A Welsh tramp steamer loading Welsh coal at a Welsh port - The Cardiff-owned Radnor at Barry Docks in 1925

A Welsh tramp steamer loading Welsh coal at a Welsh port - The Cardiff-owned Radnor at Barry Docks in 1925

Green Bridge of Wales
Green Bridge of Wales, A natural arch in South Pembrokeshire: Image: JKMMX [Wikimedia Commons]
Swansea copper ore barque DELTA

Swansea copper ore barque DELTA

Coasteering near Porthclais, Pembrokeshire.
Coasteering near Porthclais, Pembrokeshire. Image: Rhyshuw1 [Wikimedia Commons]

Mae gan Gymru arfordir hir a rhyfeddol brydferth dros 850 o filltiroedd o hyd, a does unman yn y wlad ymhellach na deugain milltir o'r môr. Pa ryfedd felly i'r Cymry, dros y canrifoedd, brofi cyfnodau hir o forio brwd – ond nid felly bu hi erioed...

Y priffyrdd Celtaidd

Roedd teithio ar y môr yn bwysig yn y cyfnod cynhanesyddol, yn enwedig i'r seintiau Celtaidd. Mae archaeoleg yn datgelu i ba raddau y cai'r môr ei ystyried yn briffordd ganddynt, nid yn rwystr, ac mae'r faith bod yr un saint yn cael eu cofio yng Nghymru, Iwerddon, Cernyw a Llydaw yn brawf o'u teithio cenhadol.

Gyda dyfod y Llychlynwyr i reoli'r dyfroedd o amgylch Cymru dechreuodd y Cymry gefnu ar y môr, a hynny tan y 18fed ganrif pan fu'r Chwyldro Diwydiannol yn sbardun unwaith eto i fynd i forio. Roedd galw mawr am nifer o fwynau trwm o Gymru, a'r dull mwyaf economaidd o'u cludo oedd dros y môr, ar longau a adeiladwyd yng Nghymru ac a lywiwyd gan Gymry.

Glo stêm Cymru – tanwydd penna'r byd

Glo oedd y pwysicaf o lawer o'r mwynau a allforiwyd o Gymru. Dyma oedd tanwydd pennaf y byd â chanddo statws tebyg i olew heddiw, a dyma oedd sail economi Cymru o'r 1850au tan ymhell i'r ugeinfed ganrif. Doedd llongau oedd yn llosgi glo stêm de Cymru ddim yn dibynnu ar y gwynt a gallent gyrraedd pen eu taith yn gynt ac yn gyson, gan weddnewid agweddau o fywyd bob dydd.

Disgyn wnaeth y galw am lo stêm Cymru o'r 1920au ymlaen, ac erbyn 1957 olew oedd prif ffynhonnell ynni'r byd. Cafodd dirywiad diwydiannau trwm Cymru hefyd effaith ar ddiwydiant morwrol Cymru, gyda dociau'n cau a llai o Gymry'n mynd i'r môr. Heddiw, mae Cymru'n mewnforio mwy o ynni nag y mae'n allforio – fyddai neb wedi dychmygu hynny ganrif yn ôl!

Diwydiant twristiaeth

Mae'r môr yn denu miloedd o bobl i'r Gymru ôl-ddiwydiannol, ond i fwynhau, nid am fusnes. Ymhlith gweithgareddau morol yng Nghymru heddiw mae hwylio, syrffio, pysgota, arforgampau a gweithgareddau hamdden eraill. Twristiaeth erbyn hyn yw diwydiant mwyaf Cymru ac mae'r arfordir rhagorol yn allweddol wrth ddenu ymwelwyr i'r wlad.

Gadael sylw