Margaret Thatcher, Neil Kinnock, Arthur Scargill and Norman Tebbit. This is an example of a Terry towelling baby’s nappy sold in the canteens of the National Coal Board. They would have been sold along with towels and soap. This example was purchased from Cwm Colliery cokework's canteen in the mid-1970s. The soap is stamped P.H.B. which stands for Pit Head Baths.
Roots of power and herbs of healing... "remedies for weak men and nervous women" Jennifer Evans, 23 Hydref 2013 There is an odd story attached to this little booklet. Some time ago, I received a telephone call from a lady offering to donate a catalogue from an old Cardiff herbalist. It sounded intriguing and something that would fit in perfectly at the library over at our sister museum St Fagans: Museum of National History, so we gratefully accepted the offer. A few days later, the Librarian and I were weeding through a pile of old booklets and we noticed an old Cardiff herbalist catalogue [date written in red ink - 29/11/29] and I remember saying how bizarre it would be if this was the same catalogue as the one that was on its way to us. Yes, you guessed it, it turned out to be exactly the same one! We ended up keeping both copies, placing one at the St Fagans library and keeping one here at National Museum Cardiff. What exactly went into the herbal remedies is one mystery now most likely beyond solving [many of the ingredients are listed but not all] but it is the naive and whimsical wording of the ailments themselves that are so interesting to us now [Remedies for weak men and nervous women, Poverty of nerve force and That don't care sort of feeling spring to mind] and this naivity is illustrated further with the Disney-like wizard and his bubbling cauldron on the cover. I have done a little research but, apart from a few scanned newspaper advertisements, have found no other information on Trimnell except for one of his old medicine bottles that sold recently on Ebay for £1.99 [see photograph below]. Glamorgan Archives hold some limited information on Trimnell but no actual documentation. All photographs [except the Ebay one above] in this post taken by the author.
The Fern Paradise Jennifer Evans, 1 Hydref 2013 A lovely pressed fern found between the pages of The Fern Paradise [1876] by Francis George Heath. I'm always a little disappointed that we don't find more pressed flowers in our old botany books so this really made my day.How long has it been lying quietly cocooned between these dry secure pages? Who picked a live and vibrant frond one summers day and slipped it away never thinking it would stay hidden for decades? Did the sun shine that afternooon? What news was ringing around the world? So many questions...All photographs in this post taken by the author
John Stuart, 3ydd Iarll Bute (1713-1792): Bute's Botanical Tables Heather Pardoe, 30 Medi 2013 Llun o'r Trydydd Iarll Bute (atgynhyrchwyd o Temple of Flora (1807) gan Robert Thornton). Copi Botanical Tables yr Amgueddfa. Yn 2013 rydym yn dathlu trichanmlwyddiant geni'r Trydydd Iarll Bute, ffigwr pwerus ym Mhrydain y ddeunawfed ganrif a oedd yn enwog fel gwleidydd ac fel botanegydd. Un o'i gyfraniadau mwyaf i fotaneg oedd llyfr o'r enw Botanical Tables. Mae Amgueddfa Cymru yn ffodus i berchen ar set gyflawn o'r gwaith prin a chywrain hwn. Roedd John Stuart, 3ydd Iarll Bute (1713-1792), yn gyfaill mynwesol i Siôr III. Er yn gyndyn i wneud, aeth Bute yn wleidydd yn gynnar yn ei yrfa, a hynny yn dilyn anogaeth gan ei ffrind brenhinol. Ym mis Mai 1762, fe'i hetholwyd yn Brif Weinidog. Er hyn, profodd Bute yn arweinydd amhoblogaidd ac ymddiswyddodd ar ôl blwyddyn. Mae'n rhaid ei fod wedi teimlo rhyddhad i encilio o fywyd cyhoeddus i'w dŷ yn Highcliffe, Hampshire, gan ymroi i'w ddiddordeb mewn botaneg yn ei lyfrgell fotanegol anferth. System dacsonomaidd newydd Carl Linnaeus Bu Bute yn gweithio ar lawer o gyhoeddiadau botanegol a bu'r tacsonomydd enwog o Sweden, Carl Linnaeus, yn ddylanwad mawr arno. Cyhoeddiad enwocaf Bute oedd Botanical Tables. Ei deitl llawn oedd; Botanical Tables containing the different familys of British Plants distinguished by a few obvious parts of Fructification rang'd in a Synoptical method. Cyhoeddwyd y tablau ym 1785 a'r bwriad oedd esbonio egwyddorion system dacsonomaidd newydd a dadleuol Linnaeus. Roedd mwyafrif y darluniau yn y Botanical Tables gan yr arlunydd John Miller (1715-1790). Roedd yn dasg anferth, yn cynnwys dros 600 o ddarluniau o'r organau rhywiol wedi'u rhifo yn unol â system Linnaeus. Mae 9 cyfrol ym mhob set o dablau ac maent yn sôn am yr holl blanhigion sydd ym Mhrydain – gan gynnwys mwsoglau, glaswelltau, blodau a choed, ynghyd â chen, ffwng a gwymon – ac mae'n cynnwys darluniau manwl o bob planhigyn a restrwyd. Argraffwyd deuddeg set o'r Botanical Tables gan yr Arglwydd Bute a thalodd £1,000 amdanynt o'i boced ei hun. Rhwymwyd y mwyafrif ohonynt mewn lledr croen llo gydag arfbais y teulu Bute yn y canol. Cafodd dwy set eu paratoi yn arbennig ar gyfer y teulu brenhinol a'u rhwymo mewn croen gafr coch gydag aur ar ymyl y tudalennau ond heb arfbais Bute. Botaneg fel difyrrwch ffasiynol Roedd Bute yn awyddus iawn i esbonio'r system dacsonomeg i fenywod, oherwydd teimlai fod y "rhan hyfryd hon o natur" yn addas ar gyfer y "rhyw deg"; gyda'u nawdd hwy, byddai botaneg yn dod yn ddifyrrwch ffasiynol ymhen dim o dro. Anrhydeddodd y dymuniad hwn gan gyflwyno saith cyfrol o'r Botanical Tables i fenywod: Y Frenhines Charlotte (gwraig Brenin Siôr III) Catherine II (Ymerodres Rwsia) Duges Portland Mrs Jane Barrington Y Foneddiges Elizabeth (Betty) Mackenzie Y Foneddiges Anne Ruthven Y Foneddiges Jane Macartney. Roedd y tair olaf yn perthyn iddo. Cadwodd Bute ddwy gyfrol ac anfonodd un gyfrol yr un at y botanegydd blaenllaw o Brydain a ddaeth yn Gadeirydd y Gymdeithas Frenhinol, Joseph Banks (1743-1829), y botanegydd blaenllaw o Ffrainc, George Louis Leclerc, Comte de Buffon (1707-1788) a chyfaill i Bute, Louis Dutens (1730-1812). Mae casgliad Amgueddfa Cymru yn cynnwys darluniau a thablau rhydd a ystyrir yn frasluniau neu'n ddeunydd a oedd yn cael ei baratoi i'w gyhoeddi maes o law. Er hyn, ym 1994, prynodd yr Amgueddfa gopi cyflawn o'r Botanical Tables mewn arwerthiant llyfrau pwysig iawn o lyfrgell Beriah Botfield yn Christie's. Wrth geisio darganfod pa rai o'r 12 set wreiddiol sydd ym meddiant yr Amgueddfa, mae ein hymchwilwyr wedi llwyddo i olrhain 10 ohonynt, ac mae modd cysylltu 7 o'r rheiny â'r sawl a'u derbyniodd yn wreiddiol. Efallai, rhyw ddydd, y bydd rhywun yn dod o hyd i'r ddau sy'n weddill ar silff lychlyd mewn hen lyfrgell. Byddwn wedyn yn gwybod i sicrwydd lle mae pob copi. Derbyniodd Y sawl a dderbyniodd gopi o'r Botanical Tables: Y Frenhines Charlotte (gwraig Brenin Siôr III) [copi croen gafr coch wedi'i rwymo] Catherine II (Ymerodres Rwsia) [copi croen gafr coch wedi'i rwymo] Duges Portland Mrs Jane Barrington Y Foneddiges Elizabeth (Betty) Mackenzie, aelod o'r teulu Y Foneddiges Anne Ruthven, aelod o'r teulu Y Foneddiges Jane Macartney, aelod o'r teulu Syr Joseph Banks (1743-1829) George Louis Leclerc, Comte de Buffon (1707-1788) Louis Dutens (1730-1812) Cadwyd gan Drydydd Iarll Bute Cadwyd gan Drydydd Iarll Bute Lluniau Botanical Tables gan yr Arglwydd Bute Yn dangos gwahanol forffolegau ffrwythau a chonau. Yn dangos gwahanol forffolegau hadlestri gan gynnwys capsiwlau a chodennau. Yn dangos gwahanol forffolegau blodau. Yn dangos y gwahanol addasiadau mewn planhigion i'w hamddiffyn rhag niwed. Yn dangos y gwahanol fathau o ddail. Yn dangos y gwahanol fathau o flagur dail. Yn dangos y gwahanol fathau o goesynnau noddlawn sydd mewn planhigion, yn enwedig cacti a phlanhigion suddlon eraill. Yn dangos y gwahanol fathau o goesynnau a boncyffion sydd mewn planhigion. Datura stramonium L. (Afalau Dreiniog). Yn dangos y blodau a manylion y ffrwyth. Atropa belladonna L. (Codwarth). Yn dangos strwythur y blodyn a phen yr hedyn. Dianthus caryophyllus L. (Penigan Pêr). Yn dangos manylion y blodyn a phen yr hedyn. Phaseolus coccineus L. (Ffa dringo). Yn dangos manylion y blodyn a'r goden ffa. Caltha palustris L. (Gold y gors). Yn dangos strwythur y blodyn a'r hadau. Cyfeiriadau Lazarus, M. H. & Pardoe, H. S. (gol) 2003. Catalogue of Botanical Prints and Drawings held by the National Museums & Galleries of Wales. Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru, Caerdydd, tud. 319. Lazarus, M. H. & Pardoe, H. S. 2009. Bute's Botanical tables: dictated by Nature. Archives of natural history 36 (2): 277–298. Lazarus, M. H. & Pardoe, H. S. (paratoi ar gyfer) Bute's Botanical Tables (1785). Luton Hoo. Cyhoeddiad Arbennig i ddathlu'r Trichanmlwyddiant.
