Fy Mlwyddyn gydag Amgueddfa Cymru

Mae tua blwyddyn ers i fi ddechrau yn fy rôl fel Cynhyrchydd yn Amgueddfa Cymru (ACP); rwyf bellach ar ddiwedd fy nghyfnod gyda’r amgueddfa, a gofynnwyd i mi fyfyrio ar y profiad.

Dechreuodd fy ngwaith gyda’r amgueddfa ym mis Mehefin 2025 gyda gweithdy cyn Pride (mae blog cyfan am hynny hefyd, y cewch hyd iddo yma). Ar ôl cyflwyno’r gweithdy cyntaf hwnnw, roeddwn i eisiau ceisio creu fy ngweithdy fy hun. Un a oedd yn caniatáu i bobl weld mwy o hanes Cwiar Cymreig sydd gan yr amgueddfa i’w rannu. Datgelodd fy ymchwil cynnar i gatalog casgliadau ar-lein Amgueddfa Cymru lu o bethau na ellir eu harddangos drwy’r amser. Pan ofynnais a fyddwn i’n gallu cynllunio ac efallai cyflwyno’r gweithdy hwn, roeddwn i’n hynod ffodus bod Amgueddfa Cymru wedi dweud ie. 

Y cam cyntaf oedd penderfynu beth roeddwn i eisiau gallu ei gynnig i bobl. Ar ôl ymweld ag Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan gyda ffrind ychydig fisoedd ynghynt, sylweddolais fy mod eisiau gwneud i bobl deimlo’n gartrefol. Deilliodd y syniad hwn o Dai Teras Rhyd-y-car. Yn aml iawn, rwy’n ei chael hi’n hawdd teimlo fy mod wedi datgysylltu o’r gofodau hyn, fel pe baent ond yn adlewyrchu pobl eraill. Yn nodweddiadol, rwy’n sylwi bod ffocws ar y cartref teuluol mewn amgueddfeydd, ond nid yw’r bywyd priod, heterorywiol, 2.4 o blant a chi fyth wedi adlewyrchu fy sefyllfa fy hun. Mae’n bwysig cofio hefyd bod y strwythur teulu niwclear yn eithaf modern, ac yn un sydd bob amser wedi bod yn ddyheadol. Roedd pobl ei eisiau oherwydd nad dyna’r bywyd roedden nhw’n ei fyw, mewn gwirionedd.

Gyda'r syniad o gartref mewn golwg, dechreuais ymchwilio. Tynnais lawer o ysbrydoliaeth o Queer Phenomenology gan Sara Ahmed, yn ogystal â On the Red Hill gan Mike Parker: llyfr gwahanol iawn - ac yn llawer haws i'w ddarllen - am ddau gwpl hoyw sy'n byw yng Nghymru. Symudodd Reg Mickisch a George Walton i Gymru ar ôl cyfarfod yn Llundain a byw yn Brighton gyda'i gilydd. Roedden nhw'n rhedeg cwpl o leoedd Gwely a Brecwast, ac wedi eu marwolaeth, gadawsant eu cartref, Rhiw Goch, i Mike Parker a'i bartner. Mae'r llyfr yn ymgysylltu â'r syniadau hyn o ddod o hyd i gartref a chreu, a dychwelyd i fyd natur ar ôl byw yn y ddinas. Mae lluniau o Reg a George ar eu gwyliau beicio amrywiol, ac yn eu priodas, ar  gael trwy gasgliad ar-lein Amgueddfa Cymru.

Arweiniodd y ddau lyfr at gael fy nhywys gan y syniad o gyfeiriadedd, gan ei fod yn ymwneud â lleoli eich hun a phethau, ond hefyd cyfeiriadedd rhywiol. At beth y cawn ein denu? At bwy y cawn ein denu? At ble y cawn ein denu? Rhoddodd hyn strwythur lled-dywysedig i'r gweithdy. Ym mhob stop ar y daith, roeddwn i'n caniatáu i bobl grwydro a dod yn ôl ar ôl dod o hyd i'w ffordd eu hunain o gwmpas. Roedd hyn yn golygu bod pawb wedi cael profiad gwahanol o'r safle ac yn glynu at wahanol wrthrychau a straeon. Mewn byd delfrydol, byddwn wedi cael mwy o amser i ganiatáu i bobl drafod oherwydd ei bod yn ddiddorol cymharu a gweld beth roedd pob person yn ei gysylltu â'u profiad eu hunain. Cefais fy synnu gan y ffaith fod nifer o bobl yn teimlo eu bod yn cael eu tynnu tuag at y cloc a adferwyd ar ôl trychineb Aberfan yn oriel Cymru, gwrthrych nad oeddwn yn bersonol wedi rhoi llawer o feddwl llawer iddo.

Roeddwn i'n ffodus bod Cynhyrchwyr blaenorol yn Amgueddfa Cymru wedi llunio llyfryn taith cwiar hunan-dywysedig roeddwn wedyn yn gallu ei addasu i'r llwybr a ddilynom ar y diwrnod. Gan ddefnyddio'r rhan fwyaf o'r adeiladau a'r gwrthrychau roeddent wedi'u dewis, fe wnes i ychydig o ymchwil ar hanes a pherthnasedd pob stop. O'r fan hon, lluniais ddwy set o gwestiynau, un ar gyfer arteffactau y tu mewn i'r orielau, ac un ar gyfer yr adeiladau y tu allan. Fy nod oedd caniatáu i bobl ddewis rhywbeth heb lawer o feddwl ymwybodol ac yna archwilio'r peth hwnnw, a pham y maent wedi cael eu denu tuag ato. 

O ran gwrthrychau, roeddwn i eisiau i bobl archwilio a oedden nhw wedi gwneud unrhyw ragdybiaethau ynghylch pwy allai fod wedi bod yn berchen ar y peth hwnnw neu ei ddefnyddio, a beth gallai'r rhagdybiaethau hynny fod wedi’u seilio arno. Yna, roedd ochr fwy personol i gwestiynu. A oes pethau mewn amgueddfeydd rydych chi'n eu hadnabod o'ch bywyd eich hun neu’ch teulu? A oes pethau y byddech chi eisiau yn eich cartref, neu ddillad y byddech chi eisiau eu gwisgo? A yw'n cysylltu â'r bywyd rydych chi'n ei arwain nawr, neu'r bywyd rydych chi eisiau ei fyw?

Mae'r cwestiynau ar gyfer adeiladau wedi cael eu hysbrydoli'n fwy gan Queer Phenomenology gan Ahmed ac yn meddwl am ble rydyn ni'n dychmygu hanes cwiar yn digwydd. I mi, roedd y syniad o'r toiled cyhoeddus a'r tolldy yn arbennig o ddiddorol oherwydd eu defnydd fel mannau trosiannol. Nid yw'r naill na'r llall ohonynt yn fannau i orffwys ynddynt, i gymryd amser a chysylltu â chi eich hun. Maent yn cael eu diffinio gan eu swyddogaeth cyn i adael ddod yn angenrheidiol. Maen nhw'n awgrymu ysbaid byr, ond ni allant fyth fod yn arosfannau parhaol. Tybed a yw ansefydlogrwydd y gofodau hyn wedi gadael effaith ar y meddwl cwiar?

Er bod rhaid i ni lywio cau'r Gweithdy dros dro ac anhygyrchedd sefydliad y gweithwyr, ceisiais gyffwrdd â'r rhain mewn cyflwyniad cyn i ni archwilio. Roedd yn gymysgedd o wybodaeth o'r amgueddfa a'r ffynonellau a oedd wedi llywio fy nghynllunio a'm ffordd o feddwl ar gyfer y diwrnod; fodd bynnag, dyma’r pethau allweddol a ddysgwyd: Mae pobl yn aml yn gwneud rhagdybiaethau heterorywiol. Efallai yn fwriadol, ond yn aml dyma'r unig opsiwn y maen nhw'n gwybod sut i'w hystyried. Fodd bynnag, dim ond oherwydd y gallai'r rhagdybiaeth heterorywiol (neu yn wir cisryweddol, neu wrywaidd, neu wyn) fod y arfer neu'r mwyaf tebygol, nid yw bob amser yn wiriadwy neu'n wir. Mewn achosion lle nad ydym yn gwybod gyda sicrwydd, lle efallai na fyddwn fyth yn gwybod y gwir, efallai na fydd dehongliad cwiar yn llai craff nag un normadol. Nid newid neu ailysgrifennu hanes yw'r pwynt, ond ystyried bywydau mewnol cyfoethog pobl sydd bellach ar goll i ni.

Ar y cyfan, rwy'n hynod ddiolchgar i Hywel ac Amgueddfa Cymru am ganiatáu i mi ddatblygu'r gweithdy hwn, o syniad a gefais ar fainc bren o flaen lle tân, i weithdy go iawn a fynychwyd gan ffrindiau a dieithriaid (ac ŵyn newydd-anedig) ar ddiwrnod hyfryd o wanwyn. Mae'n rhaid i mi hefyd ddiolch i bawb a fynychodd am roi cyfle i’m gweithdy bach cwiar a chynnig eu profiadau a'u meddyliau i'r grŵp. Hyd yn oed pan nad oedd pobl yn siarad, roedd cael pobl yn barod i ddod a chymryd rhan yn bleser ac yn fraint na fyddaf yn ei hanghofio.