Fe welwch chi fwy na merch fach ddel! Mae digon i’w ddarganfod a’i ddysgu am y bywyd gwyllt anhygoel sydd gennym o amgylch arfordiroedd Cymru.

Mae ein biolegwyr morol, y gwyddonwyr yn yr amgueddfa sy’n astudio bywyd môr, wedi gosod her i chi weld a allwch chi ddod o hyd i 16 o wrthrychau ar lan y môr. Ydych chi awydd rhoi cynnig arni?

Ceisiwch ddod o hyd i’r holl wrthrychau yma a thynnu lluniau ohonyn nhw. Efallai y bydd rhai yn fwy cyfarwydd i chi, ond mae rhai yn llai amlwg. Mae ein gwyddonwyr wedi rhannu canlyniadau eu hymweliad diwethaf â’r traeth i roi help llaw i chi [Atebion Bingo]. Maen nhw hefyd wedi paratoi taflenni nodi y gallwch chi eu hargraffu a mynd â nhw gyda chi er mwyn nodi pan fyddwch chi’n gweld y gwrthrychau: 

https://museum.wales/media/52515/10TS-Trysoraur-Traethlin.pdf

https://museum.wales/media/51670/08TS-Sylwi-ar-Wymon-yng-Nghymru-cochion-a-gwyrddion.pdf

https://museum.wales/media/52513/09TS-Cregyn-mor-Cyffredin.pdf

https://museum.wales/media/51686/03TS-Ydw-i-wedi-darganfod-ffosil.pdf

https://museum.wales/media/51671/07TS-Sylwi-ar-Wymon-yng-Nghymru-gwymon-brown.pdf

Mae ambell un yn fwy anodd nag eraill i’w gweld, felly mae gan ein biolegwyr morol awgrymiadau defnyddiol i chi;

Gwymon corniog

Er bod enw ac edrychiad y gwymon corniog yn awgrymu mai gwymon ydyw, anifail mwsogl bryosoaidd yw e mewn gwirionedd! Cytref o unigolion bychan bach o’r enw sõoidau ydyn nhw, y mae’n bosib y byddwch chi’n gallu eu gweld drwy ddefnyddio chwyddwydr. Gallwch ddod o hyd i ddarnau wedi eu golchi i’r lan ar ymyl y traeth.

Clustog Fair

Math o blanhigyn yw Clustog Fair. Mae’n tyfu ar y lan mewn twmpathau bach sy’n edrych fel clustogau.

Gŵydd fôr

Gallwch ddod o hyd i wyddau môr wedi’u glynu wrth greigiau ar y traeth. Efallai eu bod nhw’n edrych fel cregyn, ond oeddech chi’n gwybod eu bod nhw’n perthyn i grancod a chimychiaid! Yn hytrach na defnyddio’u traed i gerdded, maen nhw’n eu defnyddio i gasglu bwyd o’r dŵr. Mae’r rhan fwyaf o’r gwyddau môr rydych chi’n eu gweld yn eithaf bach, ond mae gennym ni wyddau môr mawr yng nghasgliadau Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd. Fe ddaethon nhw oddi ar cefn y Morfil Cefngrwm sydd ar ddangos ac maen nhw’n llawer mwy, bron mor fawr â’ch dwrn!

Seren fôr

Mae sawl math (rhywogaeth) gwahanol o sêr môr y gallech chi eu gweld ar y traeth, ond yr un mwyaf cyffredin yw’r Seren Fôr Gyffredin, sydd â lliw coch/oren. Fodd bynnag, efallai y byddwch chi’n dod ar draws seren bigog, seren dywod neu hyd yn oed seren frau, sydd â choesau cain iawn. Mae hyd yn oed rhai sêr môr bach iawn o’r enw sêr clustog, y gallech chi eu gweld yn sownd ar greigiau. Maen nhw’n anodd i’w canfod gan nad ydyn nhw’n fawr iawn. Tro nesaf y gwelwch chi seren fôr, cyfrwch faint o goesau sydd ganddyn nhw. 

Llyngyr y traeth

Mae’n siŵr ein bod ni i gyd yn gyfarwydd â’r sgwigls bach o dywod a welwch chi ar draeth tywodlyd. Yr enw ar y rhain yw ‘tywod llyngyr’ neu ‘casts’ yn Saesneg, sef “baw” y llyngyr. Maen nhw’n cael eu gadael ar ôl ar ôl i lyngyr y traeth, math o fwydyn gwrychog morol, fwyta llawer o dywod. Fodd bynnag, mae yna wahanol fathau o lyngyr y traeth i’w cael ar hyd arfordir y de, a gallwch chi wahaniaethu rhyngddynt ar sail siâp y tywod llyngyr maen nhw’n ei greu! Mae llyngyr y traeth yn gadael baw blêr iawn ar ei ôl, tra bod y llyngyr du yn gadael baw mewn pentwr taclus iawn.

Llyngyr diliau

Ydych chi wedi gweld y siâp rhyfedd yma sy’n debyg i ddiliau mêl yn gorchuddio creigiau ger traeth tywodlyd? Wel, llyngyr diliau sy’n gyfrifol am eu creu. Mae pob agoriad yn gartref i un llyngyr ac maen nhw’n adeiladu’r strwythurau tebyg i rîff yma gyda’i gilydd. Mae’n bwysig iawn ein bod ni’n ceisio gofalu am y riffiau a pheidio â sathru arnyn nhw wrth i ni gerdded dros y creigiau. 

Cofiwch os fyddwch chi’n mynd i’r traeth, byddwch yn ddiogel (Diogelwch Traeth yr RNLI – Pum Awgrym Gorau i Gadw’n Ddiogel wrth y Môr) a dilynwch y cod glan y môr (Cod Glan y Môr PDF (yn Saesneg)), Parch | Moroedd Gwyllt Cymru 

Ydych chi’n gerddor, artist, peiriannydd sain neu’n gweithio mewn maes creadigol? 

Rydym yn chwilio am weithwyr llawrydd i arwain ar broject cerddorol cyffrous fydd yn rhan o ailddatblygiad Amgueddfa Lechi Cymru. 

Bydd ailddatblygiad yr amgueddfa yn gwarchod, gwella a dehongli safle arbennig yr Amgueddfa Lechi, ac yn creu canolfan Treftadaeth y Byd UNESCO gan gefnogi sgiliau traddodiadol, dysgu a lles a rydym wedi ymrwymo i greu gofodau newydd a gwahanol ble mae pobl yn gweld eu hunain yn profi ymdeimlad o berthyn. 

Meddai Chloe Ward - Rheolwr Ymgysylltu y Project: 

"Bydd Project SBRAGIO yn gweithio gyda chymunedau a lleisiau lleol i greu gofodau a phrofiadau ysbrydoledig sy’n cynnig persbectif unigryw ar hanes y cymunedau chwarela a luniodd yr ardal hon o Gymru. Bydd yn dod â phobl ynghyd i weithio gyda sŵn a cherddoriaeth mewn ffordd sy’n adlewyrchu hanes, tirwedd a straeon byw’r gymuned leol. 

Bydd cyfle i gydweithio, arbrofi a chreu gwaith newydd fydd yn helpu ailddweud stori yr Amgueddfa Lechi drwy weithio gyda grwpiau targed o’r ardaloedd llechi ac ardaloedd lleol yr amgueddfa, gyda ffocws ar gymunedau lleol, pobl o ardaloedd economaidd-gymdeithasol isel, cymunedau mwyafrif byd-eang, pobl hŷn gan gynnwys pobl yr effeithir arnynt gan ddementia, pobl ifanc."

Bydd arweinyddion SBRAGIO yn gyfrifol am recriwtio a gweithio gyda’r cymunedau, datblygu syniadau creadigol sy’n ymateb i’r Amgueddfa a’i hanes ac arwain ar broses gydweithredol, gynhwysol a chyffrous a chreu allbwn o ddarnau cerddorol newydd ar y cyd gyda chymunedau targed lleol, fydd yn cael ei ddefnyddio i gyfoethogi dehongli newydd Amgueddfa Lechi Cymru. Bydd yr arweinyddion yn helpu cydlynu a chyfrannu at ddigwyddiad arbennig i ddathlu’r gwaith ar ddiwedd y project, er enghraifft cyngerdd neu ŵyl. 

 Amserlen 

• Bydd y project yn cychwyn mor fuan â phosib. Rydym yn gobeithio bydd y project creadigol hwn yn dod i ben tua diwedd 2026. 
• Mi fydd hi’n bosib cyflwyno elfennau terfynol yn gynnar yn 2027, ond dim hwyrach na diwedd Mawrth 2027. 

Cyllideb

• Mae cyfanswm o 3 gronfa o £3,000 ar gael, ar gyfer 3 elfen wahanol. 
• Dylai’r cyfanswm o £3,000 gynnwys holl ffioedd, teithio, chynhaliaeth ac unrhyw ddeunyddiau. 
• Mae cyllideb ar wahân i dalu costau darpariaeth cyfieithu neu unrhyw gostau sy’n ymwneud â hygyrchedd. 
• Mae Amgueddfa Cymru yn ad-dalu costau teithio ar gyfer gweithwyr llawrydd ar gyfradd o 25c y milltir.   

Iaith

• Mae'n hollbwysig i ni fod pobl yn gallu cymryd rhan yn y Gymraeg a'r Saesneg, ac felly’n bwysig bod unrhyw hwyluswyr neu waith cymunedol yn cael ei gynnal yn ddwyieithog. Byddwn yn ffafrio datganiadau o ddiddordeb gan unigolion sy'n siarad Cymraeg neu'r rhai sy'n dangos dealltwriaeth o hyn. Bydd angen i chi sicrhau eich bod yn gallu cydymffurfio â Safonau'r Gymraeg Amgueddfa Cymru sydd i'w gweld yma.

Hawlfraint

• Amgueddfa Cymru fydd yn  berchen ar hawlfraint yr holl gynnyrch o'r project hwn.

Mynegi diddordeb a cheisio

• Rydym yn croesawu cynigion ysgrifenedig dim mwy na 2 dudalen A4, neu fideo byr/recordiad llais sydd o dan 5 munud. 
• Rydym yn hapus i drafod ffyrdd eraill o wneud cais am y cyfle hwn. 

Bydd angen cynnwys y wybodaeth ganlynol: 

• Profiad perthnasol o sut rydych chi wedi ymgysylltu'n greadigol â chymunedau.
• Gwybodaeth am eich maes ymarfer creadigol a'ch syniadau ar gyfer y prosiect - be fyddech chi'n bwriadu ei gyflawni ac efo pwy fyddech chi'n bwriadu gweithio.
• Amlinelliad o’ch costau chi, gan gynnwys eich ffi dyddiol. 

Mae mwy o wybodaeth ar gael yn y ddogfen yma

Os oes gennych ddiddordeb neu eisiau gwneud cais danfonwch eich mynegiant o ddiddordeb drwy e-bost at chloe.ward@amgueddfacymru.ac.uk - erbyn 11/09/2026. 

Byddwn yn adolygu ceisiadau yn barhaus ac yn cysylltu â phob ymgeisydd ddim hwyrach na wythnos ar ôl y dyddiad cau. 

Fel rhan o brosiect REACH Cymru, cawson ni’r pleser o gydweithio gydag ystod o bobl ar draws Cymru. Yn eu plith mae Ammah, Curadur Cymunedol REACH. Darllenwch i glywed beth mae Ammah wedi bod yn gweithio ar fel rhan o raglen REACH Cymru.

Pan gefais fy newis gan Hywel Squires, Uwch Gydlynydd Ymgysylltu Amgueddfa Cymru, i fod yn Guradur Cymunedol ar gyfer prosiect REACH, ro’n i’n gwybod ei fod yn gyfle prin.

Nid ar chwarae bach mae rhywun yn helpu i ddatblygu arddangosfa yn Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan, un o’r arddangosfeydd byw uchaf ei pharch yng ngwledydd Prydain. Mae hefyd yn brofiad sy’n aros gyda chi.

Pam mae’r gwaith hwn yn bwysig i fi

Mae fy ngwaith fel curadur yn deillio o gred syml: mae gwrthrychau’n helpu pobl i ganfod cysylltiadau ar draws diwylliannau a chymunedau. Y gred honno sydd hefyd yn siapio rhywbeth dw i’n ei adeiladu yn nes at adre: Earthen Acres CIC; cwmni buddiant cymunedol yw hwn sy’n fy ngalluogi i weithio at agor amgueddfa natur yn y de. Mae popeth dw i’n ei ddysgu yma yn bwydo i’r weledigaeth honno.

Yr hyn canolbwyntiais i arno

Roedd fy niddordebau curadurol yn golygu fy mod i’n dod yn ôl o hyd at bedwar maes:

Gwrthrychau ag ystyr
Gall eitemau bob dydd adrodd straeon pwerus. Ro’n i am helpu i gyflwyno arteffactau mewn ffyrdd sy’n dangos sut roedden nhw’n cael eu defnyddio, eu gwerthfawrogi a’u trosglwyddo gan bobl go iawn.

Crefft a dwylo
Mae sgiliau traddodiadol yn haeddu cydnabyddiaeth, yn ogystal â’r bobl sy’n eu cadw’n fyw. Ro’n i am i’r ymwelwyr werthfawrogi’r amser, y gofal a’r arbenigedd y tu ôl i’r gwrthrychau sy’n cael eu harddangos.

Llais yr ymwelwyr
Mae amgueddfeydd yn gweithio orau pan fydd pobl yn teimlo’n rhan o’r sgwrs. Archwiliais ffyrdd i ymwelwyr rannu eu straeon, cyfrannu syniadau a rhoi adborth fel bod eu profiadau’n dod yn rhan o’r stori ehangach.

Cofnod sy’n para
Roedd gen i ddiddordeb yn y modd gall lleisiau’r gymuned gael eu cofnodi a’u cadw, gan ddod yn rhan o waith parhaus yr amgueddfa yn hytrach nag ond bodoli am gyfnod arddangosfa.

Y casgliad ei hunan

Wna i ddim difetha yr hyn sydd i ddod, ond roedd cael mynediad i’r storfeydd a chael golwg agos ar y gwrthrychau a ddewiswyd yn un o uchafbwyntiau fy mywyd gwaith diweddar.

Cefais fy syfrdanu’n llwyr gan y casgliad telynau yn Sain Ffagan, a dim ond cipolwg bach oedd hyn o’r hyn sydd ar gael ar draws saith safle Amgueddfa Cymru a’u pum miliwn o wrthrychau.

Mae ymchwilio hanesion gwrthrychau a gweld sut caiff gwybodaeth ei rhannu rhwng gwahanol dimau wedi bod yn hynod ddiddorol. Roedd pawb y gweithiais i gyda nhw yn hael gyda’u hamser, yn hapus i ateb cwestiynau, ac yn awyddus i fy nghysylltu â’r bobl gywir. Mae’n ddull o gydweithio rwy’n gobeithio mynd ag e gyda fi i fy sefydliad fy hunan.

Hygyrchedd a chynaliadwyedd: newidiadau bach, effaith go iawn

Mae amgueddfeydd da yn parhau i wrando ar y bobl sy’n eu defnyddio. Awgrymais i nifer o newidiadau ymarferol, gan gynnwys lleihau llewyrch mewn rhai mannau, creu parthau mwy tawel, a darparu ardaloedd aros sy’n dal i gynnig cyfleoedd i ymgysylltu.

Addasiadau cymharol fach yw’r rhain, ond gallant wneud gwahaniaeth go iawn i brofiadau ymwelwyr.

Daeth cynaliadwyedd i’r amlwg mewn sawl sgwrs hefyd. Drwy ddysgu am y ffordd mae Sain Ffagan yn rheoli ei choetir ac yn defnyddio’r pren sy’n tyfu ar y safle, des i’n fwy cadarn fy marn y gall amgueddfeydd chwarae rhan bwysig yn dangos cyfrifoldeb amgylcheddol drwy weithredoedd bob dydd.

Sut roedd y tîm yn gweithio

Roedd tîm arddangosfa REACH yn dod â phobl sydd â gwahanol gefndiroedd, profiadau ac anghenion at ei gilydd. Gweithiodd Hywel yn galed i wneud yn siŵr y gallai pawb gyfrannu, gan ddefnyddio’r cyfleusterau sydd eisoes ar gael yn Sain Ffagan, gan gynnwys mannau tawel, ystafell golau isel, ystafell weddi, a hyblygrwydd yn y ffordd roedd pobl yn cymryd rhan.

Helpodd y dull meddylgar hwn i greu amgylchedd lle roedd pobl yn teimlo’n gyfforddus i gyfrannu eu sgiliau a’u syniadau, a dw i’n credu bod yr arddangosfa’n gryfach oherwydd hynny.

Edrych tua’r dyfodol

Mae’r profiad hwn wedi rhoi dealltwriaeth llawer cliriach i fi o sut mae amgueddfeydd yn gweithredu. Dw i wedi dysgu am ofalu am gasgliadau, ymgysylltu â’r gymuned, cynaliadwyedd a hygyrchedd, a sut mae’r meysydd gwahanol hyn yn cysylltu â’i gilydd.

Ymunais i â’r prosiect fel curadur cymunedol, a dw i’n gadael gyda dealltwriaeth ddyfnach o’r bobl, y wybodaeth a’r gwaith sydd y tu ôl i bob arddangosfa.

Os hoffech gymryd rhan fel gwirfoddolwr yn Amgueddfa Cymru, ewch i: Cymryd Rhan | Amgueddfa Cymru neu anfonwch e-bost i: gwirfoddoli@amgueddfacymru.ac.uk.

Cadwch lygad am flogiau eraill sydd ar ddod, yn arddangos y gwaith anhygoel sydd wedi bod yn digwydd ar draws ein holl gymunedau sy'n cymryd rhan.

Mae REACH Cymru yn bosibl diolch i gymorth Cronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol. Mae REACH Cymru yn bartneriaeth rhwng tri ar ddeg o sefydliadau ac yn cael ei arwain gan y Brifysgol Agored ac Amgueddfa Cymru. Mae’n cael ei ariannu gyda grant gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol. Dechreuodd y cyfnod presennol yn hydref 2024 ac mae disgwyl iddo barhau tan hydref 2026.

"I remember Miner's Fortnight when I was just a lad, we'd go to Barry Island, the weather always bad."

‘Ode to Barry Island’ gan Max Boyce

Yn draddodiadol, roedd wythnos olaf mis Gorffennaf ac wythnos gyntaf mis Awst yn cael eu hadnabod fel 'Pythefnos y Glowyr'. Rhwng y 1940au a'r 1970au byddai pawb yn teithio o'r meysydd glo i'r arfordir yn ystod y pythefnos hwn, yn enwedig trefi glan môr fel y Barri a Phorthcawl. 

Roedd y glowyr wedi ymladd i gael gwyliau o ddiwedd y 19eg ganrif.^⁠ ⁠ ⁠Rhwng 1888 a 1898, sicrhaodd arweinydd glowyr Cymru, William Abraham (Mabon oedd ei enw barddol) ddiwrnod o wyliau. ⁠Bwriad y gwyliau misol hyn o'r enw ‘Dydd Mabon’ oedd rhoi diwrnod i ffwrdd o'r gwaith caled i'r glowyr. Ar y dydd hwn, roedd Eisteddfodau mawr yn cael eu cynnal mewn lleoedd fel Blaenafon, Rhisga a'r Rhondda. Bu’n rhaid stopio'r gwyliau hyn yn dilyn y streic a'r cloi allan chwerw yn 1898 pan orfododd y perchnogion y dynion i weithio ar y dydd hwnnw. Yn dilyn y rhwystr hwn, bu’n rhaid i lowyr gymryd absenoldeb di-dâl. Mewn gwirionedd, yn 1924, nododd Adroddiad gan y Llywodraeth ‘nad oes unrhyw daliad i’w wneud am wyliau cyhoeddus nac fel arall yn y diwydiant glo mewn unrhyw achos ac eithrio swyddogion a staff clerigol'.

Yn y 1920au a'r 1930au, roedd yn arferol i deuluoedd glowyr wersylla mewn mannau fel y twyni tywod ger Porthcawl. Roedden nhw'n defnyddio pebyll mawr a oedd gynt o'r fyddin ac yn cludo dodrefn o'u tai ar gyfer holl wyliau'r ysgol. Roedd y gwŷr yn gweithio yn ystod yr wythnos ac yn teithio i lawr at eu teuluoedd ar y penwythnosau.

Ym 1938 fe wnaeth y Llywodraeth basio Deddf Gwyliau â Thâl a oedd yn rhoi hawl statudol i weithwyr cyflogedig gael gwyliau â thâl. Erbyn y 1940au, roedd gan lowyr hawl i bythefnos o wyliau â thâl. Byddai hyn yn digwydd yn ystod wythnos olaf mis Gorffennaf ac wythnos gyntaf mis Awst a byddai pyllau glo a ffatrïoedd yn atal cynhyrchu am bythefnos, fodd bynnag byddai llawer o ddynion yn gwirfoddoli ar gyfer gwaith diogelwch a chynnal a chadw hanfodol ac yn derbyn tâl ychwanegol am eu haberth.

Y ddwy brif dref lan môr yn ne Cymru oedd y Barri a Phorthcawl, yn ogystal â Thraeth Aberafan a Dinbych-y-pysgod, er bod Dinbych-y-pysgod yn cael ei ystyried yn fwy 'dosbarth canol'. Yng ngogledd Cymru, byddai glowyr yn heidio i leoedd fel Prestatyn. Byddai teuluoedd yn heidio i feddiannu pob carafán a gwesty yn y trefi glan môr hyn – roedd Porthcawl yn cael ei adnabod fel ‘Bae Haia Byt!’ oherwydd nifer y glowyr yna ar wyliau. Yn y lleoedd hyn roedd ffair, bwth bocsio, traeth ac, yn y Barri, roedd Butlins, y gwersyll gwyliau enwog. Yn ogystal â thraethau a gweithgareddau, roedd y lleoedd hyn wedi'u cysylltu â threfi a phentrefi'r meysydd glo gan yr un rhwydwaith rheilffyrdd a oedd fel arfer yn cludo glo i lawr i'r dociau.

⁠Erbyn y 1970au roedd cymaint o weithwyr ffatri â glowyr ar y traethau ac yn ddiweddarach daeth y gwyliau i gael eu hadnabod fel ‘Factory Fortnight’. 

Erbyn diwedd y 1970au, roedd llawer o deuluoedd, strydoedd cyfan yn aml, wedi cyfnewid y trefi glan môr yng Nghymru am rai yn Sbaen, er y byddai pobl yn dal i fynd i Borthcawl a'r Barri am y dydd neu am y gwyliau traeth traddodiadol.

Er fy mod wedi stopio mynd i Borthcawl am bythefnos erbyn y 1970au, roedd y pythefnos â thâl yn dal yn ddefnyddiol i fi. Fel gyda llawer o rai eraill, byddai priodasau'n cael eu trefnu ar gyfer diwedd mis Gorffennaf fel y gallai'r cwpl hapus fwynhau mis mêl pythefnos o hyd.

Ceri Thompson

Curadur 

⁠Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru

Lluniau © David Hurn / Magnum Photos / Amgueddfa Cymru - Museum Wales