Tân yn y Felin
Ym 1900 roedd 52 o felinau yn ardal Dre-fach Felindre. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd diwydiant gwlân Cymru yn gyfrifol am gynhyrchu blancedi a gwisgoedd ar gyfer y lluoedd arfog. Cafodd gwisgoedd o frethyn cartref o’r enw Brethyn Llwyd eu comisiynu gan y swyddfa ryfel i roi teimlad gwladgarol i recriwtiaid newydd Corfflu Cymreig y Fyddin a ffurfiwyd yn ystod y rhyfel.
Wedi’r rhyfel, cafodd 12 miliwn llath o wlanen dros ben ei werthu ar y farchnad agored am brisiau gwirion o isel, gan orfodi cynhyrchwyr gwlân i ostwng eu prisiau hefyd. Er enghraifft, câi crysau gwlanen eu gwerthu am 52s 6d y dwsin ym 1916 – erbyn 1923 roedd y pris wedi gostwng i 38 swllt. Methodd cynhyrchwyr gwlân gorllewin Cymru ag ymdopi â’r amodau newydd ar ôl y rhyfel, gyda rhai yn dal i gynhyrchu gwlân Angola israddol fel oeddent yn ei wneud yn ystod y rhyfel. Roedd y rhan fwyaf o’r cynhyrchwyr yn dal i ganolbwyntio ar greu gwlanen ar gyfer crysau, festiau a dillad isaf, ond bu lleihad yn y galw am ddillad isaf gwlanen wrth i ddillad isaf wedi’i wau yn nwyrain a gogledd Lloegr a’r Alban ddod yn fwy poblogaidd..
Ar 11 Gorffennaf 1919 aeth Melin Cambrian ar dân, a dinistriwyd yr adeilad tri llawr deheuol.
![](/media/47231/fire-1.jpg)
![](/media/47232/fire-2.jpg)
![](/media/47233/fire-3.jpg)
Roedd rheolwr y felin, John Davies, ar ei wyliau gyda’i deulu yn Llanwrtyd ar y pryd, ac roedd ei ferch, Nesta Morgan yn cofio’i thad yn derbyn telegram yn y gwesty ond ei fod yn methu’i ddarllen am ei fod yn Saesneg. Pan ddeallodd y neges fod rhan o’r felin wedi’i dinistrio gan dân, roedd ei thad yn poeni’n arw. Cysylltodd â David Lewis a gofyn os y dylai ddod adref yn syth, ond dywedodd David Lewis wrtho y dylai gadw at ei drefniadau ac aros tan y diwrnod canlynol.
![](/media/47235/fire-4.jpg)
David Lewis ar y chwith gyda mwstash a het yng nghanol olion Melin Cambrian
Defnyddiodd David Lewis yr arian yswiriant i ailgodi’r felin – dim ond dau lawr oedd i’r felin newydd ond roedd hi’n llawer hirach.
![](/media/47236/fire-5.jpg)
Melin newydd Cambrian
![](/media/47237/fire-6.jpg)
Melin newydd Cambrian
![](/media/47238/fire-7.jpg)
Gwydr wedi cracio yn y felin ogleddol o wres y tân yn y felin ddeheuol. Mae’r ffenestri hyn yn dal i’w gweld yn Amgueddfa Wlân Cymru
Y tân ym Melin Cambrian oedd y cyntaf o 7 tân amheus ym melinau Dre-fach a’r ardal, gan gynnwys melinau Frondeg a Meiros oedd yn berchen i ddau frawd David Lewis, Daniel a John. Chafodd pob melin ddim ei hailgodi ar ôl mynd ar dân, ond roedd cwmnïau yswiriant yn dechrau amau nad damweiniau oedd y tanau hyn, a dechreuont fynnu eu bod yn cael eu hailgodi. Adeiladwyd melin newydd ym Meiros o frics coch, gydag arian yr yswiriant yn cael ei dalu fesul dipyn wrth i’r gwaith fynd rhagddo.
![](/media/47239/fire-8.jpg)
Melin newydd Meiros
Caeodd 21 o ffatrïoedd yn Dre-fach Felindre a’r cylch yn y cyfnod ar ôl y rhyfel.
‘[Wnaeth perchnogion melinau, oedd wedi gwneud elw mawr o gontractau’r rhyfel] ddim ymdrech i osod sylfaen ariannol gadarn i’w melinau, gan fodloni ar fancio’r arian neu brynu bythynnod glan môr’
Geraint Jenkins 1967, The Welsh Woollen Industry t. 278
![](/media/47240/fire-9.jpg)
Melin Dyffryn 29/6/1923
![](/media/47243/fire-12.jpg)
Melin Frondeg 7/2/1924
![](/media/47244/fire-13.jpg)
Melin Aberbanc 1926
![](/media/47245/fire-14.jpg)
Melin Ogof 1927
Melinau eraill wedi’u dinistrio gan dân:
- Meiros yn y 1920au
- Melin Llwynhelyg 1927
- Melin Llainffald 1920au
Melinau a gaewyd yn Dre-fach Felindre a’r cylch:
- Babel 1925
- Cilwendeg 1928
- Cwm-ty-mawr 1920
- Melin Glyn 1930
- Llwynbedw 1920
- Pant-glas 1922
- Spring Gardens 1925
- Bach-y-gwyddil 1923
- Cwm-gilfach 1923
- Drefach 1923
- Green Meadow 1928
- Nant-y-bargoed 1925
- Penwalk 1928
- Ty Main 1923
- Cawdor 1924
- Cwm-pen-graig 1922
- Felin-fach 1924
- Henfryn 1920
- Pandy 1920
- Siop Pensarn 1921
- Tower Hill 1925
sylw - (4)
Any references to websites concerning this topic would be fantastic.
regards
Christine
i am looking for information on The Cambrian Wollen Mill, LLanwrtyd Wells, Powys during the period of 1880 - 1916, apparently it was owned by my ancestors Enoch, Rebecca and Hartley Roberts, i cant seem to find anything online and wondered if you had any information.
kind regards
michelle
Hi Steve,
Thanks for getting in touch with us. I have responded directly to the email address provided. Just so that you're aware, a number of our staff members are currently on furlough, so I'm afraid it's taking a little longer than usual for us to respond with the requested information or advice.
Kind regards,
Nia
(Digital team)
Many thanks
Steve.