Amgueddfa Blog: Sgrinwyna

Eitem arall yn y gyfres Lleisiau o’r Archifau o Archif Sain, Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru. Mae’r gyfres hon yn cyd-redeg â gweithgareddau a digwyddiadau amaethyddol yr Amgueddfa. Ffermwyr oedd y siaradwyr, a oedd, fel arfer, wedi byw yn yr un ardal trwy gydol eu hoes. Mae’r disgrifiadau, y profiadau, yr atgofion, y lleisiau a’r acenion yn wreiddiol ac unigryw, o wahanol ardaloedd, ac o wahanol gyfnodau.

I gyd-fynd gyda’r wyna yn Llwyn-yr-eos, fferm yr Amgueddfa, dyma ddarn o recordiad o Dan Theophilus, Allt yr erw, Rhandir-mwyn, a recordiwyd ym mis Gorffennaf 1975, pan yn 65 oed. Mae’n sôn am wahanol agweddau ar wyna: gofalu am y defaid; delio gyda thrafferthion ac afiechydon; mabwysiadu oen; marcio clustiau; a throi’r defaid a’r wyn i’r mynydd.

As Lambcam comes to a close for another year, we look back at the history of lambing in Wales.

 

Voices from the Archives is a series of articles with sound clips based on recordings in the Oral History Archive of St Fagans National Museum of History. They accompany agricultural activities and events at the Museum. The speakers were farmers who had usually lived all their lives in the same locality as where they had been born and grown up. Their descriptions, experiences, recollections, voices, accents were authentic and distinctive, from different parts of Wales, and from different times.

 

March is lambing time at the Museum’s working farm, Llwyn-yr-eos. Lambing time on a farm at the foot of the Black Mountains, south east Wales was described by William Powell when interviewed in 1978. He farmed Gellywellteg, near the village of Forest Coal Pit, a few miles north east of Abergavenny. To the north of the farm were the Black Mountains, and Sugar Loaf mountain to the south.

 

He kept 140 ewes, home-bred Hill Radnor sheep, the predominant breed in the area during his farming life. They had brown-grey faces, no wool on their heads, convex noses, sturdy legs, and were compact and hardy. Two or three Hill Radnor rams were also kept, brought in, and changed every two years.

 

In the first selection of clips from the interview, William Powell describes when lambing took place and how:

The ewes about to give birth had to be checked regularly in case they had any difficulties. Ideally lambs would be born by their two front legs and head coming out first. There could be complications if one or both front legs were pointing backwards, or if the two legs were coming out but not the head. William Powell gained a reputation locally for his expertise:

Sometimes a weak lamb could be adopted by a ewe whose own lamb had died using an age-old method:

 

Young lambs could be vulnerable to illnesses and diseases, such as running noses, known locally as ‘snuff’:

 

 

And finally, how many lambs could be produced from a flock of 140 ewes:

 

 

Yn ystod y 1970au cynnar aeth staff yr amgueddfa ati i recordio hen ffermwyr yn disgrifio ffermio yng Nghymru ar ddechrau’r ugeinfed ganrif cyn datblygiadau peiriannau ffermio o’r 1950au ymlaen. Mae’r recordiau yn cael ei chadw yn Archif Sain yr amgueddfa.

Yn 1975 holodd John Williams Davies y ffermwr Dan Theophilus am y profiad o ffermio defaid ar ddechrau’r ugeinfed ganrif.

Roedd Dan Theophilus yn byw ar fferm Allt Yr Erw, Rhandirmwyn, pentref yng ngogledd-ddwyrain Sir Gaerfyrddin.

Mae Dan Theophilus yn sôn am ofalu am y defaid adeg ŵyna, yr achosion mae’n meddwl sydd yn arwain at ddefaid yn cael trafferth i ddod ac ŵyn, a’r tywydd gwaethaf ar gyfer y tymor ŵyna.

Mae’n dweud sut oedd perswadio defaid i fabwysiadu oen, y perthynas rhwng y ddafad a’r oen a pha mor ffyddlon byddai’r defaid i’r ŵyn ar ôl ŵyna wrth iddo droi’r defaid i’r mynydd.

Dan Theophilus, Allt Yr Erw, Rhandirmwyn

Cwestiwn sy’n cael ei gofyn yn aml i’r tîm ŵyna yw beth sydd yn digwydd i’r ŵyn ar fferm Llwyn-Yr-Eos unwaith mae’r tymor wyna ar ben?

Mae’r ŵyn ar y fferm yn mynd allan i bori ar y gwair ac yn cael eu symud yn aml o amgylch caeau’r amgueddfa.

Byddwn yn dewis yr ŵyn gorau ac yn eu cadw ar gyfer bridio yma ar y fferm. Yr ydym yn gobeithio cadw tua 50 o’r ŵyn eleni.

Bydd y rhan fwyaf o’r ŵyn benywaidd yn aros gyda ni neu’n cael eu gwerthu fel defaid pedigri.

Bydd yr ŵyn gwrywaidd yn mynd i’r lladd-dy am eu cig, gyda chwpl o’r goreuon yn cael eu gwerthu fel hyrddod.

Mae’r ŵyn arall yn cael eu gwerthu ar gyfer cig oen.

Ble mae’r ŵyn yn cael eu gwerthu?

Mae’r ŵyn yn cael ei gwerthu yn farchnadoedd  Rhaglan, Llanybydder a Tal-y-bont ar Wysg.

Mae ‘na werthiant bridiau prin ar gyfer defaid Llanwenog, defaid Mynydd Maesyfed a defaid Mynydd Duon Cymreig ym marchnad Raglan.

Yr ydym yn gwerthu rhai ŵyn i gigyddion lleol ac yn gobeithio creu perthynas gyda bwyty amgueddfa Sain Ffagan yn y dyfodol fel bod y cig oen sydd ar werth yno yn tarddio o fferm Llwyn-Yr-Eos.

Mae’r cig oen ar eich plât yn 4-12 mis oed.

Rydyn ni'n barod ar gyfer tymor wyna arall yn Sain Ffagan ac rydyn ni'n gwybod eich bod chi'n edrych ymlaen at y #sgrinwyna.  Felly, rydyn ni wedi casglu atebion i rai o'r cwestiynau mwyaf cyffredin a gododd dros y tair blynedd diwethaf. Cofiwch y canlynol pan fydd pethau'n poethi yn y sied wyna:

Oes unrhyw un yn gofalu am y defaid?

Mae tîm bychan a diwyd yn gofalu am y sgrinwyna. Pan fydd pethau'n prysuro bydd staff profiadol wrth law ddydd a nos.  

Yw'r defaid mewn poen? 

Ydyn - mae nhw'n rhoi genedigaeth, a gall esgor fod yn broses hir a phoenus! 

Rydw i wedi bod yn gwylio dafad mewn trafferthion - pam nad oes neb yn mynd i'w helpu hi?

Mae defaid yn anifeiliaid nerfus sydd ddim yn ymlacio o gwmpas pobl. Eu greddf yw rhedeg i ffwrdd (fel y gwelwch chi pan fydd aelodau'r tîm yn mynd i mewn). Mae rhedeg o gwmpas y sied yn rhoi straen ar y defaid ac yn arafu'r enedigaeth. Mae'r bugeiliaid yn gwylio'n dawel o bell ac yn ymyrryd cyn lleied â phosibl. Mae sied dawel, ddigynnwrf yn golygu genedigaeth gynt i bawb.

Ond mae hi wedi bod mewn trafferthion ers oes a does neb wedi'i helpu hi!

Yn ogystal â'r sied ar y camera, mae siediau meithrin ar gyfer y defaid a'r wyn. Bydd y tîm yn asesu anghenion y praidd i gyd ac yn blaenoriaethu'r defaid gwannaf. Bydd oen sâl sydd angen cael ei fwydo drwy diwb yn cael blaenoriaeth dros ddafad sy'n esgor. Cofiwch, efallai bod aelod staff yn gwylio gerllaw ond ddim ar y sgrin.

Pam ydych chi'n gadael iddo barhau mor hir?

Rhaid gadael y broses esgor tan bod ceg y groth wedi lledu digon i'r oen gael ei eni. Gall hyn bara 30 munud, neu sawl awr. Yn aml, y rhai sy'n gwneud y mwyaf o ffys yw'r defaid blwydd sy'n rhoi genedigaeth am y tro cyntaf. Y defaid yma sy'n gorfod gweithio galetaf i agor ceg y groth. Genedigaeth caesarian fyddai'r dewis olaf un, ac nid yw'r rhagolygon ar gyfer y ddafad yn dda iawn. Mae esgoriad hir yn ddewis llawer gwell bob tro - sori ferched!

Mae dafad yn y sied yn sgrechian mewn poen...

Mae defaid fel arfer yn hollol dawel wrth roi genedigaeth (yn wahanol i amser bwydo!). Bydd anifeiliaid gwyllt yn rhoi genedigaeth mor dawel â phosib er mwyn osgoi denu sylw ysglyfaethwyr ar foment mor fregus. Pan fydd dafad gyda'i llygaid led y pen, yn taflu ei phen yn ôl ac yn dangos ei gweflau, mae'n arwydd o gryfder y cyfangiadau. Mae hyn yn beth da ac yn golygu ei bod hi yn ymroi ac y bydd hi'n rhoi genedigaeth yn fuan.

Rydw i newydd weld y bugail yn rhoi pigiad i'r ddafad - pigiad o beth?

Gall pigiad calsiwm gyflymu'r broses os yw dafad wedi bod yn esgor am amser hir ond nad yw ceg y groth yn agor yn rhwydd.

Pam fyddan nhw weithiau'n siglo'r oen gerfydd ei draed?

Mae'n hanfodol bod yr oen yn dechrau anadlu ar ei ben ei hun yn syth wedi cael ei eni. Weithiau mae'r gwddf a'r trwyn yn llawn hylif. Weithiau bydd y bugail yn gwthio gwelltyn i drwyn yr oen i'w helpu i beswch neu disian. Os na fydd hyn yn gweithio byddan nhw weithiau'n siglo'r oen gerfydd ei goesau ôl. Mae'n olygfa ddramatig, ond dyma'r dull gorau o glirio'r hylif. Mae grym allgyrchol yn helpu'r oen i beswch yr hylif allan.

Beth mae nhw'n ei wneud wrth roi eu dwylo y tu fewn i'r ddafad?

Darllenwch y blog yma o 2016 am esboniad llawn o beth sy'n digwydd.