Casgliadau Arlein

Mae Castell Sain Ffagan yn adeilad rhestredig Gradd 1. Saif ar adfeilion hen gastell Normanaidd, a dyna pam y mae’n cael ei alw’n gastell hyd heddiw. Adeiladwyd y plasdy presennol tua 1580, ar ffurf siâp ‘E’, a ddaeth yn ffasiwn yn ystod teyrnasiad Elisabeth I. Hwn oedd yr adeilad cymesur cyntaf yn ne Cymru ar y pryd. Ym 1946, rhoddodd Iarll Plymouth y Castell a deunaw erw o dir i Amgueddfa Genedlaethol Cymru i fod yn safle ar gyfer amgueddfa genedlaethol awyr agored. Adeiladwyd y castell cynharaf ar y safle yma gan arglwydd Normanaidd Robert Le Sore yn yr 1100au. Yn ystod yr 1300au, ail-adeiladwyd y castell mewn cerrig. Dechreuodd cyfreithiwr lleol o'r enw Dr John Gibbon ar y gwaith o godi'r tŷ presennol ym 1580 ond mae'n bosib na fu byth yn byw yma.

Prynwyd y tŷ a'r ystâd ym 1616 gan Edward Lewis, y Fan, Caerffili, ac Edward a'i wraig Blanche a gwblhaodd lawer o ffitiadau mewnol yr adeilad ym 1620. Mae llythrennau blaen eu henwau, EBL, a'r dyddiad, 1620, i'w gweld ar baneli ac ar dalpentanau yn yr adeilad. Dechreuodd gysylltiad teulu’r Plymouth â’r lle ym 1730 pan briododd eu haeres, Elizabeth, ag Other, trydydd Iarll Plymouth a nawfed Barwn Windsor.

Cafodd y tŷ ei rentu i wahanol denantiaid yn y 1700au ac, yn ddiweddarach, bu pobl leol yn ei ddefnyddio dros dro, yn cynnwys yr ysgolfeistr lleol a oedd yn cadw ysgol yn y parlwr.

Mae sawl teulu wedi byw yn y Castell dros y blynyddoedd, ond stori teulu Windsor sy'n cael ei hadrodd yma heddiw. Rhwng 1885 a 1910 bu tad Iarll Plymouth, sef Arglwydd Windsor, ei wraig a'u pedwar o blant yn treulio eu gwyliau haf yma. Roedd yr Arglwydd a'i feibion yn mwynhau chwarae criced i dîm y pentref tra byddai'r Arglwyddes yn ymlacio trwy ddarlunio yn yr ardd Eidalaidd. Byddai angen llawer o staff i redeg y Castell tra roedd y teulu yma - tua 40 i gyd, gan gynnwys cogydd, stiward, bwtler a morwynion y gegin a’r golchdy. Byddai’r rhain yn teithio o dŷ i dŷ gyda’r teulu. Pan ddychwelai’r teulu i’w cartref parhaol – Hewell Grange, yn Swydd Gaerwrangon – dim ond yr howscipar a rhai o’r morwynion byddai’n aros i ofalu am y Castell.

Yng nghyfnod teulu Windsor, gwariwyd miloedd o bunnoedd ar waith adnewyddu, gan gynnwys gosod system golau trydan a weithiai trwy bwmpio dŵr o felin ŷd y pentref.