Cyflwyniad: Taith Casgliad Stiwdio Gwen John

Yn 1976, gan mlynedd ar ôl geni Gwen John, fe brynodd Amgueddfa Genedlaethol Cymru bron i 1,000 o weithiau'r artist gan ei nai, Edwin. Yn y casgliad roedd llond llaw o baentiadau olew a channoedd o weithiau ar bapur o stiwdio Gwen.

Beth yw Casgliad Stiwdio?

Casgliad stiwdio yw'r gweithiau sydd ar ôl yn stiwdio'r artist ar ôl iddyn nhw farw.

Bu farw Gwen John yn sydyn ym mis Medi 1939, a gadael ei heiddo a'i gweithiau celf i gyd i'w nai. Roedd Ewrop newydd fynd i ryfel a brysiodd Edwin i Baris i ddod â cymaint â phosib o'r gwaith yn ôl i ddiogelwch y DU, cyn dychwelyd am y gweddill ar ôl y Rhyfel. Mae mwyafrif y gweithiau o'r stiwdio nawr yng nghasgliad Amgueddfa Cymru, ond cafodd nifer o weithiau eu gwerthu yn oriel Matthiesen ar Bond Street yn Llundain yn 1946, ac mewn arddangosfeydd diweddarach yn y 50au a'r 60au.

Sut Ddaeth y Casgliad i Amgueddfa Cymru?

Ar ôl prynu gweddill y gweithiau, daeth Amgueddfa Cymru'n gartref i'r casgliad cyhoeddus mwyaf yn y byd o waith Gwen John – casgliad sy'n cynnwys dros 900 darlun, chwe phaentiad olew a nifer o lyfrau braslunio. ⁠Cyn hynny, dim ond tri darlun a phedwar o baentiadau Gwen John oedd yn yr Amgueddfa.

Paentiadau Anorffenedig yn Datgelu ei Thechneg

Mae casgliad stiwdio Gwen John yn taflu goleuni ar y gwahanol destunau y gwnaeth hi eu paentio, a'r amrywiaeth o arddulliau y byddai hi'n arbrofi â nhw. Mae Gwen yn bennaf adnabyddus am ei phaentiadau olew cynnil o ferched a menywod yn eistedd, ac oherwydd bod yr esiamplau yn ei chasgliad stiwdio yn anorffenedig, mae'n nhw'n datgelu mwy am ei thechneg. ⁠Er enghraifft, mae Proffil Merch (NMW A 148) yn dangos sut fyddai Gwen yn crafu arwyneb y paent lle'r oedd y ferch yn wreiddiol yn gwisgo rhuban. Rhaid ei bod hi wedi'i siomi â'r ymdrech gyntaf, ac wedi ei grafu ymaith er mwyn dechrau eto. Mae Astudiaeth o Ferch Noeth yn Eistedd (NMW A 4928) yn anghyffredin am ei fod yn dangos bod Gwen wedi gweithio o'r ymylon tuag at ganol y gwaith, gan baentio’r wyneb olaf. Gwelwn yn y ddau baentiad hyn hefyd y grwnd anarferol o galchog (yr haen waelod y byddai'r artist yn ei ddefnyddio i orchuddio'r gynfas cyn ychwanegu paent olew). Byddai Gwen yn cymysgu'r grwnd hwn ei hun, a dydyn ni ddim yn gwybod yr union gynhwysion hyd heddiw.

Cyfoeth o Frasluniau a Gweithiau ar Bapur

Nodwedd amlycaf y casgliad, fodd bynnag, yw'r cyfoeth o ddarluniau a dyfrlluniau. Tra bod testunau a thechneg llawer mwy bwriadus yn ei phaentiadau, mae gweithiau Gwen ar bapur yn llawn amrywiaeth. Yn eu plith mae tirluniau a golygfeydd stryd, astudiaethau o flodau a choed, brasluniau o gathod a cheffylau, a chopïau o bortreadau ffotograffig. Mae nifer o'r gweithiau yn gyfresi sy'n ailadrodd yr un testun. Gall y rhain fod bron yn unfath (NMW A 15751, NMW A 15752, NMW A 15753), neu'n llawn amrywiaeth lliw a chyfrwng (NMW A 15303, NMW A 15304, NMW A 15305). ⁠

Testunau Mwyaf Cyffredin: Eglwysi, Ffigurau a Bywyd Bob Dydd

Ffigurau yn yr eglwys yw ei thestunau mwyaf cyffredin ar bapur (NMW A 3811). Byddai hi'n aml yn darlunio'r gynulleidfa yn eglwys y plwyf ym Meudon, gan eu copïo’n ddiweddarach yn y stiwdio gan ychwanegu dyfrlliw a phigment gwyn (NMW A 3611). Y ddelwedd fwyaf cyffredin o lawer yw'r portread o Santes Thérèse o Lisieux a'i Chwaer, Céline, yn blant (NMW A 3536, NMW A 15563, NMW A 15565).⁠ Ysbrydolwyd y portread gan ffotograff oedd yn eiddo i Gwen. Ym mhob fersiwn wahanol byddai Gwen yn addasu'r cyfansoddiad, gan ychwanegu a thynnu'r llenni, y papur wal a'r teganau yn y cefndir, arbrofi â graddfa, a newid lliw a phatrwm pob arwyneb yn ei dro. Byddai hi hefyd yn defnyddio lliwiau llawer mwy llachar ar bapur nag y gwnaeth hi erioed yn ei phaentiadau olew.

Beth mae'r Casgliad yn Datgelu am Gwen John

Mae casgliad stiwdio Gwen John yn rhoi cipolwg i ni ar grefft un o hoff artistiaid Cymru, ac mae'r cyfuniad o baentiadau anorffenedig, brasluniau a gweithiau ar bapur yn datgelu proses artistig hynod drefnus ac arbrofol. ⁠Mae hefyd yn codi'r llen ar ei byd: ei chartref, ei ffrindiau a'i chymdogion, ei chathod hoff, ei diddordeb mewn natur a chrefydd, a'i haddysg gelfyddydol. Dyma adnodd amhrisiadwy sy'n dyst i grefft un o artistiaid enwocaf Cymru yr ugeinfed ganrif.

Wrth i waith ailddatblygu ar y safle fynd yn ei flaen, mae cymuned bwysig o greaduriaid bach yn cymeryd blaenoriaeth yn ein cynlluniau - ein ystlumod bach! 

Gan weithio yn agos gyda'r Ecolegydd Carola Hoskins o SK Environmental Solutions Ltd, rydym wedi bod yn cadw llygaid ar yr ystlumod i gyd ar y safle a rydym yn gwarchod 10 clwyd ar y safle. 

Ystlumod soprano pipistrelle a pipistrelle cyffredinol yw rhain, sef dau o’r mathau lleiaf o ystlumod yn y DU.  

Mae 7 clwyd yn cael eu defnyddio gan ystlumod gwrywiadd, neu ystlymod benywaidd sydd ddim yn cario babi ond mae un yn arbennig iawn gan ei fod yn glwyd famolaeth sy’n cefnogi 65 ystlym yn ystod cynfod prysur yr haf.

Lle Diogel i Groesawu Bywyd Newydd

Mae’r ystlymod yn cysgu mewn lleoliadau gwahanol ar hyn o bryd ond rydym yn digswyl iddynt ddychwelyd i'r safle tua diwedd Ebrill pan fydd 35 ystlym benywaidd yn setlo mewn i’w clwyd mamolaeth. Erbyn diwedd Mai neu dechrau Mehefin, bydd bob Mam yn rhoi genedigaeth i un cenau gan ddwblu maint y gytref dros nos! Er bod 65 ystlum yn swnio fel nifer da, mae hyn mewn gwirionedd yn gytref famolaeth fach, sy’n ei wneud yn un pwysig iawn. 

Addasiad Natur bendigedig

"Er bod gan yr ystlumod nifer o nodweddion difyr, un o’r pethau mwyaf diddorol ydi’r ffaith ei bod yn gallu oedi beichiogrwydd." meddai Carola. 

"Byddant yn gwneud hyn drwy storio’r sberm o’r hydref drwy’r gaeaf oer. Mae hyn yn galluogi nhw eni yn ystod tywydd cynhesach y gwanwyn, ble mae mwy o fwyd ar gael iddynt a gwell siawns o oroesi. Dyma un o’r prif resymau pam fod yr ystlumod yn ffynnu yn y DU."

Cadwraeth yn Ganolog i’n Gwaith Ail Ddatblygu

Mae ystlumod a’u clwydi yn cael eu gwarchod yn gyfreithiol, sy’n golygu fod unrhyw waith i’r toeau neu leoliadau posib i ystlumod ymgartrefu yn gorfod digwydd dan drwydded. Mae’r gwaith hwn yn gorfod digwydd yn ystod y gaeaf, tra bod yr ystlumod yn cysgu mewn lleoliad arall. 

Mae Carola yn gweithio gyda’n tîm ni er mwyn cynghori a rhoi arweiniad ar y gwaith yma er mwyn sicrhau fod y mynedfaoedd dal ar agor, fod y strwythur yn ddiogel a bod y gofodau yn rhydd i’r ystlumod ddychwelyd yn y gwanwyn. 

Rydym yn falch iawn o warchod y mamaliaid bychain yma, sydd wedi bod yn ymgartrefu yn yr amgueddfa ers amser maith.

Ariannwyd y project gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, Llywodraeth y DU drwy Gyngor Gwynedd fel rhan o’r prosiect Llewyrch o'r Llechi, Llywodraeth Cymru yn cynnwys Rhaglen Cyfleusterau Cymunedol,  Sefydliad Wolfson, Sefydliad Garfield Weston ac arianwyr eraill.                                        Rydym yn ddiolchgar iawn i’n cyllidwyr i gyd am eu cefnogaeth.

Mae project diddorol wedi bod ar waith yn Amgueddfa Cymru dros y blynyddoedd diwethaf. Gyda chymorth Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd, mae mil a mwy o ffotograffau a dynnwyd gan y naturiaethwr arloesol o Gymru, Harry Morrey-Salmon (1891 – 1985) wedi'u digideiddio a byddant yn cael eu hychwanegu at Gasgliadau Ar-lein yr Amgueddfa.  Mae cadw'r delweddau rhyfeddol hyn wedi bod yn dasg aruthrol ond hynod werth chweil. Mae eu gweld yn dod yn fyw ar y sgrin, a gwybod y byddant ar gael ar-lein cyn bo hir i bawb eu harchwilio, wedi bod yn uchafbwynt go iawn.

Mae'r casgliad hwn yn fwy na ffotograffiaeth hardd yn unig. Mae'n cynnig cipolwg prin ar fywyd gwyllt Cymru gydol yr ugeinfed ganrif, gan gofnodi manylion gwyddonol a threftadaeth ddiwylliannol ym mhob ffrâm. Mae'n dathlu gwaith gwych Morrey-Salmon a'i ymroddiad i'w grefft; anrhydedd oedd cyfrannu at ei waddol.

Pam mae digideiddio mor bwysig?

Mae digideiddio yn fwy na dim ond sganio hen ffotograffau; mae'n offeryn pwerus ar gyfer cadwraeth. Pan fyddwn ni'n digideiddio casgliad fel un Morrey-Salmon, nid creu copïau wedi’u digideiddio yn unig ydyn ni; rydyn ni'n diogelu deunyddiau bregus rhag traul amser.

Mae ffotograffau Morrey-Salmon yn ddegawdau oed. Mae rhai wedi pylu, eraill yn sensitif, ac mae pob un yn agored i ddifrod gan olau, cyffwrdd a thrin a thrafod, neu newidiadau amgylcheddol. Mae Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd wedi gwneud gwaith anhygoel o adnabod, glanhau a threfnu'r delweddau hyn i ni, fel y gallai Robin Maggs, ein ffotograffydd, droi'r delweddau hyn yn ffeiliau wedi’u digideiddio cydraniad uchel. 

Fy rôl i fel Cynorthwyydd Dogfennau oedd rhoi'r holl metadata yn ein system gasglu. Efallai ei fod yn swnio braidd yn dechnegol, ond yn y bôn, metadata yw sut rydyn ni'n rhoi cyd-destun ac ystyr i bob delwedd.

Yn achos casgliad Harry Morrey-Salmon, roedd hyn yn golygu archwilio pob ffotograff yn ofalus a chofnodi manylion fel:

1. - Beth sydd yn y llun – adar, tirweddau, pobl, neu fywyd gwyllt.
2.  
3. - Lle cafodd y llun ei dynnu – rhywle yng Nghymru fel arfer, ond weithiau'n bellach i ffwrdd.
4.  
5. - Pryd y cafodd ei dynnu – os yw'n hysbys, neu amcangyfrif yn seiliedig ar gliwiau.

• - Unrhyw nodiadau neu gapsiynau. edd gen i ddigonedd o ddyddiaduron a llythyrau gan Morrey-Salmon i roi'r llun yn ei gyd-destun. 

Roedd pob cofnod yn rhyw fath o fini-ymchwiliad. Roedd nodiadau yn llawysgrifen Morrey-Salmon ei hun yn cyd-fynd â rhai lluniau, a oedd yn cynnig gwybodaeth am y rhywogaethau a welodd neu'r lleoliadau dan sylw. Roedd eraill yn fwy dirgel, ac yn gofyn am ychydig o waith ditectif, croesgyfeirio lleoliadau, adnabod rhywogaethau adar, neu ddehongli'r wynebau yn y lluniau.

Yr hyn wnaeth fy nharo’n bennaf oedd sut mae'r wybodaeth hon yn trawsnewid delwedd syml yn rhywbeth y gellir ei chwilio a'i rannu. Hebddi, dim ond rhywbeth gweledol yw llun. Gyda gwybodaeth, mae'n dod yn rhan o stori fwy; sy’n gysylltiedig â lle, amser, ac angerdd yr unigolyn am fyd natur.

Ar ben hynny, mae'r broses wedi gwneud i mi fyfyrio ar faint o ofal a gwaith sy’n mynd i sicrhau bod casgliadau'r amgueddfa yn fwy hygyrch. Y tu ôl i bob delwedd welwch chi ar-lein, mae rhywun wedi cymryd yr amser i'w disgrifio, ei thagio, a sicrhau bod ymchwilwyr, adarwyr, neu borwyr chwilfrydig yn gallu dod o hyd iddi.

Unwaith y bydd ffotograff wedi'i ddigideiddio, gellir ei storio'n ddiogel, creu copi wrth gefn ohono a'i rannu ledled y byd. Mae'n dod yn rhan o archif fyw, sy'n hygyrch i unrhyw un sy'n ymddiddori yn hanes naturiol Cymru. Nid yw'r ffotograffau arloesol hyn yn hel llwch yn un o storfeydd yr amgueddfa mwyach; gall unrhyw un, ymhob cwr o’r byd, archwilio'r delweddau.

Mewn ffordd, mae digideiddio yn rhoi bywyd newydd i gasgliadau hanesyddol. Mae'n caniatáu inni gysylltu'r gorffennol â'r presennol ac yn sicrhau nad yw'r straeon sydd yn y ffotograffau hyn, o adar, tirweddau, ac ymroddiad Morrey-Salmon i natur, yn mynd yn angof dros amser.

Uchafbwyntiau'r Casgliad

Mae'r broses ddigideiddio wedi datgelu sawl darganfyddiad cyffrous sy'n taflu goleuni ar fywyd a gwaith Morrey-Salmon. 

Ymhlith trysorau niferus y casgliad mae'r hyn sy'n ymddangos fel ffotograff cynharaf Morrey-Salmon sydd wedi goroesi, o aderyn: cornchwiglen, yn eistedd ar nyth, a dynnwyd ym mis Ebrill 1909. Ar yr olwg gyntaf, efallai mai dyma oedd ei ymgais gyntaf i dynnu llun o aderyn, ond mae ei ddyddiaduron yn adrodd stori wahanol. Mewn cofnodion cynharach, mae Morrey-Salmon yn ysgrifennu am dynnu lluniau o adar amrywiol, ac mae yna sawl delwedd o nythod ac wyau sy'n rhagflaenu’r llun hwn. Felly, er nad y llun hwn o gornchwiglen yw'r cyntaf iddo ei dynnu erioed, mae'n debyg mai dyma'r hynaf sydd wedi goroesi hyd heddiw. Mae'n atgof pwysig o ba mor fregus y gall archifau ffotograffig fod a pha mor lwcus ydyn ni i gael y cipolwg hwn ar ei waith cynnar.

Cofnododd Morrey-Salmon lawer o ymweliad y Gyngres Adareg Ryngwladol ag Ynys Sgogwm ym 1934. Daeth cant a mwy o bobl i'r ynys hon ger arfordir Sir Benfro, gan gyrraedd a gadael mewn steil ar fwrdd dwy long ddistryw y Llynges Frenhinol, HMS Windsor a HMS Wolfhound, a hwyliodd o Ddinbych-y-pysgod i'r ynys.

Mae ffotograffau Morrey-Salmon yn cynnig cipolwg byw ar yr achlysur hanesyddol hwn, sydd nid yn unig yn dangos bwrlwm y gyngres ond hefyd rhai o’r wynebau cyfarwydd. Mae'r adarwr Cymreig Ronald Lockley, ffigwr allweddol yn hanes naturiol Sgogwm, yn ymddangos mewn sawl llun, yn ogystal â’r cyn-Frenin Ferdinand I o Fwlgaria, a oedd yn adarwr brwd ei hun.

Wrth i mi ddigideiddio archif ffotograffig Morrey-Salmon, dechreuodd enwau mwy cyfarwydd godi eu pen. Yn eu plith, cyfres o ddelweddau o sbesimenau blodau, wedi'u labelu 'Miss Vachell's’. Ar y dechrau, doedd yr enw ddim yn canu cloch, ond ar ôl mymryn o waith cloddio, sylweddolais mai sbesimenau llysieuol Eleanor Vachell oedden nhw, botanegydd nodedig o Gymru sydd, fel Morrey-Salmon, â chysylltiadau agos ag Amgueddfa Cymru.

Pleser o'r mwyaf oedd canfod y cysylltiadau hyn rhwng enwau mor ddylanwadol yn hanes naturiol Cymru. Y pethau bychain sy'n gwneud y broses ddigideiddio mor werth chweil, gan ei fod nid yn unig yn gwarchod y gorffennol, ond yn dod â'i straeon i'r golwg.

Gwarchod y gorffennol, ar gyfer y dyfodol

Mae digideiddio ffotograffau Harry Morrey-Salmon wedi bod yn fwy na thasg dechnegol yn unig, mae wedi bod yn gyfle i ailddarganfod straeon, cysylltiadau, ac unigolion rhyfeddol a luniodd hanes naturiol Cymru. O adaregwyr a botanegwyr i aelodau o deuluoedd brenhinol, mae pob delwedd yn cynnig cipolwg ar waddol cyfoethog a diddorol.

Diolch o galon i Gymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd am eu cyfraniadau gwerthfawr a'u hymroddiad i'r project hwn. Mae eu gwaith caled a'u cefnogaeth wedi chwarae rhan allweddol wrth helpu i warchod a rhannu gwaddol Morrey-Salmon gyda chynulleidfa ehangach. Bu'n fraint helpu i wneud y casgliad hwn yn fwy hygyrch i'r cyhoedd, ac rwy'n gobeithio y bydd y ffotograffau hyn yn parhau i ennyn chwilfrydedd a gwerthfawrogiad am y byd naturiol, yn union fel y gwnaethant i'r rhai a'u cofnododd ar gamera am y tro cyntaf.

Mae'r ffotograffau wedi'u digideiddio ar gael trwy gasgliad ar-lein yr amgueddfa yma: Casgliadau Ar-lein | Amgueddfa Cymru

Chwarelwyr Amgueddfa Lechi Cymru yn symud o’r chwarel i’r castell!  

Am y tro cyntaf erioed mae chwarelwyr llechi yn gweithio yng Nghastell Penrhyn – cartref un o berchnogion chwarel cyfoethocaf Cymru. 

Mae chwarelwyr o Amgueddfa Lechi Cymru, sydd fel arfer i’w gweld yn yr amgueddfa yn Llanberis, wedi symud dros-dro i arddangos eu sgil a’u crefft yn y Castell. 

Mae hyn yn digwydd wrth i Amgueddfa Lechi Cymru gau ei drysau am gyfnod ar gyfer ailddatblygiad mawr. Oherwydd y gwaith hwn mae’r amgueddfa, sy’n rhan o deulu Amgueddfa Cymru, wedi penderfynu rhannu ei stori mewn lleoliadau eraill o fewn safle treftadaeth byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru. 

Sefydlwyd Chwarel y Penrhyn gan y teulu Pennant. Roedd yn un o brif chwareli llechi Cymru am bron i 150 o flynyddoedd, ac roedd yr amodau gweithio’n galed iawn yno. Ym 1900, aeth dros 2,000 o weithwyr ar streic am well cyflogau ac amodau gweithio – penllanw blynyddoedd lawer o wrthdaro ac anfodlonrwydd. 

Roedd Streic y Penrhyn yn un hir a chwerw. Fe barodd dros dair blynedd, un o’r streiciau diwydiannol hiraf yn hanes Prydain, ac achosodd galedi difrifol i’r chwarelwyr a’u teuluoedd. Rhwygwyd y gymuned yn ddwy; rhwng y ‘streicwyr’ a achosodd yn driw i’r streic neu adael i ddod o hyd i waith arall, a’r ‘bradwyr’ a ddychwelodd i’r chwarel. ⁠ 

I nifer o drigolion yr ardal, mae’r Castell yn dal i fod yn symbol o gyfoeth a gormes. Yn hanesyddol, fyddai’r chwarelwyr byth yn croesi trothwy’r Castell, ac mae llawer o’u teuluoedd wedi cadw draw ar hyd y blynyddoedd. 

Mae Castell Penrhyn a’r gerddi bellach dan ofal Ymddiriedolaeth Genedlaethol Cymru, ac mae’r safle wedi bod yn cydweithio gyda thrigolion yr ardal ac artistiaid ers dros ddegawd i rannu mwy o’r hanes, ac ailgysylltu â’r gymuned leol, fel yr esboniodd Ceri Williams, Rheolwr Cyffredinol Castell Penrhyn: 

“Dros y degawd a mwy diwethaf, rydym wedi bod yn ail-edrych ar ein ffordd o rannu hanes a chysylltiadau diwydiannol a threfedigaethol Castell Penrhyn. Rydym wedi cyflawni cymaint ar hyd y cyfnod, ond mae croesawu’r chwarelwyr i’r castell yn garreg filltir arwyddocaol o ran ailgysylltu’r gymuned â’r safle hanesyddol hwn. 

⁠Yn barod, mae torfeydd wedi bod yn ymgasglu i wylio’r arddangosfa hollti llechi, sydd yn ddathliad o grefftwyr lleol, ond hefyd yn brofiad sy’n ychwanegu at hanes diwydiannol y castell. Edrychwn ymlaen at barhau i weithio gydag Amgueddfa Lechi Cymru dros y misoedd i ddod, a chynnig ymweliad unigryw a chofiadwy i Gastell Penrhyn.”

I Amgueddfa Lechi Cymru, mae’r cyfle i’w chwarelwyr arddangos eu gwaith yng Nghastell Penrhyn yn rhan allweddol o’r rhaglen ailddatblygu, ac yn benodol ymgyrch Amgueddfa ar y Lôn yn 2025, sy’n adleoli elfennau o’r amgueddfa tra bod y safle ar gau. 

Dywedodd Elen Roberts, Pennaeth Amgueddfa Lechi Cymru: 

“Rydym yn ddiolchgar iawn i’r tîm yng Nghastell Penrhyn ac i Ymddiriedolaeth Genedlaethol Cymru am roi’r cyfle unigryw hwn i ni gydweithio fel rhan o raglen ailddatblygu Amgueddfa Lechi Cymru.  Rydym wedi gweithio’n agos gyda’r Ymddiriedolaeth dros y blynyddoedd i rannu hanes y diwydiant llechi, ac mae’r cyfle i rannu sgiliau a straeon ein chwarelwyr yn beth mawr i’r ddwy ochr. Bydd symud i Gastell Penrhyn – ac i safleoedd eraill yn yr ardal Treftadaeth Byd – yn ystod ailddatblygiad yr amgueddfa yn gyfle i ni gyrraedd cynulleidfaoedd newydd a sicrhau bod ein stori yn parhau tu hwnt i furiau’r amgueddfa. 

Bydd ein staff ar eu hennill o gael dal i weithio gyda’r cyhoedd, a gwella eu gwybodaeth o hanes y llechi, a gobeithio y bydd ymwelwyr ar eu hennill o gwrdd â staff yr amgueddfa mewn lleoliadau newydd a fydd – ynghyd â’r cynnig presennol i ymwelwyr â Chastell Penrhyn – yn cynnig persbectif newydd ar stori’r llechi.”

Mae’r Amgueddfa a’r Castell yn rhannau allweddol o safle Treftadaeth Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru. Croesawyd y datblygiad gan yr Arglwydd Dafydd Wigley, Cadeirydd Partneriaeth Llechi Cymru:

 “Mae Cyngor Gwynedd a’i bartneriaid wedi cydweithio ers blynyddoedd i ddatblygu partneriaeth gref er mwyn sicrhau statws treftadaeth byd i Dirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru. Mae canlyniadau’r bartneriaeth gref hon nawr yn dwyn ffrwyth wrth i ni weld buddsoddiad sylweddol o dros £30m drwy raglen weithgareddau Llewyrch o’r Llechi – fel y rhai yn Amgueddfa Lechi Cymru a lleoliadau eraill ar draws yr ardal. Rydym hefyd yn gweld ffyrdd newydd ac arloesol o gydweithio i gyrraedd cynulleidfaoedd newydd, cynnig profiadau newydd, a rhannu stori fyd-eang llechi Cymru.” 

Mae’r chwarelwyr yng Nghastell Penrhyn bob dydd yn ystod 2025.                                         

Am fwy o hanes y Castell ewch i wefan Castell Penrhyn: www.nationaltrust.org.uk/cy/visit/wales/penrhyn-castle-and-garden

Y mis yma, mae un o arddangosfeydd mwyaf Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn cael ei datgymalu, gan baratoi’r tir ar gyfer ein hailddatblygiad.

Dyma ein tair “paternoster” – lifftiau sy’n cylchdroi’n barhaus ac sydd bron yn cyrraedd y nenfwd. Yn hanesyddol, defnyddiwyd lifftiau paternoster mewn adeiladau fel y gallai pobl gamu i mewn ac allan ar unrhyw lawr yr oeddent yn ei ddymuno. Roedd paternosterau’r amgueddfa wedi galluogi i ni arddangos gwahanol wrthrychau o’r casgliad, gyda’r gwrthrychau yn symud o gwmpas gan adael i ymwelwyr weld a dysgu mwy am yr ystod eang o wrthrychau. 

Gyda gerau yn cylchdroi, cadwyni a synau metel yn crechian, roedd dyluniad y paternosterau yn adleisio gwreiddiau diwydiannol y tirwedd cyfagos a ffocws thematig yr amgueddfa, gyda’r casynau arddangos yn llawn enghreifftiau o fetelau wedi’u gweithgynhyrchu yng Nghymru, ac yn rhyngwladol gan ddefnyddio metelau Cymreig.

Roedd yr arddangosfa yn dathlu sgiliau gweithwyr metel Cymru gan amlygu ar yr un pryd effaith y diwydiannau hyn ar y byd ehanghach.

Wrth gynllunio Amgueddfa Genedlaethol Y Glannau yn y 2000au cynnar, cafodd dylunwyr gyfle i gyflwyno dulliau modern ac arloesol o arddangos. Dim ond un amgueddfa arall yn y byd sy’n defnyddio’r dechneg yma – Amgueddfa Audi yn Ingolstadt, yn Yr Almaen. 

Beth nesaf i’r paternosterau?

Yn anffodus, roedd traul ar y cydrannau a chost uchel gwaith atgyweirio yn golygu na allai’r paternosterau weithredu fel y bwriadwyd mwyach, ac ni allai ymwelwyr ryngweithio a’r arddangosfa. Oherwydd hyn, gwnaed y penderfyniad anodd i’w tynnu i lawr.

Fodd bynnag, gobeithir mai dyma’r cam cyntaf tuag at ailwampio’r oriel a chynnig gwell profiad i’n hymwelwyr. 

Yn y cyfamser, mae ein curaduron yn gweithio ar ailddangos gyda dehongliad ffres a chyfoes, fydd yn caniatau i ymwelwyr weld y gwrthrychau mewn ffordd newydd. Erbyn diwedd y flwyddyn, rydym yn gobeithio defnyddio’r gofod ar gyfer arddangosfa hirdymor fydd yn dangos y cysylltiadau annatod rhwng diwydiant Cymru a’n treftadaeth forwrol!