Wales' First Farmers

Jody Deacon, Curator: Prehistory (Collections and Access) , 26 Chwefror 2021

The launch of Lambcam 2021 seems like the perfect opportunity to think about the world of the very first farmers in Wales. This takes us back around 6000 years, to the beginning of the Neolithic period, a time when the hunting and gathering ways that had governed life for millennia were being challenged for the first time. Here we’ll take a quick look at three Early Neolithic innovations – farming, stone axes and pottery. 

Farming fundamentally altered how people interacted with their environment. The wild woodlands that covered most of Britain started to be cleared using axes and fire creating areas suitable for animals and new cereal crops. Seasonal rhythms that had previously encouraged movement around the landscape became tied to the demands of cultivating crops and raising animals for milk, meat, skins and hair. 

Today sheep are a familiar sight grazing on the Welsh hills but before 4000BCE people living in Britain would have been more used to aurochs (wild cattle measuring 1.8m at the shoulder), red deer, wild boar and wolves than exotic creatures like the domestic sheep! That said, a Neolithic sheep might challenge our modern expectations of what it is to be a sheep! They were much smaller with shorter, brown wiry hair rather than having the fluffy white wool we’re more familiar with – something like the modern Soay sheep found in the Outer Hebrides of Scotland. 

Polished stone axes were another Neolithic innovation! The Public History and Archaeology department holds over 1,200 ‘roughouts’ and finished axes that have been found across Wales.  

Many stone axes come from specific rock outcrops that were returned to over many years. In these remote places, stone was quarried and roughly shaped before being taken elsewhere to be finished and polished into fine axes. Sometimes axes are found considerable distances from their original outcrops – this helps archaeologists to understand the ways different groups of Neolithic people might have been connected.  

Making and finishing a stone axe was a time-consuming business - it took hours of polishing with sand and water to create the smooth, polished surface.  

Some axes would have been practical tools, used for felling trees, shaping wood or even as weapons. Others are incredibly beautiful and finely made. These may have been used to show prestige, status and connection to special places or groups of people. 

Most of us have a favorite tea mug, breakfast bowl or plant pot so it’s hard to imagine a time when pottery did not exist. For the first farmers, pottery was the latest technology! Wet clay was shaped and changed into hard ceramic in a bonfire – this might have seemed magical at first, but it quickly caught on and pottery use spread across Wales. The first pots were simple bowls with rounded bases that were good for resting on the ground. They could be used for cooking, serving and storing food or to hold liquids such as soups and stews.  

Sgrinwyna 2021 - Cwestiynau Cyffredin:

Bernice Parker, 19 Chwefror 2021

Rydyn ni'n barod ar gyfer tymor wyna arall yn Sain Ffagan ac rydyn ni'n gwybod eich bod chi'n edrych ymlaen at y #sgrinwyna.  Felly, rydyn ni wedi casglu atebion i rai o'r cwestiynau mwyaf cyffredin a gododd dros y flynyddoedd. Cofiwch y canlynol pan fydd pethau'n poethi yn y sied wyna: 

Pam fod y defaid yn penio’u gilydd? 

Mae’r defaid mewn hwyliau drwg, yn hormonaidd ac yn diriogaethol wrth baratoi i roi genedigaeth. Dim ond dannedd gwaelod sydd gan ddefaid, gyda pad caled ar eu gên uchaf – perffaith i falu porfa ond da i ddim i gnoi. Dydyn nhw ddim yn dda am gicio chwaith gyda’i coesau tenau. Mae peniad cryf yn berffaith i greu lle i’w hunain! 

Pam fod gan rai o’r defaid strapiau glas arnyn nhw?  

Fel pob anifail beichiog gall defaid weithiau ddioddef o gwymp y groth (edrychwch i ffwrdd nawr os ydych chi’n tueddu i simsanu). Fel arfer, caiff ei achosi gan ŵyn mawr. Mae’r harnais yn helpu dal popeth yn ei le tan y bydd y famog yn barod i wyna. Mae’r rhan fwyaf o ddefaid wedyn yn gallu wyna yn ôl yr arfer heb waredu’r groth hefyd. 

Mae rhai o’r defaid yn gloff neu’n cerdded ar eu pengliniau – fyddwch chi ddim yn gwneud dim? 

Bydd y defaid yn cael torri eu gwinedd yn gyson, ond dyw hi ddim yn syniad da gwneud hyn pan fyddan nhw ar fin rhoi genedigaeth. Mae’n rhaid eu heistedd ar eu tinau (fel wrth gneifio) all wasgu ar eu hysgyfaint a’u hatal rhag anadlu. Felly erbyn amser wyna byddan nhw’n drwm iawn, a rhai gyda’u traed yn brifo. Ar ôl rhai diwrnodau i orffwys byddwn ni’n torri eu gwinedd fel rhan o’n pecyn gofal i famau newydd.  

Mae rhai defaid yn dioddef poen nerfau yn eu coesau oherwydd pwysau’r ŵyn tu fewn iddyn nhw. Gall hyn eu gwneud yn gloff, ond bydd fel arfer yn gwella ar ôl rhoi genedigaeth. Os yw dafad yn bwyta ac yfed yn iawn mae’n well ei gadael gyda’r praidd – dim ond mewn argyfwng meddygol fyddwn ni’n gwahanu’r defaid. 

Oes unrhyw un yn gofalu am y defaid? 

Mae tîm bychan a diwyd yn gofalu am y sgrinwyna. Pan fydd pethau'n prysuro bydd staff profiadol wrth law ddydd a nos. 

Yw'r defaid mewn poen?  

Ydyn - mae nhw'n rhoi genedigaeth, a gall esgor fod yn broses hir a phoenus!  

Rydw i wedi bod yn gwylio dafad mewn trafferthion - pam nad oes neb yn mynd i'w helpu hi? 

Mae defaid yn anifeiliaid nerfus sydd ddim yn ymlacio o gwmpas pobl. Eu greddf yw rhedeg i ffwrdd (fel y gwelwch chi pan fydd aelodau'r tîm yn mynd i mewn). Mae rhedeg o gwmpas y sied yn rhoi straen ar y defaid ac yn arafu'r enedigaeth. Mae'r bugeiliaid yn gwylio'n dawel o bell ac yn ymyrryd cyn lleied â phosibl. Mae sied dawel, ddigynnwrf yn golygu genedigaeth gynt i bawb. 

Ond mae hi wedi bod mewn trafferthion ers oes a does neb wedi'i helpu hi! 

Yn ogystal â'r sied ar y camera, mae siediau meithrin ar gyfer y defaid a'r wyn. Bydd y tîm yn asesu anghenion y praidd i gyd ac yn blaenoriaethu'r defaid gwannaf. Bydd oen sâl sydd angen cael ei fwydo drwy diwb yn cael blaenoriaeth dros ddafad sy'n esgor. Cofiwch, efallai bod aelod staff yn gwylio gerllaw ond ddim ar y sgrin. 

Pam ydych chi'n gadael iddo barhau mor hir? 

Rhaid gadael y broses esgor tan bod ceg y groth wedi lledu digon i'r oen gael ei eni. Gall hyn bara 30 munud, neu sawl awr. Yn aml, y rhai sy'n gwneud y mwyaf o ffys yw'r defaid blwydd sy'n rhoi genedigaeth am y tro cyntaf. Y defaid yma sy'n gorfod gweithio galetaf i agor ceg y groth. Genedigaeth caesarian fyddai'r dewis olaf un, ac nid yw'r rhagolygon ar gyfer y ddafad yn dda iawn. Mae esgoriad hir yn ddewis llawer gwell bob tro - sori ferched! 

Mae dafad yn y sied yn sgrechian mewn poen... 

Mae defaid fel arfer yn hollol dawel wrth roi genedigaeth (yn wahanol i amser bwydo!). Bydd anifeiliaid gwyllt yn rhoi genedigaeth mor dawel â phosib er mwyn osgoi denu sylw ysglyfaethwyr ar foment mor fregus. Pan fydd dafad gyda'i llygaid led y pen, yn taflu ei phen yn ôl ac yn dangos ei gweflau, mae'n arwydd o gryfder y cyfangiadau. Mae hyn yn beth da ac yn golygu ei bod hi yn ymroi ac y bydd hi'n rhoi genedigaeth yn fuan. 

Rydw i newydd weld y bugail yn rhoi pigiad i'r ddafad - pigiad o beth? 

Gall pigiad calsiwm gyflymu'r broses os yw dafad wedi bod yn esgor am amser hir ond nad yw ceg y groth yn agor yn rhwydd.  

Pam fyddan nhw weithiau'n siglo'r oen gerfydd ei draed? 

Mae'n hanfodol bod yr oen yn dechrau anadlu ar ei ben ei hun yn syth wedi cael ei eni. Weithiau mae'r gwddf a'r trwyn yn llawn hylif. Weithiau bydd y bugail yn gwthio gwelltyn i drwyn yr oen i'w helpu i beswch neu disian. Os na fydd hyn yn gweithio byddan nhw weithiau'n siglo'r oen gerfydd ei goesau ôl. Mae'n olygfa ddramatig, ond dyma'r dull gorau o glirio'r hylif. Mae grym allgyrchol yn helpu'r oen i beswch yr hylif allan. 

Beth mae nhw'n ei wneud wrth roi eu dwylo y tu fewn i'r ddafad? 

Darllenwch y blog yma o 2016 am esboniad llawn o beth sy'n digwydd. 

Rhowch i ni UN GAIR - dim ond un - am Gymru

Angharad Wynne, 17 Chwefror 2021

Heddiw, mae Cymru’n genedl fodern, amlethnig, amlddiwylliannol, ac mae llawer o’n teulu, ffrindiau a chyd Gymry wedi’u gwasgaru ledled y byd. Rydyn ni wedi bod yn byw trwy amseroedd digynsail, mae ein byd yn newid. Felly wrth i Ddydd Gŵyl Ddewi agosáu, rydyn ni am weld os yw hunaniaeth Gymreig yn newid hefyd.

Rydym yn colli’ch croesawu i oriel Cymru yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru lle rydym yn archwilio hunaniaeth Gymreig ac yn gofyn ichi rannu eich syniadau amdani, felly hoffem glywed gennych yn fawr iawn. Gofynwn i chi rhoi UN GAIR i ni – dim ond UN GAIR i ddisgrifio Cymru neu Gymreictod ar hyn o bryd. Gallai fod yn beth, yn emosiwn, yn lliw, beth bynnag ydyw i chi, nawr.

Un Gair am Gymru

Rydym am wybod a yw pethau megis cennin Pedr neu gawl neu gysyniadau fel ‘hiraeth’ neu ‘cwtch’ yn ein cynrychioli ni o hyd, neu a oes yna bethau a theimladau eraill sy’n dod i’r amlwg fel eiconau neu fel syniadau am Gymru gyfoes.

Mae gennym ddiddordeb mewn clywed gan bawb ac unrhyw un sy’n byw yng Nghymru, neu unrhyw un sy’n uniaethu fel Cymry – o ba bynnag gefndir ethnig neu ddiwylliannol, waeth ble rydych chi’n byw yn y byd ar hyn o bryd.

Byddwn yn casglu’ch holl eiriau gyda’i gilydd ac yn gwneud rhywbeth hardd gyda nhw i’w rannu gyda chi ychydig cyn Dydd Gŵyl Ddewi.

Mae croeso i chi drydar eich gair neu greu Instagram i’w rannu, ond cofiwch ychwanegu’r hashnod #gairamgymru i’ch post fel y gallwn ddod o hyd iddo a’i gynnwys yn ein hymatebion. Fel arall, e-bostiwch eich gair atom gan ddefnyddio:

ungairamgymru@amgueddfacymru.ac.uk.

A chofiwch rannu hyn gyda ffrindiau a theulu ledled Cymru ac ar draws y byd.

Empowering LGBT+ ethnic minority communities in Wales

Vish from Glitter Cymru, 10 Chwefror 2021

To celebrate LGBT History Month this year I asked Vish to write a blog post about Glitter Cymru and why they founded it. Throughout 2019 I worked with members of Glitter Cymru to collect their banner, along with other objects and oral histories from its members. These all now form part of the LGBTQ+ collection at St Fagans National Museum of History.

In this blog post we have also included images from the collection, along with a video made by Vish to introduce Glitter Cymru’s Virtual Pride held in August 2020. This video has been donated to St Fagans and is preserved in the audio-visual archive.

Mark Etheridge
Curator: LGBTQ+ history
St Fagans National Museum of History

My name is Vish. I identify as Indian, Welsh and queer and I’m the founder and chair of Glitter Cymru. Glitter Cymru was set up in July 2016 as a meet-up and support group for ethnic minority people who are LGBT+ (Lesbian, Gay, Bi and Trans) based in South Wales. Prior to March 2020, we used to meet on a monthly basis face to face, but due to COVID, we moved our meet-ups to a weekly basis on Zoom. We adapted to this challenging / isolating time and found great comfort in each other’s company.

Glitter Cymru came about after hearing the frustrations of my ethnic minority LGBT+ peers, as well as my own frustrations, of not feeling welcomed, understood or represented by the wider LGBT+ community and in society in general. So Glitter was born to be the possible antidote to the issue of invisibility that we continue to feel, particularly in smaller cities like Cardiff and Newport. We come together at our meet-ups to shine, sparkle and feel visible – hence our group’s name is wonderfully apt.

The truth is many of our group attendees and myself included, have experienced a great deal of exclusion and othering. For example, be it racism from the predominately white wider LGBT+ community to homophopia, biphopia and transphopia from people of our own ethnicities.

Don’t just take my word for it, recent research from Stonewall, a leading LGBT+ equality charity, found 51% of ethnic minority LGBT+ people had faced discrimination or poor treatment from the wider LGBT+ community. This issue was found to be greater for Black LGBT+ people where the figure rises to 61%.

Upsettingly, this stat highlights that many ethnic minority LGBT+ people feel they can’t be their authentic selves in British society. In a society where our identities are ignored and debated, we need spaces like Glitter Cymru to feel validated and in turn gain empowerment to face the wider world that can be bigoted.

Apart from our meet-ups, Glitter Cymru aims to raise awareness of ethnic minority LGBT+ identities and issues through campaigns and events. We’d put together a milestone event on 10 August 2019, Wales’ first BAME (Black Asian & Minority Ethnic) Pride in Cardiff where we celebrated our community.

We’ve donated our banner from this event and which we also marched with at Pride Cymru’s parade (on 24 August 2019) to St Fagans National Museum of History.  We’re deeply honoured that our handmade banner will be preserved at the museum and that it will continue to represent a moment in time where ethnic minority LGBT+ people in Wales came forward to be celebrated and acknowledged or in other words shine and sparkle as Glitter is supposed to.

© Glitter Cymru / Amgueddfa Cymru – National Museum Wales

Mae Athro’r Ardd Angen Eich Help!

Thomas Lloyd, 9 Chwefror 2021

Blwyddyn Newydd Dda Cyfeillion y Gwanwyn!  Mae Chwefror arnom ni’n barod sy’n golygu bydd gwanwyn yma cyn i ni wybod.  Efallai bod rhai ohonoch wedi sylwi bod eich bylbiau yn egino – os felly rydych chi’n bell ar eich ffordd i flodau hardd.  Peidiwch â phoeni os na welwch egin eto, gall rhai bylbiau gymryd ychydig yn hirach cyn eu bo nhw’n barod i egino, yn enwedig os yw’r tywydd yn oer.

Rydyn ni gyd yn gwybod bydd y gwanwyn yma ychydig yn wahanol i flynyddoedd eraill.  Rwy’n siŵr bydd nifer ohonoch chi’n colli eich dosbarth a’ch iard os ydych yn dysgu oddi adref.  Efallai bod ambell un ohonoch yn poeni am eich Bylbiau Bychan yn ôl yn yr ysgol heb unrhyw un i edrych ar eu hol – peidiwch â phoeni, bydd eich bylbiau yn ddiogel ac yn sownd, yn enwedig os ydynt wedi eu plannu tu allan.

Er nad ydyn ni gyd yn yr ysgol ar hyn o bryd mae Athro’r Ardd dal angen eich help i gasglu data’r tywydd a bois bach mae cryn dipyn o ddata i’w casglu!  Mae’n holl bwysig ein bod ni’n cadw cofnod o’r glawiad a’r tymheredd wrth i’n bylbiau tyfu gan fydd hyn yn helpu ni deall a dehongli ein canlyniadau’n well yn y gwanwyn.  Rydw i wedi meddwl am ambell ffordd y gallwch chi gadw eich Baby Bulbs yn hapus a helpu Professor Plant parhau i gasglu data’r tywydd a blodeuo.  Byddaf wrth fy modd os allwch fy helpu trwy wneud un o’r canlynol os yn bosib:

 

Syniadau Athro's Ardd ar gyfer parhau i gasglu data oddi adref:

  • Gall Bulb Buddies/rhieni gasglu’r potiau yn ddiogel a monitro eu tyfiant oddi adref?
  • Gall Bulb Buddy sy’n byw yn agos at yr ysgol casglu’r offer monitro tywydd a chymryd cyfnodau oddi adref?
  • A fydd athro sy’n dal i fynychu’r ysgol fod yn hapus i gasglu data tywydd a blodeuo gydag unrhyw Bulb Buddies sydd hefyd dal i fynychu ysgol?  Gall y data gael ei lanlwytho i’r wefan neu ei gasglu i’r dosbarth gwreiddiol ei lanlwytho unwaith i bawb ddychwelyd.
  • Oes unrhywun arall sydd â mynediad i’r ysgol byddai’n fodlon cadw llygad ar y planhigion?

 

Beth arall gall Bulb Buddies eu gwneud oddi adref?

  • Mae’n holl bwysig casglu data tywydd am ein bylbiau – efalli gallwch gadw dyddiadur tywydd ar gyfer Athro’r Ardd
  • Bydd gan wefan gwylio tywydd swyddfa’r MET data tymheredd a glawiad dyddiol ar gyfer eich ardal, efallai gallwch gofnodi'r rhain yn ddyddiol?
  • Dylai Bulb Buddies a rhieni sy’n dysgu oddi adref cadw llygad ar wefan Bylbiau’r Gwanwyn am adnoddau dysgu a gweithgareddau i geisio yn y tŷBeth am rannu eich gwaith caled ar Drydar?  Fy nolen yw @Professor_Plant

 

Diolch o galon unwaith eto am eich help Cyfeillion, rydych chi gyd yn gwneud gwaith arbennig gyda’r ymchwiliad yma a gallaf byth gwneud hwn heboch chi gyd! Hoffwn hefyd dweud diolch i’r athrawon a’r rhieni yn ogystal – rydyn ni gyd yn ddiolchgar iawn am eich cymorth wrth oresgyn trafferthion y tymor.

Garddio hapus i chi gyd!

Athro’r Ardd.