Gwarchod Baneri Gwrth-Apartheid

Madalyne Epperson a Sarah Bayliss

Ym mis Gorffennaf 2022, daeth tair baner gwrth-apartheid o’r 1980au i feddiant yr amgueddfa, dwy gan Anthony Evans ac un gan Gerda Roper.

Cafodd y baneri eu gwneud a’u defnyddio gan Fudiad Gwrth-Apartheid Cymru (WAAM), grŵp oedd yn ymgyrchu’n galed dros roi diwedd ar hiliaeth a’r system apartheid yn Ne Affrica. Dechreuodd y grŵp fel cangen ranbarthol o Fudiad Gwrth-Apartheid Prydain (AAM) cyn gwahanu ym 1981 pan ddaeth hi’n amlwg y byddai mwy o gefnogaeth gyda hunaniaeth Gymreig unigryw. Dan arweiniad Hanef Bhamjee, ymgyrchodd WAAM tan etholiad democrataidd cyntaf De Affrica ym 1994 (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 2021).

Cafodd y ddwy faner gan Anthony Evans, oedd yn aelod gweithgar o WAAM, eu trin yn stiwdio cadwraeth paentiadau Amgueddfa Cymru. Roedd y baneri’n cyflwyno heriau gwahanol iawn gan fod y ddwy wedi’u creu gyda deunyddiau wrth law i’w cario ar y strydoedd, yn hytrach na’u hongian mewn amgueddfa.

Baner Sanctions Now! mewn protest yn y 1980au

Baner Sanctions Now! mewn protest yn y 1980au

 

Nelson Mandela

Cynhyrchwyd y faner hon yng nghanol y 1980au gyda phaent cartref ar gynfas heb ei breimio. Mae’r faner wedi’i gorchuddio â llofnodion protestwyr a chefnogwyr WAAM. Yn ôl Anthony Evans, y bwriad oedd creu baner fyddai’n ‘llyfr llofnodion’. Mae’r llofnodion yn dyddio o’r protestiadau yn y 1980au a gwasanaeth coffa Hanef Bhamjee, a gynhaliwyd ym mis Mehefin 2022. Mae cryn dipyn o’r llofnodion diweddarach ar y cynfas plaen a ymddangosodd wrth i’r paent dreulio.

F2022.80_AT_01_Y blaen ar ôl cael ei drin

F2022.80_AT_01_Y blaen ar ôl cael ei drin

© Anthony Evans. Llun ©Amgueddfa Cymru

Roedd y faner mewn cyflwr bregus iawn yn cyrraedd y stiwdio. Roedd blynyddoedd o brotestio a rholio a’i dadrolio drachefn wedi gadel eu marc. Mae’r paent wedi diflannu mewn llinellau lle’r oedd y faner wedi’i phlygu, a’r haen gyfan o baent wedi cracio a disgyn i ffwrdd. Roedd y cynfas wedi’i styffylu i estyll pren ar hyd yr ymyl uchaf, ond doedd dim i’w ddal yn ei le a chynnal yr haenau paent. Gallai symud y cynfas beri i fwy o baent gael ei golli yn y dyfodol.

Fel cadwraethwr paentiadau, dwi wedi arfer gweithio ar weithiau celf wedi’u cynhyrchu i’w hongian ar wal i’w hedmygu a’u dehongli. Roeddwn i’n ymwybodol iawn fod angen trin y faner hon yn wahanol, hyd yn oed os oedd y deunyddiau a thechneg yr artist yn debyg i baentiad modern. Roedd cyflwr y faner yn ganlyniad uniongyrchol i sut a pham y cafodd ei gwneud, a sut y cafodd ei defnyddio gan brotestwyr. Er bod angen i ni ddod o hyd i ffordd o sefydlogi’r faner er mwyn ei harddangos a’i storio’n ddiogel, byddai llawer o’r dulliau cadwraeth ar gyfer sefydlogi paentiad sydd wedi’i ddifrodi fel hyn yn newid ymddangosiad ac adeiladwaith y faner, ac roedden ni am osgoi hynny.

Dadrolio’r faner ar ddechrau’r driniaeth

Dadrolio’r faner ar ddechrau’r driniaeth

© Anthony Evans. Llun ©Amgueddfa Cymru

Manylion yn dangos faint o baent sy’n disgyn neu wedi diflannu

Manylion yn dangos faint o baent sy’n disgyn neu wedi diflannu

© Anthony Evans. Llun ©Amgueddfa Cymru

Risg pellach neu Ymyrryd

Gyda chadwraeth, mae’n aml yn rhaid cydbwyso’r risg i’r gwrthrych gyda gweld a gwerthfawrogi’r gwaith celf fel y’i bwriadwyd. Ac mae sawl gwahanol fath o risg – gall triniaeth newid rhywbeth sylfaenol am y gwrthrych, gall peidio gwneud dim adael i’r dirywiad barhau, a gall amodau amgylcheddol yr arddangos achosi dirywiad (golau llachar yn achosi i lywiau bylu er enghraifft). Ein gwaith ni fel cadwraethwyr yw pwyso a mesur y risgiau. Gyda’r faner hon, byddai gwneud dim yn golygu ei bod hi’n parhau i ddirywio. Ond i wneud yn siŵr na fydd unrhyw baent yn disgyn yn y dyfodol, rhaid gwneud rhywbeth drastig, fel llyfnhau a leinio’r cynfas a’i ymestyn ar ffrâm fel bod y paent yn cael ei gynnal yn iawn. Byddai hyn yn diogelu’r paent, ond byddai hefyd yn newid ymddangosiad y faner ac yn dileu rhai o’r nodweddion sy’n dangos hanes a chymeriad y faner.

Fel cyfaddawd, dyma fi’n dilyn camau fydd yn sefydlogi’r faner ddigon i’w harddangos ond yn ei gadael mewn cyflwr sydd angen ei fonitro ac yn cyfyngu ar ei gallu i deithio.

Triniaeth

Caledwyd y paent a oedd yn disgyn gyda pysglud. Cafodd pob rhan o’r faner ei chaledu sawl gwaith i’w gwneud yn ddigon diogel i’w symud o’r bwrdd lle cafodd hi ei dadrolio. Yna gosodwyd y faner ar ffrâm bren er mwyn brwsio glud gwahanol ar gefn y cynfas. Defnyddiwyd bwrdd polycarbonad rhychiog a wadin polyestr ar y cefn i gynnal y cynfas, a daliwyd blaen y faner ar y cynhalydd pren gyda chlipiau persbecs. Roedd y faner nawr yn gallu cael ei harddangos ar ei sefyll, ond heb newid ei hymddangosiad.

Ailosod paent oedd wedi disgyn wrth ddadrolio’r faner

Ailosod paent oedd wedi disgyn wrth ddadrolio’r faner

© Anthony Evans. Llun ©Amgueddfa Cymru

Rhoi glud ar gefn y faner

Rhoi glud ar gefn y faner

Gadawyd y mannau lle’r oedd y paent wedi diflannu heb eu llenwi er mwyn peidio cuddio’r llofnodion newydd, er mwyn dyrchafu hanes byw y faner yn hytrach na’r ddelwedd ei hun.

Sanctions Now

Mae Sanctions Now gan Anthony Evans wedi’i wneud o baent alcyd ar sgrin blastig hen daflunydd ffilm. Mae trawst pren yn cynnal ymyl uchaf y faner hefyd. Copi yw’r ddelwedd ar flaen y faner o ffotograff enwog a dynnwyd gan Sam Nzima ar 16 Mehefin 1976 yn ystod Gwrthryfel Soweto yn Ne Affrica. Arweiniodd plant ysgol Du gyfres o wrthdystiadau yn erbyn rheolaeth lleiafrifoedd gwyn ar ôl cyflwyno Affricaneg fel iaith y dosbarth mewn ysgolion duon. Ymgasglodd rhyw 20,000 o fyfyrwyr ar strydoedd Soweto i brotestio, gan wynebu creulondeb chwim dan law’r heddlu. Tynnodd Sam Nzima y llun hwn o Hector Pieterson, 12 oed, gafodd ei saethu’n farw gan heddlu De Affrica. Fe welwn ni Mbuyisa Makhubo yn ei gario i glinig brys a’i chwaer, Antoinette Sithole, yn eu dilyn. Daeth llun Nzima yn eicon o Wrthryfel Soweto a rhoi nerth o’r newydd i’r mudiad gwrth-apartheid (Baker, 2016). Ar gefn y faner mae logo diwygiedig y Mudiad Gwrth-Apartheid. Ychwanegodd Anthony Evans y Ddraig Goch at symbol taijitu (yin yang) y grŵp oherwydd pwysigrwydd hunaniaeth Gymreig yn y WAAM.

F2022.80.2 (Sanctions Now) Y blaen ar ôl triniaeth cadwraeth

F2022.80.2 (Sanctions Now) Y blaen ar ôl triniaeth cadwraeth

© Anthony Evans. Llun ©Amgueddfa Cymru

F2022.80.2 (Sanctions Now) Y cefn ar ôl triniaeth cadwraeth

F2022.80.2 (Sanctions Now) Y cefn ar ôl triniaeth cadwraeth

© Anthony Evans. Llun ©Amgueddfa Cymru

Caledwyd y paent a oedd yn disgyn ar ddwy ochr y faner er mwyn atal dirywiad pellach. Gosodwyd Lascaux Medium für Konsolidierung ar yr haen blastig â brwsh meddal, cyn defnyddio teclyn wedi’i drochi mewn silicon a Melinex â silicon i wasgu’r darnau paent i lawr.

Sanctions Now cyn caledu’r paent

Sanctions Now cyn caledu’r paent

© Anthony Evans. Llun ©Amgueddfa Cymru

Sanctions Now ar ôl caledu’r paent

Sanctions Now ar ôl caledu’r paent

© Anthony Evans. Llun ©Amgueddfa Cymru

Ar ôl i’r paent gael ei ddiogelu, roedd angen glanhau’r faner. Rholiwyd sbwng mwg ar draws wyneb y faner i gael gwared ar halogion rhydd, fel baw a llwch, heb achosi straen i’r plastig. Tynnwyd staeniau llwydni ac olew â swab cotwm wedi’i wlychu â dŵr wedi’i addasu (pH 6.5).

Profion glanhau wyneb Sanctions Now: sbwng mwg (chwith) a sbwng cosmetig (dde)

Profion glanhau wyneb Sanctions Now: sbwng mwg (chwith) a sbwng cosmetig (dde)

© Anthony Evans. Llun ©Amgueddfa Cymru

Ar ôl cwblhau’r gwaith cadwraeth, lapiwyd Sanctions Now o amgylch tiwb cardfwrdd mawr (40 cm x 2 m) wedi’i gorchuddio ag ALUVP. Cyn ei rholio gosodwyd y faner rhwng haenau o bapur wedi’i orchuddio â silicon er mwyn atal yr arwyneb rhag cyffwrdd â’i gilydd ac atal y paent rhag trosglwyddo. Lapiwyd y cyfan wedyn mewn lliain hwyliau polyestr i’w amddiffyn rhag llwch, a’i glymu gyda thâp cotwm.

Cyfeiriadau:

Baker, A. 2016. This Photo Galvanized the World Against Apartheid. Here’s the Story Behind It.       
Ar gael yn: https://time.com/4365138/soweto-anniversary-photograph/ (Cyrchwyd 9 Mehefin 2023)

Llyfrgell Genedlaethol Cymru. 2021. 40th Anniversary of Wales Anti-Apartheid Movement.       
Ar gael yn: https://blog.library.wales/40th-anniversary-of-wales-anti-apartheid-movement/ (Cyrchwyd 7 Mehefin 2023)

Y Grŵp Cymreig. 2023. Anthony Evans.       
Ar gael yn: https://www.thewelshgroup-art.com/anthony-evans (Cyrchwyd 7 Mehefin 2023)

Nid yw sylwadau ar gael ar hyn o bryd. Ymddiheuriadau am yr anghyfleustra.