Yn y gyfres yma o Straeon y Streic fe glywn ni am y gorau a gwaetha o fywyd yn ystod y flwyddyn a newidiodd fywydau glowyr, eu teuluoedd, yr heddlu a gwleidyddion wrth iddynt hel atgofion am beth oedd bywyd fel rhwng 84-85.

Mae Straeon y Streic yn rhan o arddangosfa Streic 84-85 Strike sydd i'w gweld yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd tan Ebrill 27 2025.

© Richard Williams

Richard, ffotograffydd

Roeddwn i’n ffotograffydd i’r wasg yn ystod y Streic, yn gweithio yng nghymoedd glofaol y De o ‘nghwmpas. Byddwn i’n cael galwad pan fyddai llinell biced yn cael ei thorri, er enghraifft.

Un o’r dyddiau mwyaf cofiadwy oedd yng Nghwm Garw, pan ddaeth Monty Morgan y glöwr cyntaf yng Nghymru i dorri’r streic. Daeth cannoedd o heddlu a phicedwyr allan. Roedd Monty’n teimlo bod y Streic yn mynd yn ofer, wnaeth ei yrru yn ôl i’r gwaith. Roedd llawer o ddicter – roedd bywoliaeth pobol yn y fantol. Cafodd e sioc faint o ddicter oedd tuag ato fe. Ond un o bant oedd e, Sais oedd yn arfer bod yn y fyddin, ac efallai nad oedd e’n deall y teimlad o gymuned yno.

Mae un o’n lluniau yn dangos y bws oedd yn ei yrru i’r lofa, gyda channoedd o heddlu o’i hamgylch. Safodd un glöwr dewr o flaen y bws, a chael ei arestio. Wrth ymchwilio i’n llyfr fe lwyddon ni i ganfod y glöwr. Roedd ganddo fe blant, ac roedd e’n gwybod bod pobl yn cael eu harestio’n gyson. Er gwaetha’r cyfan, roedd e’n dal mewn hwyliau da, hyd yn oed dan glo.

Yn gynharach yn y flwyddyn roeddwn i wedi tynnu llun o’r Prif Weinidog Margaret Thatcher yng nghynhadledd y Torïaid ym Mhorthcawl, gyda channoedd o brotestwyr crac a rhwystredig tu ôl i ffensys dur ar hyd y prom. Ar ôl ei haraith, dyma hi’n cael ei phledio ag wyau o’r dorf wrth adael yr adeilad. Cyrhaeddodd un wy y nod, cyn i’r heddlu godi ambarél a’i rhuthro ymaith.

Roedd hi’n amser tanllyd, gydag emosiynau’n gorlifo, oedd yn hollol ddealladwy gan y byddai colli’n golygu newid am byth i gymunedau’r ardal. Wrth i’r gaeaf gyrraedd aeth pethau’n anoddach, a glowyr mewn rhai ardaloedd yn dechrau mynd yn ôl, roedd y streic yn ne Cymru yn syndod o gadarn.

Amanda, newyddiadurwraig

Dwi o deulu glofaol yng Nghwm Rhymni yn wreiddiol, ac roedd hi’n teimlo’n bwysig i atgoffa pobl o’r straeon hyn a’r heriau wnaeth pobl eu hwynebu. Rydyn ni gyd yn bwrw ‘mlaen nawr.

Yr hyn wnaeth dynnu fy sylw i oedd rôl menywod yn y Streic: sut wnaethon nhw drefnu a dechrau codi eu llais. Yn 2023 fe wnes i gyfweld menyw oedd yn aelod o un o grwpiau cymorth y glowyr. Roedd hi’n berson digon swil, wnaeth gael ei pherswadio i siarad mewn cyfarfod codi arian mawr ym Maesteg o flaen torf oedd yn cynnwys aelodau seneddol ac arweinwyr glofaol. Newidiodd hi fel person. Ac mae hi, a llawer o bobl wnes i siarad â nhw, yn teimlo’r un mor gryf am y Streic heddiw. Pob un wan jac yn dweud y bydden nhw’n ymladd yr un modd.

Mae fy mrawd, oedd yn gyn-löwr, yn disgrifio’r hiwmor iach yn y pwll oedd yn cadw pobol i fynd mewn proffesiwn peryglus lle’r oedd yr agwedd at iechyd a diogelwch yn eithaf llac ar brydiau. Mae cyfoeth o straeon. Roedd anafiadau’n gyffredin, ac weithiau byddai’r golchfeydd (lle byddai’r glo’n cael ei brosesu) yn cyflogi glowyr allai ddim gweithio dan ddaear bellach. Yn ein llyfr rydyn ni’n rhannu stori gweithiwr golchfa anabl, gaeth ei anafu pan dorrodd y cawell oedd yn mynd ag e dan ddaear a phlymio i waelod y siafft.

Dyw llawer o’r bobl yn y llyfr ddim gyda ni bellach, a llai fyth i adrodd y straeon yn y dyfodol, felly mae’n hanfodol i ni wneud hynny nawr er mwyn i’r genhedlaeth iau ddeall dros beth oedd eu teuluoedd yn brwydro.

Awduron Coal and Community in Wales: Richard Williams ac Amanda Powell.

Yn y gyfres yma o Straeon y Streic fe glywn ni am y gorau a gwaetha o fywyd yn ystod y flwyddyn a newidiodd fywydau glowyr, eu teuluoedd, yr heddlu a gwleidyddion wrth iddynt hel atgofion am beth oedd bywyd fel rhwng 84-85.

Mae Straeon y Streic yn rhan o arddangosfa Streic 84-85 Strike sydd i'w gweld yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd tan Ebrill 27 2025.

Gweithfeydd Phurnacite yn Abercwmboi, Cwm Cynon (1984)
Ffynhonnell: Prosiect Archif Dr Mary Gillham (linc Saesneg).
Trwyddedir y ffeil hon yn ôl termau'r drwydded Creative Commons Attribution 2.0 Generic (linc Saesneg).

Roedd fy nhad yn gweithio mewn gwaith tanwydd di-fwg phurnacite yn Abercwmboi, a oedd angen tunelli o lo bob wythnos i gyflenwi’r ffyrnau a phethau eraill. Dwi’n cofio’r mwg o’r gwaith fwy neu lai yn flanced ar bopeth, holl ffordd ar draws canol y cwm.

Roeddwn i’n tua deg oed pan ddechreuodd y streic. Roedden ni’n byw tua phum munud i ffwrdd o gatiau’r gwaith, felly byddai dad yn arfer cerdded yno erbyn 6am ac yn dod adref tua 6pm. Ond newidiodd popeth yn fwyaf sydyn. Roedd dad o gwmpas. Byddai’n cerdded gyda fi at y bws ysgol. Roedd yn rhaid i bawb ddod o hyd i ffordd i ddod â deupen llinyn ynghyd ac fe wnaeth y gymuned ddod at ei gilydd. Cafodd dad waith achlysurol o amgylch y pentref, yn paentio a gwneud gwaith DIY. Bu’n paentio teulu, ffrindiau a thai cydweithwyr, y capel, beth bynnag. A pe bai yn gwneud rhywbeth, byddai’n cael rhywbeth yn ôl. Felly, byddai’n fy nanfon i i’r ysgol ac yna’n cerdded ymlaen ychydig filltiroedd i rywle arall, ar gyfer gwahanol jobsys.

Es i i’r ysgol Gymraeg, oedd dwy filltir i ffwrdd, taith ar fws. ⁠Tra bod gan yr holl blant yn Abercwmboi deulu’n gweithio yn y gwaith glo, roedd fy ysgol i yn wahanol, roedd teuluoedd yn gweithio mewn llefydd eraill, felly roedd y plant oeddwn i’n cymysgu gyda ddim yn wynebu’r hyn oedden ni’n ei wynebu yn fy mhentref i. Fe wnaethon nhw lawer o bethau caredig ar gyfer cymunedau glofaol lleol.

Fe gawson ni gyfleoedd oherwydd y sefyllfa - roedd pobl mor hael. Roedd gan deulu fy ffrind dyddyn bach yn Ystradfellte ac fe aethon nhw â fi yno am wythnos fel y byddwn yn cael gwyliau dros yr haf. Ymhell o bobman. Roedden ni’n rhedeg yn rhydd, roedd yn hyfryd. Cyrhaeddodd nain fy ffrind gyda sach enfawr o afalau. Canolbwynt bywyd oedd pei afal, crymbl afal, am wythnosau ar y tro - byddai mam yn gwneud rhai ar gyfer pobl eraill hefyd. Roedd ffatri gacennau Ferrari’s yn arfer gwneud cacennau eisin ‘tray-bake’, ond doedden nhw ddim yn gallu gwerthu’r ochrau - felly bydden ni’n cael rheini. Fe wnaeth ein cymdogion hŷn gnocio ar y drws a rhoi bag mawr o fwyd o’r Co-op i ni - dwi’n cofio bocs enfawr o gorn fflecs. Roedd gan bob teulu focs wythnosol fyddai’n cael ei roi at ei gilydd gan y gymuned drwy gyfraniadau a byddwn i’n arfer mynd i’r clwb pêl-droed lleol a helpu ar y ‘llinell gynhyrchu’, a gwneud pethau fel rhoi tun o ffa ym mhob bocs.

Roedd fy anti yn byw gerllaw gyferbyn â gatiau’r safle phurnacite felly roedd yn lle prysur iawn gyda’r llinell bicedu. Roeddwn i’n cael mynd i lawr yno pryd bynnag oeddwn i eisiau ... tan i hynny newid. Byddech chi’n clywed seirenau’r heddlu. Byddai trais. Roedd ei thad yng nghyfraith yn yr heddlu, a’i gŵr yn gweithio yn y gwaith, a achosodd rywfaint o broblemau. Roedd yr heddlu wedi dechrau cuddio tu ôl i’w wal hi, byddech chi’n gweld eu hetiau yn ymddangos dros y wal. Ond roedd rhaid iddi siarad gyda’i thad yng nghyfraith i ofyn iddyn nhw stopio, gan ei fod yn creu gormod o densiwn. Doedd gen i ddim syniad pam nad oeddwn i’n cael mynd lawr i dŷ Anti Eryl, ond wnes i ddechrau gwrando ar y sgyrsiau ac wrth i mi ddod yn hŷn, fe wnaeth pethau ddechrau gwneud synnwyr.

Fe wnaethom ddechrau byw yn llai gwastraffus. Cafodd y teledu lliw a rentwyd ei newid am un du a gwyn. Byddem yn ychwanegu finegr at y sôs coch fel ei fod yn para hirach. Mae’r agwedd o beidio gwastraffu yn dal gen i heddiw. Un peth dwi’n cofio’n dda oedd bod yr ysgol leol yn gwneud prydau am ddim i blant streicwyr, gan gynnwys ar benwythnosau. Gan fy mod i’n mynd i hen ysgol Fictoraidd, dwi’n cofio bod yn llawn cyffro gan ein bod yn cael mynd i ysgol newydd sbon i fusnesu a chael bwyd ar y penwythnos - roedd fy nghefndryd, oedd yn gorfod mynd yno bob dydd, ddim mor gyffrous.

Roedd fy mam wedi bod yn fam oedd yn aros gartref, ond gorfododd y streic iddi gael gwaith, yn gwneud gwaith shifft yn y ffatri gacennau Memory Lane yng Nghaerdydd i’n cadw ni i fynd. Doedd hi ddim yn ei hoffi ryw lawer ac fe wnaeth hi symud i weithio yn Tesco - ac fe wnaeth hi gario ymlaen yno ar ôl i’r streic ddod i ben.

Roedd dad yn poeni am y Nadolig, ond rydyn ni’n ei gofio fel un gwych. Roedd bocs bwyd ychwanegol ac anrhegion a theganau wedi’u cyfrannu nid yn unig gan ein cymuned, ond o bob cwr o’r DU a thu hwnt, roedd pobl wedi cyfrannu o lefydd mor bell â Rwsia a Gwlad Pwyl. Fe glywais stori un tro am rywun yn cael amlen fach o bowdr rhyfedd yn eu bocs bwyd. Yn hwyrach ymlaen, daethant i ddeall mai powdr borscht oedd e.

Mae fy nhad yn dal i gredu ym mhopeth wnaethon nhw frwydro dros - roedd dros gymuned gyfan a’i bywoliaeth, er ei bod yn llygredig dros ben ac na fyddai’n cael ei ganiatáu heddiw. Roedd y gwaith am yr hwyl, brawdoliaeth a’r jôcs - roedd yn colli hynny. Ond roedd yn gwybod na allai’r gwaith phurnacite oroesi, ac yn y pen draw fe wnaeth orfod newid gyrfa. Dim ond 30 oedd e, yn ifanc. Felly aeth i ysgol nos i wneud ei Saesneg lefel ‘O’ ac fe astudiodd gymdeithaseg yr un pryd, ac yn y pen draw, roeddwn i ac ef yn y brifysgol ar yr un adeg. Cafodd radd mewn gwaith cymdeithasol ac aeth ymlaen i ddilyn gyrfa lwyddiannus, hollol newydd. Mae’n hynod falch o bopeth mae wedi gwneud.

Meinir Morris, merch streiciwr, Abercwmboi

• Wyddech chi fod deinosoriaid yn byw yng Nghymru dros 200 miliwn o flynyddoedd yn ôl?
• 220 miliwn o flynyddoedd yn ôl, roedd yr ardal rydyn ni’n ei hadnabod bellach fel de Cymru yn anialdir. Ond roedd lefelau'r môr yn codi, ac erbyn 200 miliwn o flynyddoedd yn ôl, roedd moroedd trofannol wedi disodli'r anialdir.
• Deinosor bychan o Gymru o'r cyfnod Jwrasig yw’r Dracoraptor. Cafodd ei ddarganfod gan helwyr ffosiliaid yn 2014 ac mae bellach yn cael ei arddangos yn Amgueddfa Cymru

Mae ffosiliau’n cynrychioli gweddillion anifeiliaid a phlanhigion a oedd yn byw filiynau o flynyddoedd yn ôl a gallant ysbrydoli pobl o bob oed. Mae darganfyddiadau diweddar o ffosiliau gwych o ddeinosoriaid 200 miliwn oed yn ne Cymru wedi ychwanegu at ein dealltwriaeth o'r ymlusgiaid eiconig hyn a'r amgylchedd roedden nhw’n byw ynddo. Mae ffosiliau hynaf Cymru yn dyddio'n ôl i ychydig dros 560 miliwn o flynyddoedd – ond stori arall yw honno.

Pryd ymddangosodd y deinosoriaid gyntaf?

Esblygodd y deinosoriaid am y tro cyntaf tua 240–235 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Bryd hynny roedd bywyd ar y ddaear yn adfer ei hun ar ôl y difodiant torfol mwyaf erioed, sef y Farwolaeth Fawr, ac roedd llawer o grwpiau newydd yn esblygu i lenwi’r bylchau a adawyd gan anifeiliaid diflanedig. Yn ystod y cyfnod hwn, sef y cyfnod Triasig, cafodd yr holl gyfandiroedd y gwyddom amdanyn nhw heddiw eu huno fel uwchgyfandir enfawr – Pangaea – a oedd yn darparu hinsawdd sych a phoeth a oedd o fantais i’r Deinosoriaid a’r ymlusgiaid eraill. Mae’r deinosoriaid a'r pterosoriaid oedd yn hedfan yn perthyn i grŵp o ymlusgiaid o'r enw archosoriaid. Yr unig aelodau o’r grŵp yna sy’n byw heddiw yw crocodeiliaid ac adar.

Sut olwg oedd ar y deinosoriaid cynnar?

Roedd y deinosoriaid cynharaf oll yn anifeiliaid bychan, ysgafn a deudroediog oedd yn cerdded ar ddwy goes, a dim ond yn llawer diweddarach y gwnaethon nhw esblygu i'r meintiau, siapiau a ffyrdd o fyw anferthol rydyn ni mor gyfarwydd â nhw heddiw.

Pryd gafodd deinosoriaid eu darganfod gyntaf yng Nghymru?

Anchisauripus, yr olion traed deinosor cyntaf i gael eu darganfod yng Nghymru, yn 1879

Cafwyd hyd i'r dystiolaeth gyntaf o ddeinosoriaid yng Nghymru yn 1879 pan oedd arlunydd a hanesydd naturiol o Gymru o'r enw T.H. Thomas yn archwilio pentrefi ger Porthcawl ym Mro Morgannwg. Sylwodd ar slab anarferol o graig ger yr eglwys yn y Drenewydd yn Notais. Ar y graig sgwâr 2 fetr wastad hon roedd olion llwybr pum ôl troed, bob un â thri bys troed syth. Yn ôl y chwedl leol, olion traed y diafol oedd y rhain, ond roedd Thomas yn eu hadnabod fel rhai oedd yn cyfateb i’r olion traed deinosoriaid a ganfuwyd yn America. Trefnodd i'r graig gael ei symud i Amgueddfa Ddinesig Caerdydd (rhagflaenydd Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd fel y'i gelwir heddiw).

Yr un flwyddyn, daethpwyd o hyd i ail slab gerllaw gyda thri gwahanol math o olion traed deinosoriaid. Roedd un o'r olion traed hyn yn fwy ac yn lletach, gyda phedair bys troed crwm.

Allwch chi ddod o hyd i olion traed deinosoriaid yng nghreigiau'r de heddiw?

Gallwch; mae ambell safle yng Nghymru lle gallwch ddod o hyd i olion traed heddiw. Mae'n bwysig cofio bod y rhain i gyd yn cael eu gwarchod gan y gyfraith, gan eu bod yn Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA neu SSSI) a gallai morthwylio neu gasglu olion traed arwain at ddirwy enfawr.

Bae Bendricks, ger y Barri, yw'r lle gorau i weld rhai o'r olion traed. Mae angen i chi ymweld pan fydd y llanw’n isel ac edrych yn ofalus iawn ar silffoedd fflat y graig. Mae'n haws gweld olion traed os yw'r haul yn isel yn yr awyr, neu ar ôl glaw pan fo'r pantiau bach yn llawn dŵr.

Pa fath o olion traed deinosor sydd wedi eu canfod yn y de?

Mae o leiaf bedwar math gwahanol o olion traed wedi eu canfod yn y de. Mae dau fath mwy a dau fath llai, ond mae'n debyg eu bod yn cynrychioli mwy na phedwar math o ddeinosor. Mae yna hefyd ychydig o olion a allai fod wedi'u gwneud gan fathau eraill o ymlusgiaid.

Pa fath o ddeinosoriaid adawodd yr olion traed hyn?

Ôl troed deinosor bach a ddarganfuwyd yn 2020

Mae bron yn amhosibl dweud yn union pa fath o ddeinosoriaid wnaeth adael yr olion traed, gan fod gan lawer o fathau ohonyn nhw draed tebyg. Yn hytrach, mae palaeontolegwyr yn defnyddio enwau sy'n cynrychioli maint a siâp yr ôl troed heb geisio ei gyfateb i unrhyw un anifail. Rydyn ni’n cymharu maint a siâp yr olion traed â ffosiliau esgyrn traed ymlusgiaid a oedd yn byw tua'r un pryd i ganfod y grŵp cyffredinol o ddeinosoriaid a allai fod wedi'u creu.

Rhoddir yr enw Anchisauripus ar ôl troed tri bys o tua 20cm o hyd gyda bys canol hir. Credwn fod olion traed Anchisauripus wedi'u gwneud gan theropod neu ddeinosoriaid cigysol (oedd yn bwyta cig) a oedd tua 2 fetr o daldra, ac efallai hyd at 5 metr o hyd. Y rhain fyddai prif ysglyfaethwyr yr ardal. Yr enw ar yr olion traed lletach, pedwar bys (neu weithiau tri bys) yw’r Eosauropus. Byddai olion traed Eosauropus wedi cael eu gadael gan ddeinosoriaid llysysol (oedd yn bwyta planhigion) tua 2–3 metr o daldra o bosibl.

Mae yna hefyd olion tri bys llai o'r enw Grallator. Mae'r rhain tua 8–12cm o hyd ac mae ganddynt fys canol hir. Mae'n debyg iddynt gael eu creu gan ddeinosoriaid theropod bach.

Y pedwerydd math yw Evazoum. Mae'r rhain tua 10–12cm o hyd, ac mae ganddyn nhw naill ai 3 neu 4 o fysedd syth sydd i gyd bron yr un hyd. Mae'n debyg iddynt gael eu creu gan ddeinosoriaid llysysol bach, sauropodomorph. Dyma’r math o ôl troed a ganfuwyd gan Lily Wilder yn 2021 ac sydd bellach i'w weld yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

Pa mor bell yn ôl oedd y deinosoriaid hyn yn byw?

Roedd y deinosoriaid a adawodd olion traed yn ne Cymru yn byw yma 220 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Roedd hyn yn ystod rhan uchaf y cyfnod Triasig (Cyfnod Norian). Enw'r graig goch lle cawsant eu cadw yw Carreg Laid Mersia.

Sut le oedd Cymru yn y cyfnod Triasig?

220 miliwn o flynyddoedd yn ôl dim ond un rhan fach o'r uwchgyfandir enfawr o'r enw Pangaea oedd Cymru. Doedd dim Cefnfor yr Iwerydd na Môr y Gogledd gan fod Cymru wedi’i huno ag America ac Ewrop. Roedd hyn yn golygu bod gennym hinsawdd sych a phoeth iawn, a gorchuddiwyd llawer o dde Cymru mewn anialwch poeth. Byddai stormydd achlysurol yn achosi i lifogydd o ddŵr lleidiog a chreigiau lifo i lawr o'r bryniau cyfagos i wastadoedd yr anialdir. Byddai hyn yn creu llynnoedd bas a nentydd a oedd yn anweddu'n gyflym gan adael llaid gwlyb. Gadawodd y deinosoriaid olion traed wrth iddynt gerdded drwy’r llaid a oedd wedyn yn caledu yn yr haul, gan gadw'r olion cyn iddynt gael eu gorchuddio gan y llifogydd nesaf.

A ddarganfuwyd unrhyw esgyrn o'r deinosoriaid Triasig hyn?

Zanclodon – gên deinosor theropod a ddarganfuwyd yn 1897

Yn 1897, cafwyd hyd i asgwrn gên yn Stormy Down, ger Pen-y-bont ar Ogwr. Cafodd hyn ei gadw mewn creigiau sydd ond ychydig filiynau o flynyddoedd yn iau na'r olion traed. Cafwyd hyd i'r asgwrn gên mewn craig o'r enw Tywodfaen Cwarela, o ddiwedd y cyfnod Triasig. Mae'n dangos argraffiadau clir iawn o sawl dant crwm, yn pwyntio tuag yn ôl, gan nodi mai bwyta cig oedd hwn. Rhoddwyd yr enw Zanclodon ar y deinosor, sy'n golygu dant gau neu wag. Credir mai dyma'r un math cyffredinol o ddeinosor a adawodd olion traed Anchisauripus.

Yn fwy diweddar, daethpwyd o hyd i asgwrn bys ac asgwrn bys troed o ddeinosoriaid o faint tebyg o'r cyfnod Triasig (gwely esgyrn Rhaetig) ym Mhenarth – sydd o oedran tebyg. Mae'r rhain yn parhau i fod o dan berchnogaeth breifat ar hyn o bryd.

A oedd darganfyddiadau deinosoriaid eraill yng Nghymru?

Cafwyd hyd i ddau ddeinosor bychan, ffosiledig mewn chwarel ger y Bont-faen, yn y de. Fe'u cloddiwyd yn y 1950au pan oedd chwareli'n cael eu gweithio â llaw, yn hytrach na gyda ffrwydron. Roedd y ddau ddeinosor hyn yn ddeinosoriaid ifanc, ac roedd y ddau yn fach iawn. Roeddent tua 50cm o daldra. Un o'r rhain yw’r deinosor sawropodomorff sef Pantydraco tra bod y llall yn theropod bach o'r enw Pendraig. Mae bron yn amhosibl rhoi union ddyddiadau ar gyfer y deinosoriaid hyn gan iddynt gael eu darganfod yn olion ogofâu hynafol, lle cawsant eu golchi i’r craciau bach a’r holltiadau dwfn. Credir eu bod yn ôl pob tebyg o ran ddiweddaraf un y Cyfnod Triasig – tua 200–205 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Mae'r ffosiliau hyn yn perthyn i'r Amgueddfa Hanes Natur yn Llundain.

Oes yna unrhyw ddeinosoriaid Jwrasig yn ne Cymru?

Yn 2014, darganfuwyd rhan o sgerbwd deinosor oedd yn bwyta cig o'r enw Dracoraptor ar Drwyn Larnog, ger Penarth. Cafwyd hyd i hyn mewn sawl bloc ar ôl cwymp yn y clogwyn. Mae'r esgyrn yn lled-gymalog, gydag un bloc yn cynnwys elfennau o'r glun a rhan uchaf y goes, roedd gan un arall y fraich chwith ac esgyrn y llaw, roedd traean yn cynnwys y benglog, tra bod un arall yn cynnwys esgyrn y droed chwith. Ni chwympodd y sgerbwd hwn yn ddarnau cyn iddo gael ei ffosileiddio, ond fe arnofiodd allan i'r môr, lle suddodd ac yna gael ei orchuddio gan fwd.

Sut olwg oedd ar y Dracoraptor?

Deinosor bychan oedd y Dracoraptor. Ni fyddai wedi bod yn fwy na 2.5m o hyd ac mae'n debyg mai dim ond tua 50–70cm o daldra. Roedd yn anifail main a allai fod wedi symud yn gyflym i ddal ei ysglyfaeth. Roedd ganddo lawer o ddannedd miniog, a oedd yn pwyntio tuag yn ôl i’w ên. Cerddai a rhedai ar ei goesau ôl, gan ddefnyddio ei freichiau o bosibl i fachu ei ysglyfaeth. Roedd ganddo gynffon hir iawn, a gwddf hir.

Penglog Dracoraptor, y deinosor theropod bach a ddarganfuwyd yn 2014

Argraff artist o Dracoraptor

Faint yn ôl oedd y Dracoraptor yn byw?

Roedd y Dracoraptor yn byw tua 201 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Rydyn ni’n gwybod hyn oherwydd gallwn weld yr union haen o graig y disgynnodd y ffosil ohoni. Mae'r creigiau ar Drwyn Larnog wedi cael eu cofnodi a'u mesur yn fanwl fel ein bod yn gwybod eu hoedran. Dyma oedd dechrau'r Cyfnod Jwrasig.

Sut olwg oedd ar Gymru yn y Cyfnod Jwrasig?

Roedd hwn yn gyfnod o newid hinsawdd a chynnydd yn lefel y môr yng Nghymru. Dechreuodd uwchgyfandir Pangaea rannu ar wahân ar ddiwedd y cyfnod Triasig a dechreuodd Cefnfor yr Iwerydd ffurfio. Boddwyd yr anialdir Triasig yn araf wrth i’r moroedd godi, a throdd yr hinsawdd yn llawer gwlypach hefyd. Erbyn dechrau'r Jwrasig, roedd moroedd cynnes a bas yn gorchuddio de Cymru yn bennaf, a oedd yn gynefin delfrydol i lawer o anifeiliaid morol. Roedd rhai o'r bryniau blaenorol bellach yn ynysoedd yn codi o'r môr, ac roedd mamaliaid cynnar, deinosoriaid ac ymlusgiaid eraill yn byw ar yr ynysoedd hyn.

Ble alla i ddod o hyd i ffosiliau deinosor yng Nghymru?

Mae ffosiliau deinosor yn hynod brin, ac nid ydych yn debygol o ddod o hyd i un. Nid oes unman yn y DU lle gallech fynd i ddod o hyd i ffosiliau deinosoriaid gyda sicrwydd. Ond mae llawer o ffosiliau eraill i'w cael, cyn belled â'ch bod yn dilyn rheolau diogelwch synhwyrol ac yn cymryd gofal i beidio â difrodi neu dynnu unrhyw un sydd i’w weld mewn arwynebau creigiau solet.

Os ydych chi'n dod o hyd i rywbeth nad ydych chi'n siŵr amdano, yna mae'n well cysylltu ag Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd er mwyn gwirio'ch darganfyddiadau. Cofiwch roi gwybod i ni ble y daethoch o hyd i'ch ffosil, a beth yw ei faint. Pan fyddwn yn ateb, gallwch anfon lluniau o'ch canfyddiad atom.

Edrychwch ar ein Taflenni Sylwi i helpu i adnabod eich darganfyddiadau eich hun.

In this series of Strike Stories we hear the highs and lows of that life changing year through the eyes of miners, families, police officers and politicians as they recall what life was like in 84–85.

The Strike Stories form part of the Streic 84–85 Strike exhibition which is on display at National Musem Cardiff until April 27 2025.

© Amgueddfa Cymru

Rhian

We were some of the lucky ones, because Dad had a trade. He’d been a builder, before he went to work at cwm coke colliery so he went out looking for work around our community. Our neighbour was amazingly kind and found him some jobs in his house and with other family members and that helped tide us over and my brothers, who were bigger than me, still talk about how tough it was and they’d mix cement and do other bits and bobs after school and on the weekends, to help him.

The garden became really important – vital to us keeping food on the table.

I was only little – four – and my biggest memory of it all was of having the best Christmas I could ever have imagined. In our family we talk still about it being the best one ever. What we didn’t know at the time was that the whole community pulled together to make sure every family had a lovely Christmas. I had the Sindy house, furniture including kitchen bathroom, bedroom, and dining table and sofa. And a horse, cart and dog – and a My Little Pony! They pulled out all the stops.

Betty

My husband had spent 28 years working at the colliery, in Beddau. During the strike, each week, Friday, we’d get a box delivered – with flour, corned beef, and other groceries to help us get through the week. The whole community in our valley pulled together to provide for every family.

We were lucky. A family with three kids, we certainly felt the impact. My husband had a trade before the colliery – he was a bricklayer – and thanks to the kindness of our neighbour, who hired him to work, firstly on his house and then on his mother in law’s, we had some income to tide us over.

We had to manage on what we had. Everyone did. But it didn’t stop us having the best Christmas my kids ever had. Friends gathered together and bought gifts so the kids had presents on Christmas morning. We still talk about it.

We pulled through. After the pits closed some of the men never worked again – there was nowhere to work and then other factories and things went, too, like Revlon, Silent Channel and Louis Edwards – all gone. So, the valley emptied as people left find to work elsewhere, Bridgend, Cardiff, or further afield.

There was a lot of upheaval. We were devastated by the strike, we had no idea it’d last that long. The devastation in this valley is permanent. Despite it all, my children have done well – but it was a very sad time and even now, there’s nothing. Nothing has been replaced in all these years since it shut down. There’s nothing left. They promise the world – and nothing changes, nothing ever gets done. The Valleys are completely shut off.

When Margaret Thatcher died, my husband hung a Welsh flag from a post outside our house. There were a lot of them, hung all across our valley.

Rhian and Betty Philips, mother and daughter of a striking miner, Maesteg.

Yn y gyfres yma o Straeon y Streic fe glywn ni am y gorau a gwaetha o fywyd yn ystod y flwyddyn a newidiodd fywydau glowyr, eu teuluoedd, yr heddlu a gwleidyddion wrth iddynt hel atgofion am beth oedd bywyd fel rhwng 84-85.

Mae Straeon y Streic yn rhan o arddangosfa Streic 84-85 Strike sydd i'w gweld yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd tan Ebrill 27 2025.

© Richard Williams

Doedd yr un lofa yn mynd i fod yn rhywbeth oedd yn para am byth. Roedd pawb oedd yn gysylltiedig â’r diwydiant glo yn cydnabod hynny. Ond fel unrhyw berson synhwyrol, roeddwn i eisiau unrhyw newid sy’n cynnwys cau pyllau i gael eu hystyried yn llawn, ei seilio ar ffeithiau, ei gyfiawnhau mewn economeg go iawn a dadansoddiad daearegol gyda sail resymegol i bopeth. Roedd hwnnw’n safbwynt strategol a oedd yn ystyried anghenion ynni ein gwlad a lles ein cymunedau. Ni dderbyniodd y Llywodraeth yr un o’r amcanion hyn. Roedd Glo Prydain wedi’i wladoli yn faich ariannol ac Undeb y Glowyr yn rhwystr milwriaethus i raglen cau pyllau. Roedd yn rhaid cael gwared ar y ddau.

Mae yna achosion o wledydd datblygedig yn trefnu’r symudiad i ffwrdd o’r diwydiannau echdynnol a thrwm drwy baratoi, talu iawndal, ymgynghori, cynllunio lleol, ailhyfforddi ac annog buddsoddiad mewnol. Ni chafwyd hynny yn y DU. Roedd cau diwydiant yn golygu cau cymuned. Lleihau diogelwch, incwm, ffitrwydd corfforol a meddyliol, cyfalaf cymdeithasol, grym diwylliannol.

Yn ogystal ag arwyddocâd cenedlaethol cyffredinol y diwydiant glo, roedd y problemau yn wleidyddol ac yn bersonol i mi. Ym 1984 roedd 6,000 o lowyr yn fy etholaeth a llawer ohonyn nhw’n ffrindiau i mi. Roedd fy nhad, teulu estynedig yn Nhredegar ac Aberdâr, fy nau daid, a chwe ewythr, i gyd yn lowyr yn eu tro.

Roedd un yn gapten y ffas yng Nglofa’r Tŵr, sef y lofa olaf i gau yn ne Cymru. Roedd cyflogaeth yn y ddwy dref yn ymwneud â’r diwydiant glo, gan gynnwys dur a gwaith peirianneg. Gwnaeth fy mam, a oedd yn Nyrs Ardal, fy magu i gredu mai glowyr oedd y dynion gorau ac mai ardaloedd fel ein hardal ni oedd y cymunedau cryfaf a mwyaf cynhyrchiol.

Roedd pleidlais pen pwll wedi bod erioed - er, dros y degawdau, doedd streiciau cenedlaethol ddim yn ffordd gyffredin o ddatrys problemau. Rhwng Streic Gyffredinol 1926 a 1972, doedd na’r un streic genedlaethol gan y glowyr. Daeth streic genedlaethol 1974, yr un yr honnir a ddymchwelodd Llywodraeth Heath, ar ôl pleidlais pen pwll genedlaethol. Ym 1984, fodd bynnag, llwyddodd Scargill i osgoi cynnig opsiwn streic i Gynhadledd Genedlaethol Arbennig yr NUM, ac felly osgoi pleidlais ddemocrataidd. Roedd hyn oherwydd roedd yn meddwl y byddai’n colli pe byddai pleidlais yn cael ei chynnal - cafodd ei drechu ynghynt yn ‘83. Roedd yn benderfynol o ddibynnu ar bicedu yn hytrach.

Roeddwn i - a llawer o lowyr - yn gwybod fod hyn yn risg enfawr: byddai peidio cael pleidlais yn sicr o rannu’r gweithlu yn ogystal â lleihau’r tebygrwydd o gydsafiad cefnogol gan weithwyr eraill ym maes trafnidiaeth, gorsafoedd pŵer a’r dociau. Pan ddatgelwyd y realiti hwn i Scargill, cefais i ac eraill ein hanwybyddu.

Roedd Scargill yn ddyn deallus ac yn areithiwr arbennig. Roedd hanes, realaeth, a synnwyr cyffredin i gyd yn dweud ei bod hi’n dwp dibynnu ar wrthdaro a phicedu. Ond pan fyddai’n symleiddio’r anghydfod drwy ofyn y cwestiwn heriol ‘Ar ochr pwy ydych chi?’ roedd yn amhosibl i bobl - yn enwedig y glowyr ifanc a oedd yn dibynnu ar ddyfodol i’r glo ar gyfer bywoliaeth - i beidio cael eu llyncu yn y brwdfrydedd, yn enwedig pan ddywedwyd wrthyn nhw fod y stoc glo bron â dod i ben a’r Llywodraeth yn gwywo.

Byddai Arthur Scargill yn gwneud gofynion a rhoi gorchmynion o’r llwyfan ac o’i swyddfa yn Sheffield - ond nid oedd strategaeth. Ar ôl i’r streic ddechrau - yn eironig ond ar ddamwain - cynigiodd beth oedd yn ymddangos fel proses effeithiol a bwriadol, ond nid oedd yn bodoli oni bai yn ei ben. Doedd gan Scargill ddim cynllun. I’r gwrthwyneb, roedd gan lywodraeth Margaret Thatcher strategaeth gadarn iawn, ac fe gafodd ei rhoi ar waith yn ddidrugaredd.

• Cafodd Ian McGregor ei benodi gan y Prif Weinidog fel cadeirydd y Bwrdd Glo Cenedlaethol. Roedd ganddo enw fel "dyn caled", wedi’i ddatblygu fel rheolwr corfforaethol yn yr UDA ac wedi’i atgyfnerthu yn ystod ei gyfnod yn cadeirio Corfforaeth Dur Prydain.
• Cyflwynodd ei llywodraeth ddeddfwriaeth a oedd yn tynnu buddiannau oddi wrth deuluoedd streicwyr. ⁠
• Cydlynodd heddluoedd Prydain mewn ffordd hollol newydd, gan ddefnyddio’r Swyddfa Gartref a Chymdeithas Prif Swyddogion yr Heddlu i greu sefydliad cenedlaethol na welwyd o’r blaen na wedyn yn y DU.
• Ac - yn hanfodol - sicrhaodd y stôr glo mwyaf erioed - tua 40% yn fwy nag erioed o’r blaen a’i gadw ar gyfer gorsafoedd pŵer, gweithfeydd golosg, a dociau.

Roedd hi wedi gwneud y paratoadau hyn ar gyfer amhariad ar y cyflenwad ynni yn dilyn ei setliad ar gyfer yr anghydfod dros dâl y glowyr ym 1981 ac ar sail y "Cynllun Ridley" a luniwyd gan un o’i Gweinidogion ar ôl cwymp Llywodraeth Heath ym 1974 - colled a adawodd y Ceidwadwyr yn chwerw dros ben.

Roedd y llywodraeth wedi paratoi’n dda ar gyfer anghydfod hir. Ond allen nhw fyth fod wedi rhagweld dau ddatblygiad a oedd o fantais enfawr iddyn nhw: Yn gyntaf, doedden nhw fyth wedi meddwl y byddai’r glowyr yn streicio heb bleidlais, yn ail, doedden nhw fyth wedi breuddwydio y byddai streic glo yn dechrau yn y gwanwyn. Roedden nhw’n elfennau a fyddai’n amlwg yn gweithio yn erbyn y glowyr. ⁠Roedd gan y Llywodraeth adnoddau diri ac, yn fanteision ychwanegol, cawson nhw’r tywydd a’r rhaniad yng ngweithlu’r glowyr. Roedd gan y glowyr ddewrder ac ymroddiad ac achos ymarferol dros lo - ond dim byd arall. Glowyr yn picedu yn erbyn glowyr yn gweithio, gyda’r heddlu, yn aml mewn niferoedd enfawr gyda threfniant milwrol, ceffylau a chŵn yn dal y tir rhyngddyn nhw. Roedden nhw’n disgrifio eu hunain fel ‘y cig yn y frechdan’.

O ystyried yr angerdd, ac agwedd rhai unedau’r heddlu, roedd gwrthdaro yn anochel. Mewn trefi a phentrefi glofaol traddodiadol, lle roedd yr heddlu yn cael eu hystyried fel pobl ddibynadwy a oedd yn rhan o’r gymuned, dinistriwyd y berthynas honno. Rhannwyd teuluoedd, ac mewn rhai ardaloedd, rhannwyd cymdogaethau. Roedd bod yn "fradwr" yn cael ei drin fel pechod marwol. Mewn rhai ardaloedd, lle roedd y mwyafrif yn parhau i weithio, roedd streicio yn cael ei ystyried yn frad. Wrth i’r streic fynd yn ei blaen am flwyddyn - ac am flynyddoedd wedyn - roedd dyled, tlodi, lefelau uchel o ddiweithdra, poen meddwl, rhaniad a phryder.

Ceisiodd pobl oresgyn hyn i gyd gyda dewrder aruthrol. Daeth teuluoedd at ei gilydd a daeth cymunedau yn agosach. Ond doedd hynny ddim yn gyffredinol. Cynyddodd nifer teuluoedd yn chwalu a methu talu morgeisi, troseddau a hunanladdiad. ⁠ Un datblygiad cadarnhaol a ddaeth i’r amlwg yn y meysydd glo oedd bod menywod, yn ystod y streic, wedi bod yn arwain. ⁠

At ei gilydd, fe wnaethon nhw sicrhau'r pethau oedd o bwys: bod pob teulu yn cael pryd o fwyd, bod pob plentyn gyda rhywbeth i’w agor ar ddiwrnod y Nadolig, bod neb yn gorfod teimlo fel derbynnydd elusen gan fod pawb yn cyfrannu rhywbeth. Dros gyfnod byr o amser, esblygodd ceginau cawl yn sefydliadau cymunedol a oedd wedi’u trefnu’n dda ac yn strategol ac wedi’u hariannu gan gyfraniadau pobl leol, undebau llafur eraill gartref a thramor a drwy godi arian yn ddi-baid. Bu rhai menywod yn teithio ledled y DU ac, yn aml, teithio dramor i bledio’r achos dros lo a chymunedau.

Buon nhw’n ffynnu yn y rolau hyn, gan ddarparu arweinyddiaeth o ansawdd nad oedd yn cael ei gynnig gan rai o’r dynion yn eu cymunedau yn aml.

Ym mis Gorffennaf a Medi 1984, ynghyd â Stan Orme, a oedd yn ymdrin ag Ynni yng Nghabinet yr Wrthblaid, lluniais gynigion i reoli cau’r pyllau drwy broses o archwilio arbenigol annibynnol a gwerthuso economaidd. Cawson nhw eu derbyn gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol. Gwrthododd Scargill nhw yn syth heb eu dangos nhw i unrhyw un o swyddogion gweithredol yr NUM. Fel dywedodd Stan (ymgyrchydd undebau llafur gydol oes) "dydy Arthur ddim yn undebwr llafur - dydy o ddim yn credu mewn negodi".

Yn y pen draw, mae hanes y streic yn llawn arwriaeth - a’r gwyrdroi a fu ar y rhinwedd hynod hwnnw.

Neil Kinnock, gwleidydd, Aelod Seneddol Bedwellte ac Islwyn 1970-1994, Arweinydd y Blaid Lafur, 1983-1992.