• Roedd John Gwyn Jeffreys yn naturiaethwr enwog. Cafodd ei eni yn Abertawe, ac roedd yn arloeswr ym maes archwilio’r dyfnfor yn y 1800au.
• Mae Amgueddfa Cymru yn gartref i gregyn a gasglwyd ganddo yn ystod allteithiau i archwilio’r dyfnfor, ei gwpwrdd cregyn hardd sy’n cael ei arddangos yng Nghastell Sain Ffagan, ac archifau llythyrau o 1840 hyd 1854. Mae hyd yn oed y papur blotio a ddefnyddiai wrth ysgrifennu ei lythyrau yn cael ei gadw gennym!
• Darganfyddwch am ei fywyd, ei ddylanwadau a’i ddarganfyddiadau am folysgiaid a’r dyfnfor.

Roedd John Gwyn Jeffreys (1809–1885) yn un o gregynegwyr (arbenigwyr ym maes cregyn molysgiaid) enwocaf Prydain yn y 19eg ganrif, ac roedd yn hoff iawn o dreillio ac archwilio’r dyfnfor. O’i ddyddiau cynnar yn archwilio Bae Abertawe mewn cwch rhwyfo, aeth ymlaen i arwain allteithiau i archwilio’r dyfnfor ym moroedd Prydain ac Ewrop, gan ddarganfod creaduriaid byw mewn dyfroedd dyfnach nag yr oedd neb wedi eu harchwilio o’r blaen. Ni fyddem yn gwybod hanner cymaint am y dyfnfor oni bai am waith arloesol Jeffreys a’i gyd-fforwyr.

“Mae atyniad tebyg i fagnet  
Yn y dyfroedd hyn i’r grym llawn dychymyg  
Sy’n cysylltu’r anweledig â’r gweledig,  
Ac yn darlunio pethau nas gwelwyd”

(Cyfieithiad o ddarn o farddoniaeth a ddyfynnwyd yn un o ddarlithoedd Jeffreys, 1881)

Pwy oedd John Gwyn Jeffreys?

Ysbrydoliaeth y blynyddoedd cynnar

Ganwyd John Gwyn Jeffreys yn Abertawe ar 18 Ionawr 1809 ac roedd yn ddisgynnydd i un o’r teuluoedd hynaf yng Nghymru. Dechreuodd ei ddiddordeb mewn hanes natur pan oedd yn ifanc iawn, ac yn Ysgol Ramadeg Abertawe y cafodd ei wers gyntaf mewn casglu cregyn, a’i rhoddodd ar lwybr y byddai’n ei ddilyn am weddill ei oes.

Yn 17 oed, cafodd Jeffreys brentisiaeth gyda chyfreithiwr yn Abertawe, ond parhaodd i ymddiddori mewn cregyn a chasglu drwy ymwneud â’r gymuned hanes natur leol. Yma cyfarfu â Lewis Weston Dillwyn (1778–1855), a oedd yn adnabyddus am gynhyrchu crochenwaith Abertawe, ond a oedd hefyd yn hanesydd natur brwd. Dan ei ddylanwad ef y cafodd Jeffreys ei annog i gynhyrchu ei bapur gwyddonol cyntaf, pan oedd yn 19 oed.

Bu Jeffreys yn llwyddiannus fel cyfreithiwr yn Abertawe am flynyddoedd, ac roedd yn cael cyfle i fwynhau hanes natur yn ystod ei amser rhydd. Treuliai ei wyliau yn ceisio dod o hyd i rywogaethau ac amrywogaethau newydd o folysgiaid, yn treillio o gwch rhwyfo i ddechrau ac yn ddiweddarach o’i gwch hwylio, yr Osprey. Aeth ei ddyhead am rywogaethau anarferol a newydd ag ef tua’r gogledd, ac i Ynysoedd Shetland yn fwyaf arbennig, lle gallai dreillio’r dyfroedd dyfnach yn agos at y lan. Rhoddodd y dull gweithredu ymarferol yma ddealltwriaeth werthfawr o gregyn iddo, a hefyd sut roedden nhw’n byw, y cynefinoedd lle’r oedden nhw’n goroesi, a sut roedd gwahanol rywogaethau yn byw gyda’i gilydd ac yn rhyngweithio.

Ymddeol i ymchwilio

Yn 1856, gadawodd Jeffreys a’i deulu Abertawe er mwyn iddo allu bod yn fargyfreithiwr yn Llundain, lle buont yn byw am 10 mlynedd. Yn 57 oed, penderfynodd Jeffreys ymddeol o fyd y Gyfraith a symudodd i Swydd Hertford, er mwyn gallu ymroi’n llwyr o’r diwedd i’r maes yr oedd ganddo gymaint o ddiddordeb ynddo, sef hanes natur.

Priory Ware, y tŷ yn Swydd Hertford y symudodd Jeffreys iddo yn 1866 ar ôl ymddeol

Llythyrau o bell

Cyfathrebodd Jeffreys â bron bob cregynegwr yn Ewrop yn ei gyfnod, a chadwodd gofnod manwl o bob llythyr a anfonodd. Yn 2009, daeth dwy gyfrol o’i lythyrau i feddiant Amgueddfa Cymru. Roedd y llythyrau hyn wedi’u hysgrifennu rhwng 1840 ac 1854 pan oedd yn byw yn Abertawe.

Mae’r llyfrau llythyrau yn datgelu cywreinrwydd y gwaith o astudio cregyn, ac yn cynnwys cynlluniau ar gyfer teithiau yn y dyfodol a thrafodaethau gwyddonol. Gwelir hyn yn y 51 o lythyrau at Edward Forbes, un arall a oedd yn mwynhau treillio ac a oedd yn un o sylfaenwyr bioleg y môr ym Mhrydain. Er eu bod yn ffrindiau mawr, roedd rhywfaint o gystadleuaeth rhyngddyn nhw hefyd, gan fod y ddau’n awyddus i gyhoeddi’r llyfr swyddogol ar folysgiaid Prydain.

Mae llawer o naturiaethwyr enwog y cyfnod yn cael eu cynnwys yn y llyfrau hyn; mae yna hyd yn oed lythyr wedi’i ysgrifennu at Charles Darwin! Er hyn, ni allai Jeffreys dderbyn y ddamcaniaeth ynglŷn ag esblygiad, a chredai nad yw rhywogaethau’n newid dros gyfnod.

Papur blotio Jeffreys

Roedd Jeffreys yn rhannu ei wybodaeth!

“Mae treillio yn rhagori ar bob dull arall o ymchwilio i ffawna’r cefnfor”

(John Gwyn Jeffreys, 1862)

Yn ystod ei oes, cyhoeddodd Jeffreys tua 200 o bapurau gwyddonol, ond ei gyhoeddiad mwyaf arwyddocaol oedd British Conchology. Cyhoeddwyd y gyfres yma mewn pum cyfrol rhwng 1862 ac 1869, ac mae’n cynnwys 132 plât o ddarluniau hardd o gregyn.

Mae’n waith pwysig, gan ei fod yn rhoi disgrifiadau o bob rhywogaeth â gwybodaeth am eu bioleg a ble maen nhw i’w canfod, yn nyfroedd Prydain ac mewn mannau eraill. Mae’n parhau’n gyfeirlyfr safonol hyd heddiw.

Defnyddiodd Jeffreys y gyfres hon i geisio poblogeiddio astudio cregyn; roedd yn gwneud y tudalennau’n braf i’w darllen ac yn annhechnegol os oedd modd. Ond achosodd hyn i’r gyfres fod yn hwy nag yr oedd ei angen, yn fwy costus, ac o ganlyniad yn rhy ddrud i lawer o gregynegwyr.

Ym mhopeth a ysgrifennodd Jeffreys am gregyn, disgrifiodd 41 genws newydd (grwpiau o rywogaethau sy’n perthyn yn agos, er enghraifft Homo, ein genws ni) a 585 rhywogaeth newydd.

Cyfres British Conchology Jeffreys

Detholiad o gyhoeddiadau eraill Jeffreys

Casgliad cregyn Jeffreys

“Gwn fod y casgliad yn un digyffelyb a’i fod mor berffaith ag y mae’n debyg y gall unrhyw ... [un] fod; ac rwyf wedi mynd i drafferth mawr ac wedi gwario’n helaeth i’w gwblhau … Mae’n debyg y byddai’n cymryd dwy neu dair blynedd i chi drefnu’r casgliad ac ar ôl iddo gael ei drefnu byddai’n ‘olygfa werth ei gweld”

(Jeffreys wrth William Clark, 4 Chwefror 1849)

Casgliad digyffelyb

Roedd gan Jeffreys gasgliad mawr a chynhwysfawr o gregyn. Disgrifiwyd y casgliad ar adeg ei farwolaeth fel casgliad digyffelyb o folysgiaid y môr Prydain. Roedd yn cynnwys enghreifftiau o dros 700 o rywogaethau o folysgiaid, 50 sbesimen o bob rhywogaeth ar gyfartaledd!

Roedd yn cynnwys enghreifftiau o bob rhywogaeth newydd a ddisgrifiwyd gan Jeffreys yn British Conchology ac yn ei bapurau dilynol. Roedd hefyd yn cynnwys casgliadau gwreiddiol naturiaethwyr cynnar eraill o Brydain, fel William Turton, Joshua Alder a William Clark, yr oedd eu casgliadau wedi dod i’w feddiant.

Gwerthu’r casgliad

Pan oedd yn 40 oed, ystyriodd Jeffreys werthu ei gasgliad. Amcangyfrifodd ar y pryd ei fod yn werth £1000, sy’n cyfateb i tua £150,000 yn ein harian ni heddiw!

Llythyr gan Jeffreys at Clark ynglŷn â gwerthu ei gasgliad, 4 Chwefror 1849

Yn ei flynyddoedd diweddarach, cynigiodd Jeffreys ei gasgliad i’r Amgueddfa Hanes Natur yn Llundain, ond gwrthodwyd y cynnig – byddai’r amgueddfa wedi hoffi cael y casgliad, ond doedd ganddyn nhw ddim lle iddo.

Yn y diwedd gwerthwyd y casgliad i’r casglwr Americanaidd William Dall am £1050, a’i gwerthodd ymlaen wedyn i Sefydliad Smithsonian. Disgrifiwyd y gwerthiant yma fel “colled enbyd, i Brydain a hefyd i gregynegwyr Ewrop” ac fel “trychineb cenedlaethol”.

[Mynegi tristwch yn dilyn colli casgliad Jeffreys]

Mae casgliad Jeffreys yn Sefydliad Smithsonian yn Unol Daleithiau America o hyd, er bod rhai cregyn o’r rhan fwyaf o’r allteithiau y bu’n gweithio arnynt yn cael eu cadw yn yr Amgueddfa Hanes Natur yn Llundain.

Yn Amgueddfa Cymru, mae casgliad bach o folysgiaid dŵr croyw Cymru Jeffreys, a roddwyd i ni gan Sefydliad Smithsonian yn 1970 ac 1971. Mae casgliad Melvill-Tomlin hefyd yn cynnwys sbesimenau a gasglwyd gan Jeffreys o nifer o’i allteithiau i archwilio’r dyfnfor.

[Detholiad o rywogaethau wedi’u henwi ar ôl Jeffreys yn nghasgliad Melvill-Tomlin]

Cabinet cregyn Jeffreys

Y cabinet

Tra oedd yn byw yn Abertawe, comisiynodd Jeffreys gabinet i ddal ei gasgliad helaeth o gregyn. Daeth y cabinet yma i feddiant Amgueddfa Cymru yn 2004 ac mae'n cael ei gadw yng Nghastell Sain Ffagan yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru. 

Mae gan brif gorff y cabinet ddrysau dwbl, sy’n agor i arddangos dwy golofn o ddroriau mahogani â gwydr ar eu pennau i ddal y casgliadau.

Mae’r cabinet cyfan wedi’i wneud yn grefftus â llaw o fahogani Ciwba a Hondwras, a defnyddiwyd darnau o bren â graen cyfatebol ar gyfer yr argaen i wneud iddo edrych yn gymesur, fel cefn ffidil.

Ar ran uchaf y cabinet mae cerfiad pren addurniadol, â lliw trwm sy’n ffurfio silwét dramatig. Mae cragen fylchog yn ffurfio gwyntyll yn y canol ac mae cragen Bedr bapur fenywaidd ar bob pen, sy’n awgrymu’n gynnil beth fyddai y tu mewn i’r cabinet ar un adeg.

Ble a phryd y cafodd y cabinet ei wneud?

Ni wyddom i sicrwydd ble cafodd y cabinet ei wneud. Cafodd ei werthu yn Sotheby’s yn 2001 ac yn Christie’s yn 2004, fel darn Fictoraidd o waith Gillows. Byddai hyn yn golygu ei fod wedi’i gynhyrchu yn Llundain. Fodd bynnag, mae cadwraethwr dodrefn Amgueddfa Cymru yn dweud y gallai fod yn gabinet William y Pedwerydd neu’n un o’r cyfnod Fictoraidd cynnar, yn dyddio o ail chwarter y 19eg ganrif, ac yn awgrymu y gallai fod yn ddodrefnyn Cymreig pwysig.

Mae tystiolaeth bod cabinet a chasgliad Jeffreys wedi treulio 5 mlynedd yn Amgueddfa Sefydliad Brenhinol De Cymru (Amgueddfa Abertawe erbyn heddiw). Ysgrifennodd Jeffreys at Dr Nicol, yr Ysgrifennydd Mygedol, yn 1854 gan egluro y byddai’n cartrefu yno “…nes byddaf yn dychwelyd i’r ardal hon neu bod gennyf resymau eraill i ddymuno ei symud” ac aeth ymlaen i ddweud, “Pan fyddaf yn dychwelyd rwy’n gobeithio y bydd gennyf amser i gwblhau’r trefniant, yna bydd y casgliad ar gael i aelodau’r Sefydliad bob amser.”

Mae label trên ar waelod y cabinet yn dweud mwy wrthym am ei hanes ac yn datgelu ei fod wedi teithio o Abertawe i gartref Jeffreys yn Llundain yn 1859, pan oedd yn gweithio yno fel bargyfreithiwr.

Manylion y label trên

A oes bywyd ar waelod y môr?

“Rwy’n casáu’r môr ynddo’i hun, ond yn goddef yr annifyrrwch er budd gwyddoniaeth neu hanes natur”

(John Gwyn Jeffreys)

Enw’r gred nad oedd môr yn bodoli dan ddyfnder o 550m oedd y ‘ddamcaniaeth Asöig’ a chafodd ei chynnig yn y 1840au gan gyfaill i Jeffreys, sef Edward Forbes. Roedd pobl yn credu bod y ddamcaniaeth yn wir am bron i dri degawd.

Yn y 1860au, esblygodd dichonoldeb archwilio dyfnderoedd llawer mwy gan ddefnyddio dulliau treillio’r dyfnfor, a gofynnodd yr arloeswyr Prydeinig W. B. Carpenter a C. Wyville Thomson am gymorth gan y Gymdeithas Frenhinol a’r Morlys “gyda’r bwriad o ganfod bodolaeth a chysylltiadau sŵolegol anifeiliaid mewn dyfnderoedd mawr”.

Yn 1868, cawsant ganiatâd i ddefnyddio’r HMS Lightning ar gyfer mordaith arbrofol, ac er i dywydd gwael olygu bod angen dychwelyd yn gynnar, llwyddwyd i dreillio dyfnder o 1189m.

Flwyddyn yn ddiweddarach, aethant ymlaen â’u hymchwil ar alltaith gyntaf HMS Porcupine. Jeffreys oedd yr arweinydd gwyddonol ar gyfer rhan gyntaf y daith hanesyddol hon, a oedd yn cynnwys treillio dyfnder o 4289m mewn dyfroedd i’r de-orllewin o Iwerddon. Dyma’r dyfnder mwyaf o bell ffordd i neb geisio ei dreillio erioed, a thrwy godi llwyth o fwd yn cynnwys llawer o fathau o anifeiliaid, profwyd nad oedd damcaniaeth Asöig Forbes yn dal dŵr!

Cartŵn o dreillio gan Forbes yn Natural History of the European Seas 1859

Parhaodd Jeffreys i gymryd rhan mewn llawer o allteithiau i archwilio’r dyfnfor, gan gynnwys Porcupine II (Cefnfor Iwerydd a Môr y Canoldir, 1870), Valorous (yr Ynys Las, 1875) ac alltaith Ffrengig Travailleur (Bae Gwasgwyn, 1880). Fe wnaeth hefyd adnabod, ac ysgrifennu adroddiadau gwyddonol, am y molysgiaid o’r allteithiau a ganlyn:

Alltaith Josephine, 1869

Alltaith Swedaidd, yn treillio o amgylch ynysoedd Azores ac India’r Gorllewin yn bennaf.

Alltaith Shearwater, 1871

Arweiniodd Carpenter yr alltaith hon o Loegr i’r Môr Coch, drwy Fôr y Canoldir. Roedd ganddo ddiddordeb penodol mewn parhau â’i ymchwil i geryntau cefnforol y dyfnfor rhwng Môr Iwerydd a Môr y Canoldir, ymchwil yr oedd wedi dechrau arno yn ystod alltaith Porcupine II.

Allteithiau Travailleur a Talisman, 1880–1882

Yn 1880, drwy wahoddiad gan lywodraeth Ffrainc, aeth Jeffreys a’i gydweithiwr, Dr Norman, gyda’i gilydd i dreillio mewn dyfroedd dwfn ger Bae Gwasgwyn. Roedd hyn yn rhan o gyfres o allteithiau Ffrengig yn gweithio yn yr ardal o Fae Gwasgwyn i’r Môr Sargaso, ac i’r de i Senegal.

Alltaith Washington, 1881

Alltaith Eidalaidd ym Môr y Canoldir, yn gweithredu oddi ar arfordiroedd gorllewinol yr Eidal a Sisili, mewn dyfnderoedd o 60m i 3630m.

Alltaith Triton, 1882

Comisiynwyd yr alltaith hon i ymchwilio i Gefnen Wyville-Thomson, yn Sianel Faroe-Shetland.

Lluniwyd yr erthygl hon drwy ddefnyddio deunydd o arddangosfa Hurrah for the Dredge! a guradwyd gan Harriet Wood, Jennifer Gallichan ac Anna Holmes yn 2009.

Hi Bulb Buddies,

I would like to say a huge thank you to all the schools who have uploaded their weather data to the website. For anyone new to the Blog, we have 175 schools across the country taking weather readings for every day they are in school from November to March! Our Super Scientists are exploring the effects of weather on the flowering dates of spring bulbs! 

The MET Office has described November 2024 as a month of two halves, because the weather for the first two weeks was mild and relatively warm but the following two weeks were wet, windy and even snowy! This is reflected in your comments; at the beginning of the month many of you commented on not having much rain. In the second half there were reports of lots of rain and some snow! This was the snowiest November since 2010!

Only one school has mentioned Storm Bert, but this was the cause of lots of the rainfall that you reported. You may have seen lots of discussions around flooding and weather warnings in the news. You can learn more about weather warnings here: Weather Warnings And more about named storms here: Weathering the Storm

Storm season runs from September to August, which aligns nicely with our investigation. Storm Bert was the second named storm this storm season. We've also had storm Ashley and storm Conall. You can see the names for this seasons storms in the image on the right. Last storm season was the stormiest since naming UK storms began in 2015. Last year we had 12 named storms and by this time last year there had already been four named storms and the fifth was on it's way! 

Lets take a look at your comments to see how the project is going in schools across the UK. I'm excited to report that many schools have noticed some green shoots in their pots!

Messages to Professor Plant

Eveswell Primary
Comment:
Hello professor, sorry that we could not send u this data until now. I am in year six now so I'm going to move on to high school so I probably won't see you ever again so bye for now. I hope you see this message if not that is okay. Please can you reply to me so I know that our data has helped you.

Professor Plant's Response:
Thank you, Josh! Your data has been extremely helpful, and I want to say a big thank you for all of the work you have done on this project. Please thank everyone at your school that has worked on this as well. I’m sure you will have a fantastic time at your next school!

Ysgol Pennant
Comment:
Ar y dydd Mawrth aeth yr ysgol i wylio sioe yn theatr Hafren felly doedden methu gofnodi.

Professor Plant's Response:
Diolch yn fawr Ysgol Pennant. It’s okay to miss a day—your effort in recording other days is very much appreciated. Thank you for letting me know. 

Weather Observations

Stanford in the Vale Primary School
Comment:
Sorry for the confusion on the 18-22 of November; this is the actual date for last week's temperature.

Professor Plant's Response:
Thank you for clarifying, Stanford Bulb Scientists. Accurate records are important, and your efforts help us greatly. Keep up the great work!

St Joseph's Cathedral Primary (Swansea)
Comment:
On the 28th, the temperature was not read correctly, so the real temperature was 4 to 8 degrees Celsius. The chart would not let me put two numbers, so I have to make a note. I am not sure about this, but on the 26th, a Tuesday, the rainfall was 49 mm, which I am not sure is correct. Sorry if this reading is wrong.

Professor Plant's Response:
Thank you for adding these detailed notes with your readings Mammals! It’s okay if readings are sometimes uncertain—it’s all part of learning science. You’ve shown good scientific skills by questioning your readings and noting your thoughts on these. 

Henllys Church in Wales School
Comment:
All good big change in rainfall.

Professor Plant's Response:
Great observation! Sudden changes in rainfall can tell us a lot about the weather patterns. Keep an eye on those gauges!

Ysgol Llanddulas
Comment:
We saw more rain this week.

Professor Plant's Response:
Thank you, Roaring Reptiles! It sounds like you’ve had some wet weather—perfect for bulbs to grow!

Bryn Deri Primary
Comment:
There has been a lot more rain recently, especially on the weekend of the 23rd and 24th of November—which is not shown on our data (the weekend). We have also had some frosty mornings. Our bulbs have begun to shoot. 

Professor Plant's Response:
Wonderful observations, Bryn Deri! Rain and frost make for an interesting combination. Keep watching those bulbs—they’re on their way!

Cornist Park C.P
Comment:
Monday: It is cloudy today. 
Tuesday: The weather is damp and cloudy.
Wednesday: There is lots of frost today.
Thursday: It is very cold and lots of white frost.
Friday: It is cold and sunny.

Professor Plant's Response:
Thank you, Cornist Park team, for such detailed daily updates! It’s great to see how all of you are working together to capture the weather conditions.

Bwlchgwyn Primary School
Comment:
This week we were off school for 3.5 days because of heavy snowfall and freezing temperatures. Even today, we cannot accurately look at the rain gauge because it is just so full of snow. We have managed to record the temperatures, but our gauge for the 4 days was just overflowing with snow.

Professor Plant's Response:
Thank you, Fish Group! Snowfall can make data collection tricky, but you’ve done a brilliant job despite the challenges. If this happens again you could bring the rain gauge into the classroom and wait for the ice or snow to melt before taking your rain readings. You could compare the reading before and after it melts too! 

Langbank Primary School
Comment:
Snowed on Friday.

Professor Plant's Response:
How exciting! Snow makes everything look magical—thank you for sharing this detail.

Doonfoot Primary School
Comment:
VERY WET on Monday; okay weather for the rest of the week.

Professor Plant's Response:
It sounds like Monday was a challenging start to the week, but you’ve captured the variation in weather in your comments. Thank you!

Plant Growth Observations

Alloway Primary School
Comment:
Some bulbs have started to grow.

Professor Plant's Response:
That’s fantastic news! Well done, Alloway Primary. Keep monitoring their progress as they continue to grow.

St Mary’s Primary School - Newry
Comment:
There was lots of rainfall over the weekend. Extreme frost and fog and a bit of snow.

Professor Plant's Response:
It sounds like you’ve had some wintry weather! Great job keeping track. Frost and snow can be challenging for bulbs, but they’re tough little plants.

Ysgol Tycroes
Comment:
We had snow this week, but not enough to stick. Our mystery plants have started to grow; we can see stalks with small spikey leaves on them both.

Professor Plant's Response:
How exciting that you’ve seen some snow and that your plants have started to grow! Keep watch over your plants to see what happens next. 

St Michael’s RC Primary
Comment:
We are enjoying taking care of the plants. We haven’t had much rain.

Professor Plant's Response:
Fantastic work, St Michael’s. I’m glad to hear that you are enjoying the project and that your plants are in good hands!

Ar 1 Rhagfyr 1994 plannwyd coeden yng Ngerddi'r Orsedd ger Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd. 

Plannwyd y goeden ar Ddiwrnod AIDS y Byd 1994 ⁠er cof am bawb sydd wedi marw o AIDS yng Nghymru. Ers ei phlannu mae wedi cael sawl enw gwahanol, gan gynnwys Coeden y Bywyd a Choeden y Rhuban Coch, a dod yn ganolbwynt i ddigwyddiadau cofio Diwrnod AIDS y Byd ar 1 Rhagfyr bob blwyddyn pan fydd pobl yn clymu rhuban coch i'r goeden.

Plannwyd y goeden gan Mike Phillips a Martin Nowaczek (cyd-sylfaenwyr Cardiff Body Positive), ar y cyd ag Arglwydd Faer ac Arglwydd Faeres Caerdydd. Gollyngwyd balŵn hefyd er cof am bawb sydd wedi marw o AIDS yng Nghymru. Erbyn diwedd 1994 roedd 10,304 achos o AIDS wedi ei gofnodi a 7,019 marwolaeth hysbys yn y DU (roedd 141 or achosion a 118 o'r marwolaethau yng Nghymru).

Wrth siarad am y project, mae Mike yn cofio ⁠"Roeddwn i tua 25 oed pan blannon ni Goeden y Rhuban Coch. ⁠Roedden ni wedi agor canolfan Body Positive Caerdydd y diwrnod cynt, ac roedd Martin yn sâl ac wedi blino. ⁠Bu farw lai na 6 mis yn ddiweddarach."

Cafodd y plac wrth y goeden ei ailgyflwyno yn 2021, a rhoddwyd y plac gwreiddiol i Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru. ⁠Cafodd ei arddangos yn Sain Ffagan yn 2022/23 fel rhan o arddangosfa Cymru... cofio Terrence Higgins.

Yn ddiweddar cafodd casgliad Body Positive Caerdydd ei roi i Amgueddfa Cymru, ac mae cyswllt agos rhyngddo â'r goeden a blannwyd gan y sylfaenwyr, Mike a Martin, yn 1994.

Sefydlwyd Body Positive Caerdydd yn 1993, yn 57 Heol y Santes Fair. Roedd yn cefnogi pobl yn byw gyda HIV ac AIDS ar draws Caerdydd a de Cymru, ac yn un o nifer o grwpiau Body Positive ledled y DU. Agorodd y ganolfan alw ddiwrnod cyn plannu Coeden y Bywyd, ac yn ddiweddarach dyma nhw'n trefnu 'Dathliad o Fywyd' wrth y goeden i gofio'r bywydau a gollwyd i AIDS ac i ddangos eu cefnogaeth i bobl sy'n byw gyda HIV/AIDS neu wedi'u heffeithio ganddo. ⁠Mae cylchlythyrau Body Positive Caerdydd yn y casgliad yn cynnwys ysgrifau coffa ar gyfer pobl wnaeth farw o ganlyniad i AIDS yng Nghymru, can gynnwys y sylfaenydd Martin.

Roedd llinell gymorth AIDS Caerdydd hefyd yn bodoli ar y pryd, a rhwydwaith AIDS De Morgannwg. Llinell Gymorth AIDS Caerdydd wnaeth drefnu'r Coffa Golau Cannwyll gyntaf yng Nghymru ar 1 Rhagfyr 1993 ar risiau Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd, lle casglodd bron i 600 o bobl i gofio. Cynhaliwyd Coffa Golau Cannwyll eto ar Ddiwrnod AIDS y Byd 1994, ar ôl plannu'r goeden yn y dydd.

Roedd llinell gymorth AIDS Caerdydd hefyd yn bodoli ar y pryd, a rhwydwaith AIDS De Morgannwg. Llinell Gymorth AIDS Caerdydd wnaeth drefnu'r Coffa Golau Cannwyll gyntaf yng Nghymru ar 1 Rhagfyr 1993 ar risiau Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd, lle casglodd bron i 600 o bobl i gofio. Cynhaliwyd Coffa Golau Cannwyll eto ar Ddiwrnod AIDS y Byd 1994, ar ôl plannu'r goeden yn y dydd.

Hi! I’m Sophie, a Biological Science student at Cardiff University. Currently, I’m undertaking a Profession Training Year within the Mollusca section in the Natural Sciences Department at Amgueddfa Cymru under the supervision of curator Anna Holmes. My passion for zoology has inspired me to pursue opportunities that deepen my understanding of the animal kingdom. I love learning about different species and their unique roles within ecosystems. While Malacology is a new field for me, I am eager to explore the world of molluscs and broaden my zoological knowledge.  

During my placement year I will be working with Anna to research a non-native species of bivalve, Potamocorbula amurensis known commonly as the Amur River clam. Specimens recently collected from the Outer Thames Estuary have come to us for identification confirmation and, if correct, it will mark the first record of P. amurensis in the UK. Native to China, Japan and Korea, Potamocorbula amurensis has been previously recorded in San Francisco Bay, where it spread rapidly, and more recently in Belgium. One of the most common ways bivalves are introduced to new environments is through ballast water from ships. Ships take in water in one area, along with small organisms, and then release it in another, leading to the introduction of non-native species. 

Over the past two months at Amgueddfa Cymru, I have been engaged in a variety of tasks that have allowed me to gain valuable experience and knowledge in malacology. In preparation for our report, I have been researching previous studies on Potamocorbula amurensis, particularly focusing on its invasions in San Francisco and Belgium. I have been using a light microscope and Helicon Focus software to photograph bivalves from the museum’s collections, some of which are over 100 years old. Specifically, I have been imaging the specimens of possible Potamocorbula amurensis from the Thames, as well as specimens of that species and similar species that were already in the museum’s collection, taken from their native habitat of Asia. I am comparing them with the Thames specimens to provide a positive identification. 

Additionally, I have been imaging other species from the same family, Corbulidae, also known as the basket clams, to examine the differences between similar species. In the UK, the only native species of Corbulidae is Varicorbula gibba, and it’s usually found burrowed in coastal mudflats or estuaries, hiding just below the surface. These shells are very small and must be imaged carefully, from several angles, ensuring the lighting emphasises the specific features that aid in identification. The right valve is notably larger than the left, earning it the nickname “overbite clam”. Each valve features a tooth, an important characteristic for identifying bivalves. 

Recently, ethanol preserved samples of Potamocorbula amurensis have been collected from the Thames. In the next few weeks, I will be analysing the DNA of these specimens, with the hope of discovering if the UK population came from the San Francisco introduction or the native population in China.   

 Understanding the presence and spread of non-native species like Potamocorbula amurensis can have significant ecological and economic implications. Invasive species often disrupt local ecosystems, outcompeting native species, altering habitats, and affecting biodiversity. Some non-native species (around 10-15% of them) can become invasive and by identifying the pathways of introduction and tracking the spread of Potamocorbula amurensis, we can better inform conservation strategies and management practices to mitigate its impact on local environments. 

In addition to my research project, I’ve also been given the opportunity to gain hands-on experience in curating shell collections.  I have been sorting through the CCW – Lloyd James shell collection, cataloguing it into the museum’s Mollusca database. This process involves carefully organising and documenting the specimens, ensuring accurate records for future reference and research. Working with this collection has given me the chance to appreciate the incredible diversity of British molluscs and observe firsthand how intricate and beautiful their shells can be. One standout for me has been Palliolum striatum a stunning scallop species with vibrant colouring and beautifully ridged patterns. 

My time at Amgueddfa Cymru so far has been nothing short of wonderful. The staff in both Mollusca and Natural Sciences as a whole have been incredibly welcoming and supportive. They have generously shared their expertise with me, not only expanding my knowledge, but also deepening my appreciation for all the great work the museum does. I’m truly grateful for this opportunity and excited for what the rest of my placement will bring. I look forward to continuing my work here and learning even more from the incredible team. 

Hi Bulb Buddies,

I want to say a big thank you to all of the participating schools who worked hard planting bulbs for the project. Together we planted over 18 thousand bulbs across the UK and from the photos I’ve seen, it looks as though everyone had great fun doing it! 

All schools taking part in the project will be collecting weather data from 4 November until 28 March. They will be uploading these records regularly to the Amgueddfa Cymru website, along with comments and weather observations. We'll be learning a lot together over the school year. 

Resources are available on the website that explore different aspects of the project, including ideas for additional experiments and guides to making short videos for the Bulbcast competition!  

I'll be sure to share more photos and comments from schools to the Blog in the coming weeks. 

Keep up the good work Bulb Buddies,

Professor Plant