Wythnos nesaf bydd Caerffili a’r cylch yn croesawu Eisteddfod yr Urdd a dros 15,000 o blant a phobl ifanc i’r dref i gystadlu mewn cystadlaethau megis canu, dawnsio a pherfformio. Uchafbwynt yr ŵyl i lawer fydd seremoni’r coroni a chadeirio.

Ar y penwythnos yma, ganrif yn ôl, bu Kate hefyd yn ymweld ag Eisteddfod, sef Eisteddfod Llanuwchllyn 1915.

Enillydd cadair Eisteddfod Llanuwchllyn y diwrnod hynny oedd neb llai, nag Hedd Wyn, un o brif ffigurau llenyddol Cymru.

Y gadair yma oedd y bedwaredd gadair iddo ennill mewn eisteddfod leol, a’i ffugenw oedd ‘Fleur-de-lis’, enw a ddefnyddiodd sawl tro wrth gystadlu. Dyma hefyd oedd yr eildro iddo ennill cadair Eisteddfod Llanuwchllyn. Yn yr eisteddfod gyntaf, yn ôl llafar gwlad, bu’n rhaid cadeirio Hedd Wyn yn ei absenoldeb, oherwydd iddo adael yr eisteddfod yng nghwmni un o ferched y fro, ac aros allan gyda hi.

Derbyniodd glod aruthrol yn y ddwy eisteddfod. Meddai’r beirniad ym 1913:

Well done Hedd Wyn, dos yn mlaen hyd nes cyrhaedd Cadair Genedlaethol.

A dyna be wnaeth – yn 1915 aeth ati i geisio am Gadair Genedlaethol Eisteddfod Bangor ond ni ddaeth i’r brig y tro yna. T.H Parry Williams a gipiodd y gadair a’r goron y flwyddyn hynny.

Er iddo golli ym Mangor, ddwy flynedd yn ddiweddarach, bu iddo ennill Cadair Eisteddfod Genedlaethol Penbedw 1917, ond yn dorcalonnus, bu farw mewn brwydr yng ngwlad Belg rhai wythnosau ynghynt. Yn ystod y ddefod, gosodwyd gorchudd du dros y Gadair.

Bu eisteddfodau yn elfen bwysig o fywydau'r Gymru yn ystod y Rhyfel. Fe roddodd gyfle i bobl ddod at ei gilydd i fwynhau ag anghofio pryderon rhyfel, pe bai hynny ond am ysbaid fechan. Mewn cyfnod o ansicrwydd, dychryn a pherygl fe fydda’r eisteddfod yn corddi ymdeimlad o ysbryd cymunedol, nid yn unig ar y ffrynt Gartref ond hefyd i filwyr hiraethus o Gymru:

The Welshmen in khaki could not let Easter go by without his feast of song, and “somewhere in England” the lads from the Principality had a Welsh Divisional Eisteddfod. Cambrian Daily Leader, 25 Ebrill 1916  

Mae'r blog yma'n dilyn blog Marsli Owen.

Pan benderfynom ni wneud digwyddiad o’r enw ‘Trwy’r Twll Clo’ meddyliais am y gwahanol bethau y buaswn yn gallu dangos i bobl yn adeiladau hanesyddol Sain Ffagan. Roeddwn i eisiau rhywbeth oedd yn cysylltu’r gorffennol a’r presennol, felly dewisais hanes yfed te a lleoli fy hun yn y parlwr yn ffermdy Kennixton.

Mae’r parlwr yn Kennixton wedi ei addurno yn steil y 1750au - efallai eich bod yn ei adnabod fel tŷ Capten Blamey oddi ar y gyfres deledu ddiweddar Poldark. Penderfynais fod mewn gwisg ar gyfer y digwyddiad er mwyn ceisio dod a’r tŷ yn fyw, a gosod y bwrdd ar gyfer te fel y buasent nhw wedi gwneud yn y 18fed ganrif.  

Mae gan de hanes gyffroes iawn yn ysbrydoli ffasiynau, ffortiynau, chwyldroadau a throseddau. Daeth i Brydain yn 1657 gyda Catrin o Fracança, gwraig Siarl yr 2il o Bortiwgal. Daeth yn ddiod ffasiynol iawn yn sydyn, ychydig fel y ‘Kate-effect’ heddiw,

Fel llawer o bethau poblogaidd, rhoddwyd treth uchel arno gan y llywodraeth. Roedd rhai delwyr diegwyddor yn ceisio gwneud i’r te fynd ychydig pellach gan ei amhuro gyda dail y ddraenen wen neu hyd yn oed baw defaid! Er mwyn goresgyn y dreth uchel ar de, buasai llawer o bobl yng Nghymru wedi prynu eu te gan smyglwyr. Mae’n bosib y buasai preswylwyr Kennixton wedi cael gafael ar de yn yr un ffordd. Roedd yn wreiddiol wedi ei adeiladu ar arfordir Gŵyr a buasai te wedi ei smyglo wedi bod ar gael yn hawdd. 

NId y Cymry’n unig oedd yn gwrthwynebu talu treth mor uchel ar de; doedd yr Americanwyr ddim yn gweld pam y dylen nhw chwaith. Er mwyn dangos eu teimladau, taflon nhw de Prydeinig i mewn i'r harbwr yn Boston - y Boston Tea Party - gicdaniodd Rhyfel Annibyniaeth America yn 1775.

Carais wneud y digwyddiad yma, a chynhyrchiodd rai sgyrsiau diddorol iawn gydag ymwelwyr. Roedd yn dŷ yn teimlo llawer mwy fel cartref wrth wneud ychydig o weithgareddau dydd i ddydd. Ond mae’n rhaid i mi gyfaddef, mi oeddwn i’n falch iawn o ddod allan o’r ffrog ar ddiwedd y dydd - roedd y sgert fawr a llewys tynn yn gyfyngedig iawn. Gorffennais y dydd yn gwisgo jeans cyfforddus a’n mwynhau paned o de yn dorch ar y sofa!

Bydd blog arall wythnos nesaf gan Heulwen, a fydd yn trafod y Prefab.

The youth forum worked extremely hard to get their first publication out in time for the Fragile? exhibition and it looks so wonderful! It contains interviews with artists, responses to the work on show and even an article about Spillers and Vinyl. We were also really lucky to have a great designer on board to work with the forum to create something so gorgeous - so thanks Chipper Designs!

You can pick up your copy of the youth forums magazine (or have a look at the pdf over on the right) at the exhibition and we would love to know what you think about it. Also we would love to know what your favourite fragile thing is, a baby? a cup? a building? let us know on twitter or instagram using #fragilefaves

We have created word clouds based on the most commonly used terms in the responses to two questions on display in the exhibition. Figure 1 shows the feedback to the question "Which object would you recommend to a friend?" and Figure 2 shows the terms used to the query "How do you feel surrounded by so many fragile objects?".

We hope to periodically produce these word clouds; they may show that the most frequently used terms change over time or that they remain the same. Interesting conclusions could be drawn from either. If they change it could be that people will appreciate certain works due to the time of year, the likelihood that they attended an event or changing fashions. If they remain unchanged the conclusion could be drawn that some works resonate strongly with the majority of visitors.

The questions are posed using two methods on the landing of the west wing galleries; as a comments section on the iPad's and a bulletin board with paper and pencils provided to write a response (Figure 3).

These questions were posed to combat the standard "What do you think of the exhibition?". Rather we wanted to create questions which would encourage key concepts of the exhibition: to stimulate curiosity and encourage debate. This (we hope!) will happen through visitors reading the questions and considering their own responses and by seeing the responses of others which are left on display in the space.

Excitingly we have found visitors have taken to this style of questioning; the responses to the question about recommending an object to a friend (on the "bulletin board") have been through text and images with some visitors expanding upon why they like certain works (Figure 4) . In the comments field on the iPad's which asks about personal experience in the exhibition we have been interested to seeing the varying reactions. Such as a visitor on the 5th May who responded: "Scared worried but its lovely" or from the 16th May "I really liked the pull between wanting to touch and not being able to touch. When i stepped into the first installation i was overwhelmed with a child like want to feel and discover for myself.".

Let us know If you have any comments on the exhibition, questions or if there's a subject you'd like to see a future blog post about. By Penelope Hines & Jennifer Dudley

Dros y Pasg, cynhaliwyd gweithgaredd o’r enw ‘Trwy’r Twll Clo' yn Sain Ffagan. Y syniad oedd i aelodau o’r Adran Addysg fod yn yr adeiladau hanesyddol yn dehongli a dangos gwrthrychau i’n hymwelwyr, er mwyn denu sylw at hanes yr adeilad neu agwedd wedi ei gysylltu â fo. Yn ystod yr wythnos bydd 3 blog gan 3 aelod o staff a gynhaliodd y digwyddiad yma.

Roedd hi’n ben set arna i fi braidd yn penderfynu pa adeilad i ddefnyddio. Felly dyma fi’n penderfynu tro ‘mha, i lynu at rywbeth dwi’n nabod reit dda yn barod, sef Siop Gwalia. Dwi’n cynnal sesiynau addysg ffurfiol (hefo grwpiau plant ysgol) yma’n barod felly mae gen i syniad reit dda o’i hanes a beth allai wneud yna, ac mae gen i wisg yn barod i fynd!

Mi oni wedi herwa’r archif er mwyn cael lluniau o’r siop yn ei leoliad gwreiddiol, ac roedd gen i goffi ffres a ffa coffi er mwyn dangos y peiriant malu ffa. Defnyddiol hefyd i ddod a ‘chydig o aroglau yn ôl i’r siop a fysa’n llawn aroglau pan oedd ar agor yn gwerthu’r holl gaws, ffrwythau sych, cig, te, coffi a bob math o bethau.

Un o’r lluniau a greodd yr ymateb fwya’ oedd ‘ Gorwyl House’ ar ben y bryn uwch Cwm Ogwr, tŷ adeiladodd Wiliam Llywelyn pan wnaeth ddigon o ffortiwn i symud allan o fod uwchben y siop. Mae’r gwrthgyferbyniad rhwng y tai eraill a lleoliad y ‘mansion’ fel gelwid y tŷ yn lleol, yn neges glir o statws uchel y teulu Llywelyn ar anterth Siop Gwalia yng Nghwm Ogwr.

Roedd yn brofiad braf bod yn y siop a chael cyfle i allu adrodd ei hanes, sy’n adlewyrchol o hanes y cymoedd yn gyffredinol. Ond hefyd siarad gyda’r ymwelwyr am ba mor wahanol oedd y profiad o fynd i siop tua 100 mlynedd yn ôl, pa mor gymdeithasol yn enwedig.

Roedd y staff yn cael eu hyfforddi am flynyddoedd ac roedd yn swydd uchel iawn ei barch, ac roedd y siopau gwir yn ganolbwynt i’r gymdeithas. Braf iawn oedd hefyd cyfarfod rhai o gyn-gwsmeriaid y siop yn hel atgofion yno, daeth mwy nag un i mewn yn cofio’r siop yn ei leoliad gwreiddiol. Disgrifiodd un ddynes y bwlch oedd yng Nghwm Ogwr yn ei le dros y ffordd i’r orsaf drên, ac wrth drafod ac edrych nôl mae colli profiad siopa fel hyn wedi gadael bylchau mawr ar draws Gymru

Bydd y blog nesaf yn dilyn cyn bo hir yn trafod y gweithgaredd wedi ei leoli yn un o’r adeiladau hanesyddol eraill.