Achubwyr Tynewydd gyda'r rhai a achubwyd

Achubwyr Tynewydd gyda'r rhai a achubwyd

"Dod â'r glowyr allan", Trychineb Glofa Tynewydd

Goroeswyr Trychineb Tynewydd

Goroeswyr Trychineb Tynewydd

Ym mis Awst 2010 caewyd 33 o weithwyr 700 metr o dan wyneb y ddaear yn dilyn cwymp ym mwynglawdd copr/aur San Jose yn Chile. Wedi 69 diwrnod o dan y ddaear ac ymgyrch achub anferth, gan gynnwys cyfraniadau gan NASA a dros ddwsin o gwmnïau rhyngwladol, achubwyd pob un o'r 33 dyn dros gyfnod o 24 awr. Ar ôl codi'r gweithiwr olaf i'r wyneb, daliodd y gweithwyr achub arwydd tuag at y camerâu ag arno'r geiriau Mision cumplida Chile — Cyflawnwyd y dasg Chile. Amcangyfrifir bod dros biliwn o bobl wedi gweld y geiriau yma ar y teledu.

Trychineb Tynewydd

Dyma'r gwaith achub yn Chile yn dwyn i gof ddigwyddiad tebyg yng Nghwm Rhondda dros 130 o flynyddoedd ynghynt. Ar 11 Ebrill 1877, boddwyd Glofa Tynewydd yn y Porth gan ddŵr o hen weithfeydd gwag Hen Lofa Cymmer gerllaw. Ar y pryd, roedd pedwar glöwr ar ddeg o dan ddaear, ac aed ati i geisio eu hachub.

Cafwyd hyd i bump o'r gweithwyr ar ôl clywed sŵn curo, a bu'n rhaid i'r tîm achub dorri drwy 12 llath o lo i gyrraedd atyn nhw. Yn anffodus, dyma un o'r dynion yn cael ei ladd gan rym yr aer yn dianc drwy'r twll achub. Roedd naw dyn bellach ar goll.

Ymdrechu taer

Clywyd mwy o sŵn cnocio o lefydd gwaith o dan linell y dŵr a dyma'r tîm achub yn cymryd bod y dynion wedi goroesi mewn poced aer. Ceisiodd dau ddeifiwr o Lundain eu cyrraedd ond roedd yn dasg amhosibl gan fod cymaint o rwbel yn y twneli. Penderfynwyd taw'r unig beth amdani oedd torri twnnel achub drwy 38 llathen o lo.

Yn ystod y deg diwrnod o gloddio i gyrraedd y gweithwyr caeth, daeth y gwaith achub i glyw'r wasg ryngwladol ac anfonwyd telegram gan y Frenhines Fictoria hyd yn oed, gan ei bod yn poeni am ffawd y dynion. Cyrhaeddwyd y glowyr ar ddydd Gwener 20 Ebrill; doedd ganddyn nhw ddim bwyd ac roedden nhw wedi byw ar ddŵr brwnt y pwll am ddeg diwrnod. Gan fod y boced aer wedi datgywasgu mor gyflym wrth eu hachub, roedd y pum glöwr yn dioddef o barlys y môr (the bends) ond dyma nhw'n gwella'n llwyr wedi treulio noson yn yr ysbyty. Boddodd y pedwar glöwr arall.

Dewrder ac arwriaeth

Er taw bychan oedd y nifer a gollodd eu bywydau o gymharu â thrychinebau eraill yr oes (lladdwyd 114 o ddynion a bechgyn mewn ffrwydrad yng Nglofa Cymmer ym 1856), denodd dyfalbarhad y timau achub gryn sylw gan y wasg a'r cyhoedd. Dyfarnwyd pedair ar hugain o Dosbarth Cyntaf ac Ail Ddosbarth a nifer o wobrwyon eraill i'r timau mewn seremoni a gynhaliwyd ar y Maen Siglo uwchlaw Pontypridd. Gwneir amcangyfrif i hyd at bedwar deg mil o bobl fynychu'r digwyddiad.

Achubwyr Tynewydd oedd y cyntaf i dderbyn Medalau Albert am ddewrder ar dir. Mae pump o'r medalau yma bellach i'w gweld yn Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru ynghyd ag esiamplau o lestri arian ac eitemau eraill sy'n gysylltiedig â'r digwyddiad.

sylw(7)

Ceri Thompson – Curator (Coal)
5 Awst 2019, 15:24

Hi Anthony,

The medals are now in the museum’s collections, we also have a portrait of Daniel Thomas who was killed in 1884.

Best wishes,

Ceri

Anthony Thomas
5 Awst 2019, 09:33
My Great grandfather was Edmund Thomas one of the Albert Medalists. His younger brother Daniel also got a medal for this rescue. I saw these medals on a visit to my fathers cousin (Also Edmund Thomas) in 1974. Are these two now at the mining museum? Daniel was killed in another attempted rescue at Pen-y-Graig in 1884. Edumund also sank the Gelli & Tynybedw Collieries in conjunction with G Griffiths. I have a portrait of Daniel Thomas senior who was underground manager for Walter Coffin and my great great grandfather.
Marc Haynes Staff Amgueddfa Cymru
16 Ionawr 2018, 16:04
Hi Kevin,

I've sent you Eric's email address; I hope you'll be successful in making contact with him.

Best wishes,

Marc
Digital Team
Kevin Howells
13 Ionawr 2018, 17:59
Eric - we are 2nd cousins by my reckoning. The lad in the photo is indeed our relative, he was uncle to my gran (Annie) and your Mam (Enid).

I would be grateful if whoever moderates this site could put Eric and I in touch.

Regards,

Kevin
Ceri Thompson - Curator (Coal) Staff Amgueddfa Cymru
1 Tachwedd 2016, 13:55

Dear Eric,

The boy’s name is David Hughes – he was 15 years old at the time.

Ceri Thompson
Curator (Coal)

Sara Huws Staff Amgueddfa Cymru
19 Hydref 2016, 09:31

Hi there Eric,

Thanks for your comment - I'll get in touch with the article's author and pass on their response.

All the best

Sara
Digital Team

Eric Dudson
19 Hydref 2016, 00:57
Do you have the names of the five survivors in the photograph? If the young boy is David Hughes, he was my maternal grandmother's brother. I grew up in Ferndale, Rhondda, but now live in Ontario, Canada.

Gadael sylw