Brethyn Llwyd Mark Lucas, 15 Hydref 2019 Breuddwyd Lloyd George‘I should like to see a welsh army in the field. I should like to see the race that faced the Norman for hundreds of years in struggle for freedom, the race that helped to win Crecy, the race that fought for a generation under Glyndwr against the greatest captain in Europe. I should like to see that race give a good taste of their quality in this struggle in Europe and they are going to do it’Ar 29 Medi 1914 ffurfiwyd y Gweithgor Cenedlaethol Cymreig i recriwtio Corfflu Cymreig o 40,000 i 50,000 o ddynion. Byddai hwn yn Gorfflu unigryw Gymreig, ac ategwyd hyn gan anogaeth swyddogion a phosteri recriwtio Cymraeg ei hiaith.Diffyg OfferGyda Byddin Prydain yn tyfu’n gyflym, buan oedd prinder lifrai ac offer. I ddatrys y broblem , yn Hydref 1914 penderfynodd y Gweithgor atgyfnerthu hunaniaeth genedlaethol y Corfflu Cymreig drwy agor tendr i felinau gwlân Cymru am lifrai o ‘Frethyn Llwyd’ traddodiadol.David Morgan o Gaerdydd a cai’r deunyddiau i gyd eu hanfon i’w swyddfeydd yng Nghaerdydd cyn cael eu troi’n lifrau gan Messrs Masters. Roedd dirfawr angen y cytundebau yma ar ddiwydiant gwlân Cymru, oedd yn dioddef o ganlyniad i anfodlonrwydd gweithwyr a chystadleuaeth melinau mawr gogledd Lloegr.Problemau cynhyrchuCafwyd problemau cyflenwi o’r cychwyn cyntaf. Caiff Brethyn Llwyd ei gynhyrchu drwy gyfuno gwlân defaid du a gwyn. Roedd gan bob melin ei lliw llwyd unigryw ei hun ac felly roedd yn rhaid anfon samplau at y Gweithgor i gytuno ar y lliw.Cyn cyrraedd Caerdydd, cai’r brethyn ei anfon o’r melinau i Fryste i’w drin a’i orffen, ac ychwanegai hyn at gost ac amser cynhyrchu set o lifrai. Roedd cynhyrchu siaced o Frethyn Llwyd yn ddrytach na’r khaki draddodiadol, ac yn costio bron i £1 o’i gymharu â 14s 6d am siaced khaki.Paratoi at ryfelErbyn 1915 roedd y melinau yn paratoi am archebion Brethyn Llwyd mawr drwy ddiweddaru’u peiriannau. Adeiladwyd sied wehyddu newydd ym Melin Cambrian, Dre-fach Felindre (Amgueddfa Wlân Cymru erbyn heddiw) a buddsoddodd melinau eraill mewn staff ac offer newydd. Yn Chwefror 1915 honnai David Lewis o Felin Cambrian y gallai gynhyrchu 3,500 llathen o frethyn yr wythnos – digon ar gyfer 1,200 o lifrai. Diwedd y Brethyn LlwydYn anffodus, roedd y datblygiadau yma’n rhy hwyr i achub y cytundeb. Oherwydd y gost ychwanegol a chyflenwad parod o frethyn kakhi, dim ond 8,440 o lifrau Brethyn Llwyd a archebwyd gan y Gweithgor. Er i berchnogion y melinau lythyru’r Gweithgor yn ymbil am archebion, ofer fu’r ymdrech.Ni welwyd Brethyn Llwyd ar faes y gad erioed, ond oherwydd eu bod yn para’n dda, cawsant eu hailddefnyddio droeon tan ddechrau mis Tachwedd 1916 gan y lluoedd wrth gefn yng Ngwersyll Bae Cinmel. Yn Awst 1915 daeth y Gweithgor Cenedlaethol Cymreig dan ofal y Swyddfa Ryfel a gyda hyn, aildrefnwyd y lluoedd fel y 38ain Adran Gymreig, a dyna ddiwedd ar y freuddwyd o greu Corfflu Cymreig.Cyflewni’r CynghreiriaidYn ogystal â’r cytundeb i gynhyrchu lifrau Brethyn Llwyd, bu melinau gwlân ar draws Cymru hefyd yn cynhyrchu blancedi ar gyfer y fyddin. Roedd yr archeb am 15,000 o flancedi a enillodd Ben Evans o Abertawe ymhlith y mwyaf.Enillodd cynhyrchwyr gwlân Cymru sawl cytundeb o dramor hefyd, ac ym 1917 archebodd Byddin Romania gyflenwad mawr o liain Cymreig. Darparodd diwydiant hosanau gogledd Cymru 300,000 pâr o ’sanau i luoedd y cynghreiriaid yn ystod y rhyfel, ond dim ond y cynhyrchwyr mawr wnaeth elwa o hyn.Prinder GweithwyrWrth i ddynion ymrestru yn y fyddin roedd cadw gweithwyr yn y melinau gwlân yn broblem. Yn wahanol i felinau Lloegr, dynion fyddai melinau Cymru yn eu cyflogi’n bennaf, ac un gweithiwr i bob gwŷdd. Wedi i’r gweithwyr fygwth streicio dros gyflog uwch, camodd y Swyddfa Ryfel i’r adwy gan gytuno i gyflog uwch, ond gan fynnu cynhyrchiant uwch hefyd.Byddai perchnogion melinau yn mynychu tribiwnlysoedd i ddadlau na ddylai eu gweithwyr gael eu hymrestru i’r fyddin oherwydd na allent gael gweithwyr yn eu lle. Roedd menywod yn ffafrio gwaith yn y ffatrïoedd arfau a diwydiannau trwm eraill, oedd yn talu’n well na’r melinau gwlân. Gwŷr y gwŷdd yn y ffosyddGwirfoddolodd a gorfodwyd nifer o weithwyr y melinau i ymrestru yn y fyddin. Roedd Willie Evans yn gweithio ym Melin Cambrian, Drefach Felindre ond ymunodd â’r magnelwyr brenhinol gan ymladd ar Ffrynt y Gorllewin ac yn Rwsia. Dychwelodd Willie i Felin Cambrian wedi’r rhyfel.Gwehydd ym Melin Ogof, Cwmpencraig oedd David Emlyn Jones, a cafodd ei orfodi i ymuno â’r Gatrawd Gymreig ym 1917. Lladdwyd David tra’n wyliwr ar Ffrynt y Gorllewin ar 12 Rhagfyr 1917. Gadawodd bedwar plentyn, gan gynnwys baban na welodd ei dad erioed. Cyn i’w lythyr Cymraeg olaf gyrraedd adref, roedd ei wraig wedi derbyn llythyr Saesneg y Swyddfa Ryfel yn cadarnhau ei farwolaeth.Diffodd y tân, cynnau fflam'Er i sawl perchennog wneud elw mawr o’r cytundebau yn ystod y rhyfel, prin oedd y rhai geisiodd ddefnyddio’r arian i diogelu dyfodol ariannol eu melinau. Buddsoddwyd yr arian yn hytrach mewn cyfrifon banc a bythynnod glan-môr'Cyfieithiad o waith Geraint Jenkins, 1967, The Welsh Woollen Industry pp 278Wedi’r rhyfel, gwerthodd y llywodraeth 12 miliwn o droedfeddi o liain dros ben ar y farchnad agored am brisiau chwerthinllyd o isel. Gorfododd hyn i’r cynhyrchwyr ostwng eu prisiau. Ym 1916 roedd crysau lliain yn gwerthu am 52s 6d am ddeuddeg; erbyn 1923 roedd y pris wedi disgyn i 38s. Caeodd 21 o ffatrïoedd yn Dre-fach Felindre a llosgodd saith i’r llawr, gan gynnwys Melin Cambrian. Roedd nifer yn amau i’r tanau gael eu cynnau yn fwriadol, ond chafodd hyn mo’i brofi.Yn anffodus, does dim un set o lifrai Brethyn Llwyd wedi goroesi, a’r unig esiampl yw’r samplau a anfonwyd gan y cynhyrchwyr at y Gweithgor i ddewis y lliw terfynol. Does neb yn gwybod bellach beth oedd y penderfyniad. Heddiw, mae’r samplau yn rhan o gasgliad Corfflu Byddin Cymru yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
‘People are drowning come on!’ Ian Smith, 14 Hydref 2019 Saturday 6th October 2019 8.30amI took my breakfast cereal into the living room and looked out at the sky for any hint of what the weather might do. It had been raining and very windy for days, the remnants of hurricane ‘Lorenzo’ had been battering Wales all week. The sky was cloudy, a hint of drizzle against the glass and the weeping willow in our front garden was doing a samba.Today I had more than a passing interest in the forecast as I had a boat trip planned for later that morning, in a very special boat.The Ferryside Lifeboat to be precise, a 6.4 metre long RIB, the ‘Freemason’ which cost about £90,000, £50,000 of which was donated by the Freemasons, hence the name.The crew had bought all new safety suits and gear and had offered the museum one of their old suits for our maritime collection. We jumped at the chance to acquire this very important piece of our seagoing history. One of the crew members is Mark Lucas who happens to be Curator of Wool at the National Woollen Museum in Drefach Velindre, Carmarthenshire and it was at his suggestion that the suit be donated to us. The lifeboat crew were running sea trials that morning and had asked me to go along to experience the conditions for myself and collect the gear.We have three lifeboats in the National Collection, two of these have wooden hulls and in 2011 we collected a RIB (rigid hull inflatable boat) from Atlantic College in St Donats, where the original RIB design was created and patented by the college. So the fact that the suit was from a RIB crew made it even more special.Eleven o’clock found us at the Lifeboat Station on the Towy Estuary in Ferryside. The Ferryside Lifeboat is an independent station, as are many around our coastline, and not funded by the RNLI. Just like the RNLI they are run by volunteers and rely on donations and grants.The crew were gathering and getting changed into their ‘new’ suits and they had one for me to wear too. Now, getting into a ‘dry suit’ is no easy task, especially for a novice like me. To say it was a struggle is an understatement, and after ten minutes of performing like a contortionist and the ensemble heckling me that‘people are drowning come on!’It was then they decided that I needed a bigger suit. Hmm…The weather by this time wasn’t too bad, a slight wind and light rain and the estuary looked fairly calm, this was indicated by the fact that the new ferry was sailing between Llansteffan and Ferryside. ‘That looks OK, not too rough’ I thought to myself, and it was OK in the estuary…The giant Talus tractor pushed the lifeboat the ‘Freemason’ down the slipway and into the water. I was already installed by this point having been pushed unceremoniously over the rubber tube by the crew as I struggled to climb aboard in an extra 20 kilos of suit and gear. The rest of the crew climbed aboard (easily) and we set off.As I thought the estuary was fairly quiet, but the coxswain pointed out to sea where I could see large white breakers rolling in over a sandbar which runs roughly from Laugharne to St Ishmaels.‘That’s where we are going, it’s a bit lively out there, all good fun though’.It was very lively. The crew put the boat through its paces doing figure eights and three-sixty manoeuvres, all at high speed whilst I hung on tightly and braced myself against the G-force of the turns. The boat will do 30 knots flat out, about 26 miles an hour, which doesn’t seem fast in a car on the road but in a boat is a different matter.I kept thinking how brave these guys are to come out in all weathers and try and rescue people. The sea we were in wasn’t that rough and it was broad daylight. I couldn’t imagine what it would be like in a gale and in the dark.Eventually we headed in and back to the comparatively flat calm of the river Towy. My trip was over and what an experience!We headed for the Lifeboat Station and the crew presented me with a dry suit, life jacket, radio and GPS locator which are now part of the National Collection and on display at the National Waterfront Museum in Swansea.
Living and Working with Bipolar Joe Lewis, 9 Hydref 2019 Thursday 10th October is Mental Health Awareness Day. I want to use this day to share my experience of living with bipolar. Bipolar is a life-long mental health condition where the person can experience very high manic moods and very low depressive moods. Recent research suggests that up to 5% of people have bipolar. For more information visit Bipolar UK.TRIGGER WARNING - I discuss my experiences of depression and psychosis.A Difficult Few Years At the end of 2015 I was suffering quite severely with depression. It was probably the worst bout of depression I’d ever had. I was completely incapable of making decisions, I did not find joy in anything, I was worried about everything and worst of all was the constant thoughts of suicide. It finally came to a head when my manager asked if I was OK and I burst out crying. She had done mental health first aid training and said the right things to get me to talk. After finding out how bad I felt she recommended I went to the doctors.I was able to get an emergency appointment and the doctor was very nice. I was put on anti-depressants and was suggested other therapies such as Cognitive Behavioural Therapy (CBT) and a mindfulness course. After a few months I was feeling better. Unfortunately a combination of a stressful few weeks in work and the antidepressants caused me to go into a manic episode and then psychosis which meant I was signed off work for 3 months.Frustration After returning to work in the summer of 2016 I slowly got back into the rhythm of work. Over the next year I was doing OK but became increasingly frustrated at not getting an answer as to why I had gone through psychosis. One psychiatrist had suggested I had bipolar whilst another didn’t think I did.Over the summer of 2017 a series of stressful events led me to go into another manic episode. In the September I went into my second episode of psychosis and was diagnosed with bipolar. I was once again signed off work.Psychosis I want to emphasise that when someone is in psychosis they are very rarely a danger to the public that the media portray them to be. I was not a danger to others, in fact if you met me during that time you might have even had a hug from me. This is not to say that it is easy to see someone going through psychosis. I had rapid racing thoughts, paranoia, delusions, hallucinations, severe lows, and delusional euphoric highs. It was a terrifying experience for me and very difficult for my family as they felt helpless in trying to help me through it. Psychosis felt like being trapped in a waking nightmare and I would never wish that experience on anyone. Despite how difficult it was, my local mental health crisis team, my family and friends really helped me and I was incredibly grateful for their support.Recovery Since returning to work in January 2018 it has been a slow but steady recovery. I felt like my mind had taken a severe beating. I have had incredible help from my Community Psychiatric Nurse (CPN), psychologist and psychiatrist. This year I have attended a course on living with bipolar run by the National Centre for Mental Health based at Cardiff University and a group therapy course on Compassion Focused Therapy (CFT). I have also started volunteering for Time to Change Wales as one of their champions. All of this together with the right medication and support from my family, friends, managers and colleagues has helped me to recover and stay well.It’s Good to Talk I have been very open with colleagues about why I was off work and my experiences. In return I have found they often open up and share their own experiences. 1 in 4 people will suffer from mental ill health at some point in their lives. By sharing with others we can help reduce the suffering and feelings of being alone.If you are suffering at the moment find someone you can talk to whether that is family, friends, colleagues, doctor, or your local mental health crisis team. There are lots of people out there that want to help you. Thanks for reading this and take care.
Historic Buildings go into Hibernation for the Winter Penny Hill, 7 Hydref 2019 Although many of our historic buildings remain open throughout the year, those without an open fire or any form of heating have to be closed for the winter months and the collections packed away to protect them from the cold and damp. It's also a good time to clean the displays and check for pests such as clothes moth, carpet beetle and mice that may have made a home in the buildings over the summer months. If left undetected these pests can go on to cause considerable damage to the collections.The two buildings going into hibernation this week are the Tailor's Workshop and the Saddler's Workshop. There is a grand total of 1379 objects on display in both these buildings, so our conservation volunteers provide us with a welcome helping hand to clean and condition check all this material.
Y Cenhedloedd Unedig yn nodi blwyddyn ryngwladol tabl cyfnodol yr elfennau cemegol: Medi - carbon Ceri Thompson, 30 Medi 2019 Ymlaen â ni â blwyddyn ryngwladol tabl cyfnodol yr elfennau cemegol ac, ar gyfer mis Medi, rydym wedi dewis carbon. Gellir dadlau mai carbon - mewn glo - yw’r elfen a gafodd y dylanwad mwyaf ar dirwedd adeiledig a diwylliant Cymru.Meysydd Glo CymruAm ryw ganrif a hanner, cafodd y diwydiant glo ddylanwad enfawr ar hanes diwydiannol, gwleidyddol a chymdeithasol Cymru. Erbyn 1911, roedd 2,400,000 o bobl yn byw yng Nghymru, sef dros bedair gwaith yn fwy na’r 587,000 oedd yn byw yma yn 1801. Dylanwad y diwydiant glo oedd yn gyfrifol am y cynnydd bron i gyd: naill ai’n uniongyrchol trwy greu swyddi yn y glofeydd neu drwy ddiwydiannau oedd yn dibynnu ar lo fel tanwydd (e.e. cynhyrchu dur).Mae dau brif faes glo yng Nghymru, un yn y gogledd-ddwyrain a’r llall yn y de. Glo anweddol iawn, sy’n rhwymo’n gryf neu’n weddol gryf, oedd yn cael ei gynhyrchu’n bennaf ym maes glo’r gogledd sydd â hanes maith o gynhyrchu glo. Erbyn 1913, roedd yn cynhyrchu tua 3,000,000 tunnell y flwyddyn ond bu dirywiad araf wedi hynny. Caewyd glofa olaf yr ardal, y Parlwr Du, yn 1996.Mae maes glo’r de yn helaethach nag un y gogledd. Mae’n fasn synclin hir sy’n ymestyn o Bont-y-pŵl yn y dwyrain i Rydaman yn y gorllewin, gyda darn ar wahân yn Sir Benfro. Mae’n mesur tua 1,000 milltir sgwâr i gyd.Mae maes glo’r de’n enwog am fod yno wahanol fathau o lo, yn amrywio o lo meddal i wneud golosg a nwy, glo stêm, glo stêm sych, a glo caled. Câi’r gwahanol fathau eu defnyddio at wahanol ddibenion: mewn cartrefi, cynhyrchu stêm, cynhyrchu nwy a golosg a mwyndoddi copr, haearn a dur.Roedd toeau brau a rhai ag uniadau llac yn fwy cyffredin ym maes glo’r de nag ym meysydd eraill Prydain ac felly byddai damweiniau’n digwydd yn aml wrth i doeau ac ochrau gwympo. Mae’r gwythiennau dwfn yn ‘danllyd’ iawn hefyd gan arwain at drychinebau lu. Rhwng 1850 ac 1920, yng Nghymru y bu traean o holl farwolaethau diwydiant glo’r Deyrnas Unedig. Mewn cyfnod cymharol fyr, rhwng 1890 ac 1913, cafwyd 27 o drychinebau glofaol mawr yn y Deyrnas Unedig, 13 ohonynt yn y de, yn cynnwys y ffrwydrad yng Nglofa’r Universal, Senghenydd, lle bu farw 439 o ddynion – y nifer fwyaf i golli eu bywydau mewn trychineb lofaol yn y Deyrnas Unedig. Ychydig o drychinebau mawr fu yn y gogledd ond, yn 1934, lladdwyd 266 o ddynion mewn ffrwydrad yng Nglofa Gresffordd, y trychineb gwaethaf ond dau yn hanes y diwydiant glo yng Nghymru.Mae glo stêm a glo caled o dde Cymru’n wahanol i lo o wythiennau eraill am fod partins (’slipiau’) yn digwydd yn aml ar ongl o ryw 45 gradd rhwng y llawr a’r to. Roedd hyn yn golygu bod y glo’n eithaf hawdd i’w gloddio am ei fod yn syrthio mewn blociau mawr. Fodd bynnag, roedd y glo mawr wedi’i orchuddio â llwch mân, sef prif achos niwmoconiosis neu glefyd y llwch, a oedd yn fwy cyffredin ym maes glo’r de nag yn unrhyw faes glo arall yn y Deyrnas Unedig. Yn 1962, roedd 40.7% o holl lowyr y de yn dioddef o’r clefyd.Datblygodd perthynas glòs rhwng y diwydiant glo a’r gymuned leol. Mewn llawer o bentrefi roedd bron bawb yn gweithio yn y pwll glo. Ym Morgannwg a Sir Fynwy, roedd hanner yr holl ddynion oedd yn gweithio yn ymwneud yn uniongyrchol â’r diwydiant glo ac mewn mannau fel y Rhondda a Maesteg gallai’r ganran fod mor uchel â 75%.Oherwydd daeareg a daearyddiaeth neilltuol yr ardal, roedd glowyr y de yn araf i ymuno ag undeb. Fodd bynnag, ar ôl methiant digalon streic 1898, daeth angen am undod ac, erbyn 1914, Ffederasiwn Glowyr De Cymru (“y Ffed”) oedd yr undeb llafur mwyaf, â bron 200,000 o aelodau.O ddechrau’r 1920au tan yr Ail Ryfel Byd, aeth meysydd glo Cymru trwy ddirwasgiad maith gan fod llongau wedi dechrau defnyddio olew a bod meysydd glo wedi’u datblygu dramor. Cwympodd nifer y glowyr o 270,000 i 130,000. Cafodd y diwydiant ei wladoli ar ôl y rhyfel a gwelwyd newidiadau enfawr wrth i dechnegau ac offer newydd gael eu cyflwyno. Roedd mwy o bwyslais ar ddiogelwch erbyn hyn ond roedd y meysydd glo’n dal yn fannau peryglus. Yn 1960, bu farw 45 o ddynion yng Nglofa’r Six Bells, bu farw 31 yng Nglofa’r Cambrian yn 1965 ac efallai mai’r drychineb fwyaf oedd colli 144 o bobl, yn cynnwys 116 o blant, pan lithrodd tomen lo yn Aberfan.Erbyn yr 1980au, roedd bygythiad y byddai llawer o’r pyllau’n cau. Ym mis Mawrth 1984, dechreuodd y streic fawr olaf gan bara am 12 mis. Ar ôl i Undeb Cenedlaethol y Glowyr gael ei drechu, roedd pyllau glo’n cau yn rheolaidd. Erbyn canol yr 1990au, roedd mwy o amgueddfeydd glofaol nag o byllau glo dwfn gweithiol yng Nghymru. Caewyd y pwll dwfn olaf, Glofa’r Tŵr, ym mis Ionawr 2008. Daeth un o’r dylanwadau pwysicaf ar fywyd cymdeithasol, diwydiannol a gwleidyddol Cymru i ben.