Radhika Mohanram, Principal Investigator, Refugee Wales: The Aftermath of Violence, 9 Mehefin 2021
I can trace the origin of this project, Refugee Wales, to 2009 when the civil war in Sri Lanka came to a bloody end when the government forces defeated the LTTE (Tamil Tigers). The stories of the immense suffering of the Sri Lankan Tamil civilians flooded the media and, then, these stories disappeared. Being an Indian Tamil myself, I followed the news of the final days of the civil war obsessively as these were narratives of my “cousins” in South Asia, and we were linked by language, culture, religion, food habits, mythology, families, and with a commonality of memories and practices. It is estimated that between 100,000-200,000 Sri Lankan Tamils live in the UK, with a large number of them arriving as refugees from 1983 onwards. The civil war in Sri Lanka lasted, off and on, for over 5 decades and Sri Lankan refugees who arrived in this country have lived here for more than 2 generations.
No sooner had the Sri Lankan civil war ended, then the Syrian civil war began in 2011 and it is still ongoing. The war has currently resulted in over 13 million Syrians who have been either internally displaced within Syria, or in neighbouring countries, or in Europe and the rest of the world. Germany has over 800,000 Syrian refugees and the UK, a paltry 18,000-20,000 of them in 2021. The body count of Syrians who have died in this exodus is still not fully accounted for and the bottom of the Mediterranean sea, which is considered to be the deadliest migration route for refugees, has become a graveyard for them.
Neither the Sri Lankan Tamil nor the Syrian refugees sought refuge in the UK so they could shop in Tesco and take jobs away from the locals. They left their countries under desperate circumstances—the daily bombings, the kidnapping of children (and youth) by rebel soldiers forcing them into becoming child soldiers, the rape of women and children, the loss of jobs, homes, family members—spouses, children, parents, siblings--the lack of food, safety, and a full night’s sleep; it was the precarity of life.
In Homo Sacer, the Italian philosopher Giorgio Agamben points to the distinction made by the Ancient Greeks between bios (the form or manner in which life is lived and which assesses the richness of life) and zoë (the biological fact of life) and suggests that in contemporary life that distinction has collapsed. So, life now only means bare life, zoë. The biological fact of life with all its potentialities and possibilities has been erased. For the French philosopher Michel Foucault, modern power is about “fostering life or disallowing it.” This is how civilian populations in Sri Lanka and Syria were perceived by their governments—a full life disallowed for some of its citizens so that they are reduced to a bare life, their only possibility being to flee. This is how refugees are perceived in the current political climate with hostile environment policies, to be seen as only deserving of a bare life, to show how unwelcome they are.
If by moving away from their country results in a total and complete break from their past lives for the refugees, a rupture from their histories and cultures, what this project hopes to achieve is to allow refugees to connect their past to their present, give them a voice, and a sense of belonging and that people are, indeed, witnessing their trials. The Museum with the richness of cultural life that it offers, through its resources, will assist in enabling refugees to become citizens of Wales, and help them to transform their lives in the country that is now their home; it will facilitate and contribute to them leading their lives into the fullest of its potentialities and possibilities.
And those of us who already live in Wales, how will these newcomers change our lives? By hearing their stories, we, too, will reach further into our potentiality, of the richness of diversity, compassion, being good hosts and helping them go through their transformation and, in so doing, initiate new ways of being and becoming Welsh.
Eleni mae 8–13 Mehefin yn Wythnos Gofalwyr, a’r nod yw cydnabod cyfraniad gofalwyr di-dâl i deuluoedd a chymunedau ledled y DU. Petai’r gofal hwn yn cael ei ddarparu gan wasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol y byddai’n costio £530 miliwn y diwrnod ar draws y DU.
Mae nifer o ofalwyr yn wynebu trafferthion ariannol, unigedd cymdeithasol, neu iechyd gwael o ganlyniad i’w rôl. Yn ystod y pandemig mae’r pwysau ar ofalwyr wedi cynyddu wrth i nifer o’r gwasanaethau y byddan nhw’n ddibynnol arnynt, fel canolfannau cymunedol neu wasanaethau encil, wedi cau. Ceir amcangyfrif hefyd bod y cyfanswm nifer wedi cynyddu 50% (Carers UK), sy’n golygu bod o bosib hyd at 600,000 o oedolion a phobl ifanc yng Nghymru yn ofalwyr.
Tua diwedd 2020 dyma Amgueddfa Cymru yn cynnal arolwg i holi gofalwyr beth allai’r Amgueddfa ei gynnig. Os ydych chi am ddeall pam ein bod ni am ddarparu gweithgareddau neu ddigwyddiadau yn benodol o ofalwyr, sut all amgueddfeydd gyfrannu yn ein barn ni, a’r hyn arweiniodd at yr arolwg, darllennwch y blog hwn o'r llynedd.
Derbyniwyd ymatebion gan oedolion a phobl ifanc, ac roedd y gweithgareddau mwyaf atyniadol yn eithaf cyson:
gweithgareddau celf/crefft y gallai pobl eu mwynhau
amser i gymdeithasu gyda gofalwyr eraill
gwybodaeth neu sgyrsiau fyddai o fudd i ofalwyr.
Roedd tua dau draean o’r gofalwyr â diddordeb mewn gweithgareddau i’w mynychu eu hunain a dau draean â diddordeb mewn mynychu gyda’r person maent yn gofalu amdano. (Roedd gan draean o'r ymatebion ddiddordeb yn y ddau.) Roedd diddordeb mewn digwyddiadau ar-lein ac wyneb yn wyneb.
Dyma ni felly’n cynllunio i dreialu sesiynau diwrnod i ofalwyr am dri mis, gan ddechrau ym mis Mai eleni. Cynhelir dwy sesiwn ar ddydd Mawrth cyntaf pob mis: 2.30–3.30pm i ofalwyr o bob oed, a 5–5.30pm i ofalwyr dan 26. Os ydych chi’n ofalwr, ac am fynychu un o’r sesiynau ar ddydd Mawrth 6 Gorffennaf, gallwch chi archebu tocyn am ddim.
Hyd yn hyn mae’r sesiynau wedi cynnwys:
gweithgareddau darlunio (does dim angen talent artistig)
pam a sut i greu rhestr chwarae ar gyfer rhywun annwyl
profiadau Cynhyrchwyr Amgueddfa Cymru yn rhedeg SgrinWyna, a thrafod ein menter Cysur Mewn Casglu.
Mae Cysur Mewn Casglu yn rhannu straeon am wrthrychau sy’n rhoi cysur i bobl, ac mae’r rhaglen yn cynnwys taflenni sbardun y gall gofalwyr eu defnyddio gyda’u hanwyliaid. Gall sgyrsiau weithiau ddiflasu neu ddod yn ailadroddus os ydych chi gyda rhywun drwy’r amser, ac mae gofalwyr wedi dweud bod y taflenni wedi sbarduno sgyrsiau diddorol newydd. Dysgwch ragor am Cysur Mewn Casglu a’r taflenni sbardun.
Rydym hefyd wedi creu rôl Gwirfoddolwr Cefnogi newydd i’n helpu i gynorthwyo gofalwyr ac eraill i ymwneud â digwyddiadau, casgliadau a gweithgareddau’r Amgueddfa. Mae gan y gwirfoddolwyr sydd wedi ymgeisio brofiad a sgiliau gwych, a pan fyddant wedi cwblhau eu hyfforddiant byddant yn ein galluogi i gynnig croeso gwell ac amrywiaeth o weithgareddau i bobl fyddai’n elwa o gefnogaeth ychwanegol.
Un elfen o’r sesiynau Diwrnod Gofalwyr sydd wedi bod yn anoddach na’r disgwyl yw lledu’r neges. Mae cymaint o’r llefydd y byddai gofalwyr yn arfer treulio eu hamser ar gau, a’r sefydliadau sydd fel arfer yn cefnogi gofalwyr wedi bod dan gymaint o bwysau yn ystod y pandemig. Hyd yn oed os nad ydych chi’n ofalwr eich hun, rydych chi mwy na thebyg yn adnabod un o’r 600,000 o ofalwyr yng Nghymru. Beth am roi gwybod iddyn nhw am y Diwrnodau Gofalwyr, a gofyn os oes rhywbeth allwch chi ei wneud i helpu yn ystod y cyfnod anodd hwn? Diolch yn fawr.
Hoffa Amgueddfa Cymru a'r Ymddiriedolaeth Edina llongyfarchai’r miloedd o ddisgyblion o ar draws y DU a enillodd gydnabyddiaeth am eu cyfraniad i Fylbiau'r Gwanwyn i Ysgolion 2020-21.
Llongyfarchiadau anferth i bob un ohonoch. Diolch am weithio mor galed yn plannu, arsylwi a chofnodi, rydych wir yn Wyddonwyr Gwych!
Enillwyr Bylbiau Gwanwyn i Ysgolion 2020-21
Yn ail ar gyfer Bylbiau'r Gwanwyn i Ysgolion 2020-21
Clod Uchel ar gyfer Bylbiau'r Gwanwyn i Ysgolion 2020-21
Gwyddonwyr Gwych Bylbiau'r Gwanwyn i Ysgolion 2020-21
Ysgolion sef wedi ennill tystysgrifau ar gyfer Bylbiau'r Gwanwyn i Ysgolion 2020-21
Llun o ryfelwyr yn ymladd. Mae’r llun hwn yn nodweddiadol o’r darlun clasurol o Geltiaid fel ymladdwyr ffyrnig.
Ychydig iawn oedd y Celtiaid cynnar yn ysgrifennu am eu hunain. I’r Groegiaid, y Keltoi, Keltai neu’r Galatai oeddent. Roedd y Rhufeiniaid yn eu galw yn Celti, Celtae a Galli.
Y Groegiaid oedd y cyntaf i sôn am y Celtiaid, rhwng 540 CC a 424 CC. Ond tystiolaeth y Rhufeiniaid sydd fwyaf defnyddiol. Wrth i’r Rhufeiniaid ymestyn eu tiriogaeth, daethant ar draws y Celtiaid yn y gogledd. Fodd bynnag, mae’r testunau clasurol yn anghyflawn gan eu bod wedi cael eu copïo ymhell ar ôl y cyfnod. Felly darlun pytiog sydd gennym o’r Celtiaid.
Mae haneswyr yn credu bod y Celtiaid yn gasgliad o lwythau o ganolbarth Ewrop yn wreiddiol. Er eu bod yn perthyn i wahanol lwythau, roedd ganddynt rywfaint yn gyffredin o ran diwylliant, traddodiadau, credoau ac iaith.
Beth oedd y Celtiaid yn galw eu hunain?
Dydyn ni ddim yn gwybod beth oedd y Celtiaid yn galw eu hunain. Rydyn ni’n defnyddio’r enw ‘Celtiaid’ heddiw i ddisgrifio nifer o lwythau oedd yn byw yn ystod Oes yr Haearn. Nid yw’r testunau Clasurol yn cyfeirio at bobl Prydain ac Iwerddon fel Celtiaid. Casgliad o lwythau oedd y Celtiaid, ac roeddent yn tueddu i gael eu nabod yn ôl enw’r llwyth penodol yn hytrach na fel un genedl neu ymerodraeth fawr.
O ble oedd y Celtiaid yn dod?
Un o geiniogau Gweriniaeth Rhufain yn dangos pen Galiad gyda gwallt gwyngalchog. Mae’r hanesydd Rhufeinig Diodorus Siculus yn disgrifio’r traddodiad hwn. Mae ffynonellau o’r fath yn cynnig cipolwg camarweiniol o’r Celtiaid.
Mae ffynonellau cynnar yn dweud bod y Celtiaid yn byw yng ngorllewin Ewrop a hefyd yn y canolbarth, o gwmpas tarddle’r afon Donaw (Danube). Roedd eu tiriogaeth yn ymestyn ar draws canol a dwyrain Ffrainc, de’r Almaen a’r Weriniaeth Tsiec.
Yn 279 CC, gwyddom fod y Celtiaid wedi ysbeilio Delphi, un o lefydd sanctaidd y Groegiaid. Cofnododd Strabo (daearyddwr Groegaidd) gyfarfod rhwng y Celtiaid ac Alecsander Fawr yn y Balcanau yn 335 CC. Yn ôl testunau Clasurol, symudodd llawer o’r Celtiaid o ganol Ewrop i ogledd yr Eidal a dwyrain Ewrop ar ôl 400 CC.
Y Celtiaid ym Mhrydain
Mae’n debyg bod y Celtiaid wedi cyrraedd Prydain tua 1,000 CC, ac wedi byw yma yn ystod Oes yr Haearn, Oes y Rhufeiniaid a’r cyfnod ar ôl y Rhufeiniaid. Mae dylanwad y Celtiaid yn dal yn gryf heddiw, ac i’w weld yn ein iaith, diwylliant a thraddodiadau.
Celtiaid Cymru
Rydyn ni’n ystyried Cymru yn wlad Geltaidd heddiw, ac mae bod yn Geltiaid yn rhan o hunaniaeth fodern Cymru. Ddwy fil o flynyddoedd yn ôl, fodd bynnag, llwythau ac arweinwyr penodol oedd yn bwysig. Erbyn i’r Rhufeiniaid oresgyn Prydain, roedd pedwar llwyth yn byw yn nhiroedd Cymru:
Ordoficiaid (gogledd-orllewin)
Deceangli (gogledd-ddwyrain)
Demetae (de-orllewin)
Silwriaid (de-ddwyrain)
I ddeall sut y cafodd y Celtiaid eu cysylltu â Chymru, rhaid i ni edrych ar ddatblygiad yr ieithoedd Celtaidd.
Pa ieithoedd oedd y Celtiaid yn eu siarad?
Archaeologia Britannica Edward Lhuyd (1707). Astudiaeth arloesol a arweiniodd at gydnabod dau deulu o ieithoedd Celtaidd.
Mae olrhain dechreuadau ieithoedd Celtaidd yn anodd. Mae’r rhan fwyaf yn cytuno eu bod yn deillio o iaith gynharach o’r enw ‘proto-Indo-Ewropeg’. Mae’n debyg i’r iaith hon gyrraedd gorllewin Ewrop rhwng 6000 CC a 2000 CC, wrth i bobl symud o ganol Asia. Ond ni wyddom yn iawn pryd yn union y digwyddodd hyn, a phryd a sut y datblygodd yr ieithoedd Celtaidd.
Rydyn ni’n credu fod yr ieithoedd Celtaidd wedi datblygu ryw bryd yn y cyfnod 6000 CC i 600 CC. Cafodd yr arysgrif cynharaf mewn iaith Geltaidd ei ddarganfod yng ngogledd yr Eidal, ac mae’n dyddio i’r 6ed ganrif CC.
Awgrymodd George Buchanon, ysgolhaig o’r 16eg ganrif, bod pobl cyfandir Ewrop ar un adeg yn siarad casgliad o ieithoedd Galaidd cysylltiedig. Gan fod Cymraeg, Gwyddeleg a Gaeleg yr Alban yn debyg i’r ieithoedd hynafol hyn, y ddadl oedd bod pobl Prydain wedi dod o Ffrainc a Sbaen yn wreiddiol.
Datgelodd gwaith ymchwil arloesol Edward Lhuyd ym 1707 fod dau deulu o ieithoedd Celtaidd: Celteg P neu Frythoneg (Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg); a Chelteg Q neu Goideleg (Gwyddeleg, Gaeleg yr Alban, Manaweg). Tybiwyd fod yr ieithoedd Brythoneg yn dod o Gâl (Ffrainc), a’r ieithoedd Goedeleg o Iberia (Sbaen a Phortiwgal).
Yn ystod y 18fed ganrif, câi siaradwyr ieithoedd Celtaidd eu hystyried yn Geltiaid. Felly daeth pobl Cymru i gael eu nabod fel Celtiaid.
Ieithoedd Celtaidd
Mae’r Gymraeg – iaith frodorol Cymru – yn cael ei siarad gan tua 20% o boblogaeth Cymru, a gan filoedd o bobl eraill ar hyd a lled y byd. Bu farw siaradwyr brodorol olaf y Gernyweg yn y 19eg ganrif, ond cafwyd adfywiad yn y 20eg ganrif ac erbyn hyn mae ychydig gannoedd yn ei siarad. Mae miloedd yn siarad Llydaweg, ond mae’r iaith dan fygythiad mawr.
Mae Gaeleg yr Alban yn dal i gael ei siarad hefyd, ond mae ganddi lawer llai o siaradwyr na’r Gymraeg. Mae gan Gaeleg yr Alban sianel deledu, sef BBC Alba, a sefydlwyd yn 2008.
Sut oedd y Celtiaid yn edrych?
Yn ôl y Rhufeiniaid, roedd y Celtiaid yn gwisgo dillad llachar, ac roedd rhai yn defnyddio lliw y planhigyn glaslys i baentio patrymau ar eu cyrff.
Beth oedd y Celtiaid yn wisgo?
Mae’r Celtiaid yn adnabyddus am wisgo dillad gwlân lliwgar, a phatrymau sydd yn dal i’w gweld yn nillad Tartan yr Alban. I’r Celtiaid roedd dillad yn arwydd o statws a phwysigrwydd o fewn y llwyth. Byddai gwisg arferol yn cynnwys tiwnig a belt, yn ogystal â chlogyn hir a throwsus gâi eu clymu gyda ‘ffibwla’ – math o fwcl. Yn wir, yn ôl haneswyr, roedd y Celtiaid ymysg y bobl gyntaf yn Ewrop i wisgo trowsusau.
Beth oedd y Celtiaid yn ei fwyta?
Doedd dim siopau yn oes y Celtiaid – byddent yn tyfu planhigion, ac yn ffermio a hela anifeiliaid i’w bwyta.
Byddent yn bwyta bwydydd gwyllt fel madarch, aeron, danadl poethion, garlleg gwyllt ac afalau, yn ogystal â sbigoglys, cennin, moron, pannas, mwyar duon, eirin Mair a llus. Roedd cnau cyll a chnau Ffrengig yn rhan o’u diet, yn ogystal â grawn i wneud bara ac uwd.
Byddent yn hela carw, llwynog, afanc, baedd gwyllt ac arth; yn ffermio ieir, geifr, defaid, moch a gwartheg; ac yn pysgota eog, brithyll a macrell. Roedd yr ieir yn dodwy wyau, a byddent hefyd yn bwyta wyau adar gwyllt, ynghyd â thrychfilod a mêl gan wenyn.
Mae mwy o wybodaeth am fwyd y Celtiaid yn ystod Oes yr Haearn yn ein hadnodd addysg Bywyd Bob Dydd y Celtiaid.
Celf ac Archaeoleg y Celtiaid
Manylyn trisgell, tua 11cm (4.3 modfedd) ar draws, ar blac o Lyn Cerrig Bach (Ynys Môn). Mae’r enghraifft drawiadol hon o gelf La Tène yn cael ei hystyried yn dystiolaeth o draddodiad celfyddydol y Celtiaid.
Datblygodd arddull newydd o gelf yn ystod y 5ed ganrif CC, ac ymledodd ar draws Ewrop. Mae llawer o archaeolegwyr wedi dehongli hyn fel tystiolaeth o ddiwylliant neu hunaniaeth Geltaidd unedig.
Cafodd celf Geltaidd ei chydnabod a’i henwi gan ysgolheigion Prydeinig tua chanol y 19eg ganrif. Ym 1910-14, cafodd y gwrthrychau cynharaf i gael eu haddurno yn yr arddull hon eu holrhain i un ardal ddiwylliannol yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc, de’r Almaen a Gweriniaeth Tsiec.
Cafodd ei enwi yn ddiwylliant La Tène, ar ôl casgliad pwysig o waith metel addurnedig gafodd ei ddarganfod ar lan Llyn Neuchâtel yn y Swistir. Am gyfnod hir, câi lledaeniad celf La Tène ar draws Ewrop, gan gynnwys Prydain ac Iwerddon, ei ddehongli fel goresgyniad gan bobl Geltaidd.
Yn fwy diweddar, mae archaeolegwyr Prydeinig wedi bod yn cwestiynu’r syniad o Geltiaid yn goresgyn Prydain, ac o ‘gymdeithas Geltaidd’ oedd yn rhannu iaith, celf, credoau a hunaniaeth. Ychydig o dystiolaeth archaeolegol gadarn sydd i ddangos fod pobl wedi cyrraedd ar raddfa eang o’r cyfandir.
Mae archaeoleg Oes yr Haearn ym Mhrydain yn awgrymu clytwaith o gymdeithasau rhanbarthol, bob un â’i hunaniaeth unigryw. Mae hyn yn gwbl groes i’r syniad o un diwylliant Celtaidd.
Mae archaeolegwyr erbyn hyn yn cwestiynu mwy ar eu tybiaethau eu hunain wrth ddehongli safleoedd Oes yr Haearn. Nid yw celf La Tène yng Nghymru o reidrwydd yn dystiolaeth o Geltiaid yn goresgyn. Gallai hefyd ddangos lledaeniad ffasiwn ar draws cymdeithasau, neu gallai fod yn awgrym o gysylltiadau a chyfnewid rhwng llefydd pell. Rydyn ni hefyd yn gwybod fod arddull benodol Brydeinig i lawer o gelf La Tène ddiweddarach, a’i bod yn absennol o gyfandir Ewrop.
Crynodeb
Mae’r Celtiaid wedi bod yn bwnc dadleuol ers i ysgolheigion ddechrau ei astudio, ac mae’r dadlau’n parhau.
Mae’n bosibl y gall astudiaethau genetig o DNA pobl hynafol a modern wella ein dealltwriaeth o’r pwnc. Ond mae astudiaethau hyd yma wedi tueddu i ddefnyddio samplau hynod fach o bobl a hen dybiaethau ynghylch iaith ac archaeoleg, gan arwain at gasgliadau annhebygol.
A long time ago an ancestor lived in the Congo, let’s call him Ekeko.
Ekeko the Spirit Doll
Ekeko was much loved by his community and after his passing, skilled craftsmen made a spirit doll from solid iron to guard his memory.
We don’t know exactly how this spirit doll found its way to Wales. It’s a gap in knowledge that speaks of colonialization and empire. Many artefacts were taken from the Congo, and with them cultural memories were lost. We are keen to hear from anyone who may know more about this spirit doll.
Often when artefacts end up in museum collections they can no longer serve their intended purpose. In order to try and activate Ekeko we worked together with Cruse Bereavement Care, Playframe and the Hands on Heritage project, a youth-led project at Amgueddfa Cymru funded through the National Heritage Lottery Fund. We worked with Norbert Mbu-Mputu, a Congolese philosopher and poet who created this poem:
I am Ekeko
Welcome to my home
Here in the space of Bakulu I guard memories
and connect the world of the seen and the unseen
I carry memories from the past, the present and the future.
Bakulu - a Space for Memories
To re-activate Ekeko, we created a photoscan of the spirit doll and built a virtual space, a Bakulu; a space to guard memories of the ancestors. We worked with young people supported by Cruse Bereavement care to add memories to this space. During workshops we explored virtual reality spaces, shared memories and created visual representations, from photographs, from clay, from images found online. We placed these in the virtual space, where Ekeko smiles as memories from the past and present are carried into the future.
Photoscanning also known as photogrammetry uses triangulation to create 3-dimensional representations of real life objects from photographs. By taking photographs from different angles, so-called "lines of sight" can be developed and the surface of the object can be calculated and rebuilt digitally.
How can I view the video?
You can view the video in 2D on Youtube, or you can create a 3D experience using your smartphone, some cardboard and the YouTube mobile app.
