Mae rhai wedi cymharu’r sefyllfa rydym ynddi ar hyn o bryd gyda cyfnod yr Ail Ryfel Byd – ciwio i fynd i fewn i siopa, y silffoedd gweigion a’r dogni yn ein harchfarchnadoedd.

Ar drothwy’r Ail Ryfel Byd roedd Prydain yn mewnforio 60% o’i bwyd. Wrth gofio am y prinder yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, cyflwynodd y llywodraeth y sustem dogni ym mis Ionawr 1940.

Dosbarthwyd llyfrau dogni i bawb a bu’n rhaid i bob cartref gofrestru gyda chigydd, groser a dyn llefrith lleol. Roedd y rhain yn derbyn digon o fwyd ar gyfer eu cwsmeriaid cofrestredig. Y bwydydd cyntaf i gael eu dogni oedd menyn, siwgr a ham. Ymhen amser cafodd mwy o fwydydd eu hychwanegu at y sustem, ac fe amrywiai swm y dogn o fis i fis wrth i’r cyflenwad o fwydydd amrywio.

Dyma enghraifft o ddogn wythnos un oedolyn:

  • Bacwn a ham 4 owns
  • Menyn 2 owns
  • Caws 2 owns
  • Margarin 4 owns
  • Olew coginio 4 owns
  • Llefrith 3 peint
  • Llefrith powdr paced pob 4 wythnos
  • Siwgr 8 owns
  • Jam 1lb bob 2 fis
  • Te 2 owns
  • Wyau 1 wy yr wythnos os oeddynt ar gael
  • Wy powdr paced bob 4 wythnos

Roedd plant yn derbyn bwydydd ychwanegol oedd yn angenrheidiol ar gyfer eu tyfiant, fel llefrith, sudd oren ac olew'r penfras.

‘Dig for Victory’

Roedd hi’n dipyn o dasg sicrhau bod dognau’r teulu’n parhau tan ddiwedd yr wythnos, ac i ystwytho’r sefyllfa lansiwyd yr ymgyrch ‘Dig for Victory’ ym mis Hydref 1939. Palwyd gwelyau blodau eu palu er mwyn tyfu llysiau, ac roedd annogaeth i gadw ieir, cwningod, geifr a moch - anifail arbennig o boblogaidd gan eu bod un bwyta unrhyw weddillion o'r gegin.

Cychwynnodd y Weinyddiaeth Fwyd gyhoeddi taflenni Food Facts ym 1940 ac roedd cylchgronau, papurau newydd a rhaglenni radio dyddiol fel The Kitchen Front a'r Radio Doctor, yn llawn syniadau a ryseitiau ynglŷn â sut i wneud y gorau o'r bwyd ar gael.

Ymddangosai Potato Pete a Doctor Carrot, cymeriadau a gyflwynwyd i hyrwyddo bwyta llysiau, yn y mwyafrif o ryseitiau. Anogwyd y cyhoedd i arbrofi gyda bwydydd newydd ac anghyffredin. 'Doedd tiwna ddim at ddant cymdeithas yr Ail Ryfel Byd, sy'n syndod o ystyried ei boblogrwydd heddiw – roedd cig morfil yn fwy amhoblogaidd fyth!

Diwedd y Rhyfel

Gwaethygu wnaeth sefyllfa bwyd ar ddiwedd y rhyfel. Cafwyd prinder bara a thatws yn dilyn cyfnod sych a chynhaeaf gwael ym 1945, a bu rhaid dogni'r rhain am y tro cyntaf. Erbyn 1948 roedd y lwfans bwyd llawer yn is na'r cyfartaledd yn ystod y rhyfel.

Rhaid oedd disgwyl tan y 1950au cynnar i’r cyfyngiadau lacio. Te oedd y cyntaf i gael ei rhyddhau ym 1952, oedd yn newydd da i genedl o yfwyr te. Tynnwyd hufen, wyau, siwgr a fferins oddi ar y sustem ym 1953 a menyn, caws ac olew coginio ym 1954.

Daeth 14 mlynedd o ddogni i ben ar 4 Gorffennaf 1954, pan godwyd y cyfyngiadau ar gig a bacwn.

Gadael sylw