‘Who’s who in Magelona’ is a question I have asked myself for the 20 years or more that I have worked with marine bristleworms, but are we closer to knowing the answer?
Marine bristleworms, as the name suggests, are a group of worms that are predominately found in our seas and oceans. They are related to earthworms and leeches and can make up to 50-80% of the animals that live in the seabed.
I am a taxonomist, and as such, part of my role is to discover new species that have never been seen before, which I then get to name and describe, so other scientists can identify the newly discovered species. I may also rediscover new things about species we have long known about. Although people may not know much about marine bristleworms they are vital to the health of our seas, so understanding what species we have and where they live is an important part of protecting our oceans.
Magelonids, or shovel head worms to give their common name, are a beautiful group of worms, whose spade-shaped heads are used for digging in sands and muds at the bottom of the sea. Of course, I may be biased in thinking they are beautiful, having spent over two decades studying them, I shall let you decide! They are unusual, even amongst bristleworms, and it is for this reason that we have often had trouble relating them to other marine bristleworm groups, or even understanding how they are related to one another. As part of my job, I have discovered and named species from around the world, including species from Europe. I am currently investigating up to 20 new species off West Africa, and the similarities they share with those here in Wales, but that is a story for another day!
We cannot understand the natural world without first understanding how life on earth is related to one another. With this in mind, we have been looking at shovel head worms and the relationships between them. We have been working with colleagues in the USA and Brazil to answer this question, looking at different characteristics, for example, the size and proportions of the head and body, whether they have pigment patterns or whether they are known to build tubes. Due to the number of different characters and the numbers of species studied it has taken a long time to process the results. However, the results have just been published in the journal PeerJ, so we can share with others our findings. If you want to read more about ‘Who’s who in Magelona’ then the article can be downloaded here from their web-site.
Mae gan yr Amgueddfa dri model pensaernïol o adeilad Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.
Cafodd pedwar model eu creu, ond erbyn hyn dim ond mewn hen ffotograff lliw sepia y gellir gweld yr hynaf. Nid yw'n syndod o ystyried mai prototeip papur bregus ydoedd. Mae'r nesaf, 'y model gwreiddiol' fel y'i gelwir yn barchus, mor ddrudfawr (ac anferth) mae wedi ei ddatgymalu a'i bacio, ac yn cael ei gadw mewn storfa ddiogel. Ciwb Perspex cŵl o'r 1960au yw'r model nesaf, a chanddo blatiau chwareus y gellid eu symud sy'n cynrychioli gwahanol loriau'r amgueddfa. Mae gwaith cadwraeth yn cael ei gynnal ar y model hwn ar hyn o bryd. Cafodd y model olaf, sydd hefyd yn cynnwys ffigurau, ceir a gwyrddni bach plastig, ei greu ym 1988 i ddarlunio Estyniad Cwrt yr Amgueddfa gan Bartneriaeth Alex Gordon.
Sefydlwyd Amgueddfa Genedlaethol Cymru trwy Siarter Frenhinol ym 1907, ac wedi pennu'r lleoliad ym Mharc Cathays, Caerdydd, cafwyd cystadleuaeth agored ym 1909 i ddylunio'r adeilad. Cafodd 130 o ddyluniadau eu cyflwyno, a chwmni o benseiri o Lundain, A. Dunbar Smith & Cecil C. Brewer, ddaeth i'r brig. Nid oedd yr Amgueddfa yn bwriadu adeiladu'r cyfan ar unwaith, felly roedden nhw'n ffafrio dyluniad fyddai'n caniatáu ychwanegu darnau dros amser, yn unol â'r gyllideb oedd ar gael. Cafodd y garreg sylfaen ei gosod gan y Brenin Siôr V a'r Frenhines Mair ar 26 Mehefin 1912, ac ym 1913 dechreuwyd gwaith ar yr uwchstrwythur. Gan nad oes sôn amdano yng Nghofnodion Cyngor yr Amgueddfa, rydyn ni'n cymryd y cafodd y model papur cain hwn ei greu a'i gyflwyno at sylw'r Cyngor gan Smith & Brewer.
Mae'r cyfeiriad cyntaf at y model gwreiddiol yn ymddangos yng Nghofnodion Cyngor yr Amgueddfa, 1 Tachwedd 1910-31 Hydref 1911. Maent yn nodi y penodwyd Is-Bwyllgor yn cynnwys y Cadeirydd, Syr E. Vincent Evans, a'r cerflunydd enwog o Gymro, W. Goscombe John, i ddechrau trefnu creu model, a chanddynt yr hawl i dderbyn tendr am hyd at £200 am ei greu. Yn ddiweddarach, fe welwn y derbyniwyd dyfynbris o £165 gan Mr. J. Lambert (o Lundain). Byddai'r model yn dangos yr adeilad cyfan, byddai wedi'i greu o bren a'r raddfa fyddai chwarter modfedd i bob troedfedd. Yn nes ymlaen, sonnir fod Mr Lambert yn gweithio'n rhy araf a pennwyd dyddiad terfyn o 1 Hydref 1912!
Yn y Cofnodion ar gyfer 27 Hydref 1911 i 22 Hydref 1912, nodir y cafodd y model terfynol ei arddangos yn yr Ystafell Ddeisebu yn Neuadd San Steffan am bythefnos ym mis Mai 1912, ac ym mis Gorffennaf roedd i'w weld yn yr Amgueddfa Dros Dro, Neuadd y Ddinas, Caerdydd. Adeiladwyd yr Amgueddfa Dros Dro yn yr iard tu ôl i Neuadd y Ddinas, a bu'r Amgueddfa'n ei defnyddio ar gyfer arddangosfeydd tan fod yr adeilad terfynol wedi'i orffen ac yn barod i roi cartref i'r casgliadau. Cafodd ei anfon i'r Amgueddfa Genedlaethol hefyd, a gynhaliwyd yn Wrecsam ym 1912. Mae'r deunydd marchnata a hyrwyddo yma'n dangos ei bwysigrwydd, a phenllanw degawdau o lafur a arweiniodd at sefydlu Amgueddfa Genedlaethol Cymru. Hefyd, roedd yn paratoi trigolion y ddinas am sut y byddai'r Amgueddfa yn gweddnewid ardal Parc Cathays, gyda'r adeilad yn swatio rhwng Neuadd y Ddinas (a adeiladwyd ym 1906) ar y dde a'r Brifysgol (a adeiladwyd ym 1883) tu cefn iddi.
Cafodd un o'r ffotograffau gorau o'r model gwreiddiol ei gymryd pan gafodd ei arddangos yn y Brif Neuadd hanner can mlynedd yn ddiweddarach i ddathlu Jiwbilî'r Amgueddfa ym 1957. Mae'r ffotograff hwn yn ymddangos yn yr Adroddiad Blynyddol gyda'r capsiwn "Arddangosfa'r Jiwbilî yng nghanol y Brif Neuadd. Ar y chwith, mae model yn dangos yr Amgueddfa pan fydd wedi'i gorffen...". Ymddengys mai dyma'r tro olaf i'r model gael ei arddangos yn gyhoeddus.
Nawr, ymlaen â ni i'r Chwedegau ac at fodel – a chyfnod – hollol wahanol! Dyma flwch Perspex clir sy'n mesur tua 2 droedfedd sgwâr a thua 5 modfedd o uchder, yn dangos cynllun lloriau adeilad yr Amgueddfa. Cafodd ei gomisiynu gan Gyfeillion Amgueddfa Cymru yn rhodd i Wasanaeth Ysgolion yr Amgueddfa ym 1969 (costiodd £173) er mwyn hwyluso'u gwaith o esbonio'r adeilad i grwpiau o blant ysgol.
The staff of the Museum Schools Service often give talks to large groups of school children in which they explain the purpose and lay-out of the Museum. On these occasions it has proved difficult to give a clear idea of the location of the principal galleries to a seated audience. The new model provides an admirable aid for this purpose. It is made of clear Perspex and is constructed in such a way so that each “floor” can be re-moved separately for explanatory comments. Each Museum Department has been given a colour code to distinguish it when the model is fully assembled.
Pymthegfed Adroddiad Blynyddol Cyfeillion Amgueddfa Genedlaethol Cymru, 1969 [tudalen 9].
Y dylunydd oedd Christopher Shurrock (g. 1939), arlunydd, gwneuthurwr printiau a cherflunydd a oedd bryd hynny yn dysgu Astudiaethau Celf Sylfaenol yn Sefydliad Addysg Uwch Caerdydd. Ac yntau'n aelod cynhyrchiol o Grŵp 56 Cymru ac Academi Frenhinol Gorllewin Lloegr yn y 1960au, ei ddiddordeb pennaf oedd ymchwilio i ddirnadaeth, lliw a strwythurau wedi'u darlunio, a'u dadelfennu i'w ffurfiau mwyaf sylfaenol. Dyma Shurrock yn esbonio'r model '...gall gwedd arwynebol a mecanwaith ddrysu gyda gormod o stwff mympwyol, mae'r cynnwys mewnol yn aml yn fregus, nid yw cyd-ddigwyddiad o reidrwydd yn brawf. Y broblem fythol yw dirnad beth sydd wir angen cael ei ddangos...' .
Fel y nodwyd eisoes, cafodd y model olaf ei greu ym 1988 i ddarlunio Estyniad Cwrt yr Amgueddfa gan Bartneriaeth Alex Gordon.
Pensaer a Chymro oedd Syr Alexander John Gordon CBE (1917-1999). Fe ddyluniodd nifer o adeiladau mawr y De, gan gynnwys Theatr y Sherman yng Nghaerdydd (1973) ac estyniad y Gyfnewidfa Ffôn yn Abertawe (1971). Bu hefyd yn llywydd Sefydliad Brenhinol Penseiri Prydain rhwng 1971 a 1973. Cafodd yr estyniad yr enw 'estyniad y cwrt' am ei fod yn cynnwys llenwi'r gofod rhwng y ddwy adain a oedd, yn nyluniad gwreiddiol y penseiri, yn cynnwys gardd gwrt awyr agored. Fodd bynnag, yn ei hanfod adeiladu to dros yr ardal ganolog a wnaed, fel y gwelwch yma.
Cymharwch hwn gyda'r model papur gwreiddiol yn dangos y man canolog agored:
Mae'r modelau hyn yn agos iawn at ein calonnau. Mae'r cynharaf yn cynrychioli penllanw'r gobaith a'r freuddwyd o ddechrau creu hunaniaeth Gymreig genedlaethol, a'r modelau ers hynny yn dangos ac yn dathlu esblygiad a datblygiad y weledigaeth sydd wrth wraidd yr Amgueddfa heddiw.
Mae hefyd yn bleser gennym adrodd fod ysbryd creu modelau yr Amgueddfa yn dal yn fyw ac yn iach! Yn ystod y cyfnod clo dechreuodd y Cynorthwy-ydd Amgueddfa Jade Fox ail-greu rhai o orielau Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd. Cymerwch gip ar y ffilm fer hon ohoni'n esbonio sut y daeth y project yn fyw, pan oedd ganddi amser i'w lenwi a hen focs pizza yn sbâr...
Y 30ain o Fedi yw Diwrnod Cenedlaethol Treftadaeth Chwaraeon, cyfle i ddathlu treftadaeth chwaraeon ac i ddysgu ac ysbrydoli.
Eleni, fe wnaeth Amgueddfa Cymru mewn partneriaeth gydag Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru, ddathlu ein treftadaeth chwaraeon gydag arddangosfa newydd, Cymru…Olympaidd. Lansiwyd yr arddangosfa ym mis Gorffennaf i gyd fynd a Gemau Olympaidd Tokyo 2020, ac mae’n cynnwys gwrthrychau rai o brif Olympiaid a Pharalympiaid Cymru. Mae’r arddangosfa yn gyfle i ddod i adnabod rhai o bencampwyr athletau Cymru gan gynnwys; Paulo Radmilovic, Olympiad mwyaf llwyddiannus Cymru; Irene Steer, y fenyw Gymreig gyntaf i ennill medal aur; a Lynn Davies, enillydd y fedal aur yn y naid hir yng Ngemau Olympaidd Tokyo 1964.
I ddathlu Diwrnod Cenedlaethol Treftadaeth Chwaraeon, dyma flas o rai o uchafbwyntiau'r arddangosfa:
Gwisg Nofio Irene Steer
Gwisg nofio Olympaidd Irene Steer, 1912.
Olympiad, Irene Steer.
Dyma’r wisg nofio a wisgodd Irene Steer i gystadlu yn Gemau Olympaidd 1912 yn Stockholm.
Merch i rieni dosbarth gweithiol oedd Irene Steer a ddechreuodd ei gyrfa nofio cystadleuol ar Lyn Parc y Rhath yn ei thref enedigol, Caerdydd. Enillodd y fedal aur yn Stockholm ym 1912 fel nofwraig cymal olaf tîm nofio dull rhydd 4x100 llath Prydain a dorrodd record y byd.
Roedd rhaid i aelodau’r tîm nofio hynny wisgo siwtiau rasio tebyg i'r rhai a wisgwyd gan ddynion mewn cystadlaethau Olympaidd. Mae’r wisg wedi'i gwneud o sidan, a byddai athletwyr benywaidd yn aml yn gwisgo dillad isaf o dan, gan fod y defnydd yn dryloyw pan yn wlyb.
Yng Ngemau Tokyo eleni, enillwyd y fedal aur gyntaf yn y pwll gan Gymro neu Gymraes ers Irene Steer yn 1912, gyda Matt Richards a Calum Jarvis yn ennill medalau aur gyda’r fuddugoliaeth wych yn y ras gyfnewid rydd 4x200m.
Bathodyn Gemau Olympaidd Paulo Radmilovic
Bathodyn Gemau Olympaidd Paulo Radmilovic, 1920.
Olympiad, Paulo Radmilovic
Dyma'r bathodyn a wisgodd y nofiwr a'r chwaraewr polo dŵr, Paulo Radmilovic ar ei siwt nofio wrth gystadlu yng Ngemau Olympaidd Antwerp 1920. Daeth ei funud fawr yn y Gemau Olympaidd hyn pan sgoriodd y gôl a enillodd y fedal aur yn erbyn Gwlad Belg, dair munud cyn y chwiban olaf.
Cafodd ei eni yng Nghaerdydd ar 5 Mawrth 1886. Croatiad oedd ei dad a symudodd i Gymru yn y 1860au, a ganwyd ei fam yng Nghymru i rieni Gwyddelig.
Paulo Radmilovic yw Olympiad gorau Cymru erioed, gyda phedair medal aur o chwe ymddangosiad Olympaidd. Am 80 mlynedd bu hefyd yn Olympiad fwyaf llwyddiannus Prydain, nes i'r rhwyfwr Syr Steve Redgrave ennill pumed fedal aur yng Ngemau 2000 yn Sydney.
Medal Aur Lynn Davies
Medal Aur Olympaidd Lynn Davies, 1964.
Olympiad, Lynn Davies.
I’w gweld yn yr arddangosfa mae medal aur Lynn ‘The Leap’ Davies. Ym 1964 neidiodd Lynn Davies i’r llyfrau hanes, gan serennu ac ennill aur Olympaidd yn y naid hir yn Tokyo. Doedd dim disgwyl iddo gyrraedd y ffeinal, heb sôn am ennill y teitl. Ond roedd yr amodau gwlyb a gwyntog yn ffafrio’r Cymro’n fwy na’r deiliad, Ralph Boston. Enillodd Davies gyda naid o 8.07m, ac ef yw’r unig Gymro i ennill medal aur Olympaidd athletau unigol.
Arddangosfa Cymru…Olympaidd yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru.
Gellir gweld hefyd yn yr arddangosfa, un o dair medal aur Olympaidd Richard Meade, un o fawrion y byd marchogaeth, medalau arian ac efydd y nofiwr David Davies, siaced tîm Olympaidd y deifiwr Robert Morgan, a medalau gystadlu’r athletwyr paralympiad, John Gronow a David Winters.
Mae gan athletwyr Cymreig draddodiad hir o lwyddo yn y Gemau Olympaidd a Paralympaidd, ac nid oedd eleni'n eithriad. Enillodd athletwyr Cymru yn Tokyo, 22 o fedalau - wyth yn y Gemau Olympaidd a 14 yn y Gemau Paralympaidd.
Mae Olympiaid Cymru wedi gwneud cyfraniad aruthrol i chwaraeon, bywyd a diwylliant y genedl, ac maen nhw'n parhau i ysbrydoli cenedlaethau o athletwyr i ddilyn ôl eu traed.
Bydd y gwrthrychau i'w gweld tan Ionawr 2022. Mae mynediad am ddim i Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru, ond rhaid i bob ymwelydd archebu tocyn ymlaen llaw drwy'r wefan.
