Casgliadau Arlein

Caption from page 35 of "Around Pontardawe The Second Selection", 1999 - Munition workers at W. Gilbertson & Co., Pontardawe, during the First World War. Pig iron marked 'Trent' had been brought to the Pontardawe steelworks from the Trent Iron Company in Lincolnshire to be mixed or blended with Gilbertson's iron to produce a steel suitable for munitions. The steel would be rolled into round bars which were then delivered to the munition factories for the production of shells. Large numbers of men volunteered to fight in the armed forces (278 from Gilbertson's alone during the First World War) resulting in a shortage of labour in the heavy industries which necessitated the employment of women. Annie Davies (Penparc, Rhos) is at bottom right, with Jack Williams top left.

Menywod yn cael eu cyflogi yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf i ddadlwytho haearn crai o wagenni trên yng ngwaith dur Pontardawe, dan berchnogaeth William Gilbertson & Co. Ltd. Gan fod cymaint o ddynion wedi gwirfoddoli i ymuno â'r fyddin, roedd prinder llafur difrifol yn y diwydiannau hanfodol. O'r herwydd, ymunodd mwy o fenywod nag erioed o'r blaen â byd diwydiant er mwyn llenwi'r bwlch, gan wneud cyfraniad holl bwysig i ymdrech y rhyfel. Tynnwyd y llun hwn yn y cilffyrdd neu'r seidins haearn crai ger y gwaith smeltio. Mae'r nodyn “Munition Workers at Messrs Gilberston [sic] Pontardawe, King and Country” wedi'i sgrifennu â sialc ar y llen ddur yn y blaendir. Mewn sialc ar ddau ddarn o haearn crai mae'r nod gwneuthurwr “Trent” : roedd ffatri Trent Iron Works, Scunthorpe, yn eiddo i gwmni Trent Iron Co. Ltd ar y pryd. Ni wyddom a oedd gwaith dur Pontardawe yn defnyddio haearn crai Trent cyn neu ar ôl y rhyfel – efallai mai cyflenwad adeg rhyfel yn unig ydoedd, gan fod y brwydro wedi effeithio ar gyflenwadau arferol. Roedd pob darn o haearn crai yn pwyso tua 50kg – hen waith brwnt a digon annifyr oedd y dadlwytho a'r pentyrru hefyd. Yn ystod y rhyfel, parhaodd ffatri Pontardawe i gynhyrchu'r mathau arferol o ddur ar gyfer cynhyrchu tunplat a dur galfanedig, yn ogystal â throi at gynhyrchu mathau arbennig o ddur ar gyfer gwneud sieliau. Gwyddom pwy yw dau o'r criw: ar y dde isaf mae Annie Davies o'r Rhos, ac yn y cefn ar y chwith mae Jack Williams.