Casgliadau Arlein
Amgueddfa Cymru
Chwilio Uwch
Notes
Nodiadau gan Miss M. Elaine Jones, Dowlais, ar 'Batrwm Bwydydd a Chadw Ty' mewn atebiad i Holiadur Amgueddfa Werin Cymru, 1971. Anfonwyd Llyfrau Ateb gan Amgueddfa Werin Cymru at unigolion ar draws Cymru er mwyn casglu a chofnodi gwybodaeth am agweddau o ddiwylliant gwerin yn eu hardaloedd yn cynnwys amaeth, crefftau, bwyd, arferion a thafodiaith. Mae’r ymatebion wedi eu hysgrifennu â llaw yn y llyfrau. Roedd y Llyfrau Ateb yn ddilyniant i’r holiaduron a anfonwyd ym 1937.
**Tudalen 1/Page 1** **Patrwm Bwydydd a Chadw Ty** **ARDAL- GWAS AR Y FFERM** A **Bwyd yn nhymor y gaeaf** 1.Bwyteid cawl i ginio a cawl ail-dwym i swper. Bwyteid y cinio am ddeuddeg, i un o’r gloch. 2.Bara caws, a hwnnw heb fenyn ambell waith,, oedd ei brecwast a bwyteid hwnnw, ar ôl dwy awr o waith, am wyth o’r gloch. Ceid bara menyn a caws i de am bedwar o’r gloch. Y cawl ail-dwym oedd ei bwyd i swper a ceid hwnnw rhwng saith a wyth o’r gloch y nos. 3.Mewn ambell i ardal ceid beth a elwid yn ‘Tê Deg’ ac fe geid hwn yn yr haf a’r gaeaf. Yn yr Haf ‘roeddynt yn cael tê a bara gwenith. B Bwyd yn Nhymor yr Haf 1.Brecwast- Bara a caws a tê. Cinio- Tato a cig mochyn ar yr wyneb neu cawl. Tê- Tê a bara menyn Swper- Tê, bara menyn a caws neu cawl ail-dwym. 2.’Roedd bwyd y gaeaf yn well am fod digon ohono ac ‘roedd y stemog yn llawnach. 3.Bwyd y gaeaf oedd yn hawsaf i’w ddarparu hefyd am fyddai rhaid cario bwydydd allan i’r caeau at y gweision, yn yr haf. 4.Ni cheid dim amrywiadau ym mwyd yr wythnos. ‘Roedd hyn yn bod achos fod Sir Aberteifi yn llwm a’r bwyd felly yn waeth na’r siroedd eraill. 5.Ni newidid y bwyd oherwydd digwyddiadau arbennig.
**Tudalen 2/Page 2** C.Bwyd y Sul 1.Yr unig moethyn a gânt ar y fferm oedd iâr a hynny ambell waith yn iawn. Yn nhy’r gwladwr cyffredin ystyrried losin o’r farchnad, biscedi, a theisen larol yn rai moethau. 2.Nid oedd dim gwahaniaeth ym mwyd y Sul. CH. Gweithwyr 1.Y forwyn â baratoai’r bwyd a’r fistres yn ei gwylio. 2.Y pen forwyn gyda help y feistres. D. Ystafelloedd y ty 1.Gegin fawr; lleithdy; cegin fach; a’r parlwr. 2.Gegin fach 3.Gegin fawr 4.Mainc DD. Lle Bwyta 1.Ceginfawr 2.Ceginfawr hefyd ond ar wahaniaeth ford a’r teulu 3.Na 4.Gyda’r gweision E. Offer Cegin 1. a) Cigwain, padell frio a ffwrn wal oedd y prif offerynnau i ddigoni cig. b) Dysglau pridd c) Ffiolau 2. a) Prynwyd y llestri pren gyda dwrniwr lleol ac roedd un yn byw yn Nhregroes yn Sir Aberteifiyn yr amser hyn. b) Prynwyd y llestri pridd yn y ffeiriau a’r farchnad ac yn y siopau. c) Prynwyd lestri copr a prês ambell waith ond ‘roedd
**Tudalen 3/Page 3** rhain yn ddrud iawn. Ceid hwynt yng ngwahanol siopau. F. Yr Wythnos Waith Dyma drefn gwaith gwraig y ty: - Llun: Golchi Mawrth: Smwddio Mercher: Cywiro Iau: Pobi Gwener: Glanhau Sadwrn: Marchnad G. Gwaith Gyda’r Nos 1.Gwaith y gwas fyddai i ofalu ar ôl yr anifeiliaid. Gwaith y gwraig fyddai gweithio canhwyllau erbyn y gaeaf. 2.Yr un oedd gwaith y gwas ond fe fyddai’r wraig yn mynd at ii wau sannau. Peth arall fyddant yn hoff o’i wneud oedd darllen y Beibl. Ng. Maethu 1.Maethyn y gwas ffarm oedd cael mynd adref i gael pryd o fwyd da gan ei deulu. Maethau eraill oedd cael losin o’r farchnad, biscedi, a cheiser lard. 2.Mint, teim, a safri fach. 3.Bresych, moron, erfinen, a cennin. H. Bwydydd tymhorol. 1. a) Ebrill hyd Hydref oedd tymor yr ymenyn ffrês. Tatws, menyn, a llaeth enwyn b) Yn yr haf y gwneid y caws. c) dd) Gwnaed darten allan o lysiau’r ardd. d)
**Tudalen 4/Page 4** dd) Byddent yn ffrio grawn unnos â’i ddefnyddio i flasu rai bwydydd. e) Nid oedd gweision y fferm hon yn cael pysgodyn o gwbl ond yn y wlad caent macrell a cod o Gai Newydd. f) Ceid brythyllod a eogiaid o’r afon Teifi. Gwerthid hwy yn y farchnad. ff) Ceid gwningen ambell waith. Hefyd ysgyfarnog, a ffesant i’r gwyr mawr yn unig. I. Bwydydd Adegau arbennig a) Ar benblwydd y feistres b) Na c) Plymru ch) Bara a cig mochyn wedi berwi a bwdram a’i ôl. d) Llaeth oer a bara menyn a geid a nid gwyrdd. dd) ‘Roedd dim gwahaniaeth ym mwyd nadolig y gweision ond gwyrdd neu borc oedd y prif fwyd yn y cartref L. Darpariaethau a) Byddent yn lladd mochyn yn Nhachwedd a hefyd lladdent eidion ambell waith . b) Gwnaed c) Gwnaed ch) Sychid saets, teim, persli a cenin syfi. d)Roeddent yn gweithio llawer o jam e.e. rhiwbob, cwrents duon, a gwsberau. dd) Ni waned catwad e) Byddent yn piclo winwn ac wyau f) Ni ddarperid lawer o bysgod erbyn y gaeau. Bwyd cefn arall fyddent yn darparu oedd tatws. Claddent hwy yn y ddaear a’i cuddio gan wellt a phridd rhag iddynt rewi.
**Tudalen 5/Page 5** LL. Bwydydd Cleifion 1.Bara llaeth, wyau, a seican 2.Rhos mari oedd mwyaf boblogaidd a defnyddid hwn i wella anwyd. M. Bwydydd Plant. 1.Llaeth buwch, wyau, ac uwd oedd rhai o’r bwydydd. N. Bwydydd Priodas. 1. Arferiad amser priodas fyddai i ferwi cig mochyn neu eidion. O. Bwydydd Angladd. Bwydydd fel bara menyn, caws, teisiennau, teisen, lap ac yn y blaen y ceid mewn angladd. P. Bwydydd Brys. Tatws rhost neu tatws drwy’r pil oedd rhai o’r bwydydd y medrent baratoi ar brys. PH. R. Darpariaethau Meddyginiaethol. 1.Rhosmari. 2.Darperid rai moddionach e.e. eli at ‘shingles’. 3.’Roedd yna un wraig yn byw yn ardal Felindre, Llandysul a oedd yn gweithio yr eli hyn. RH. Glendid a Phurdeb 1. 2.Cadwyd gathod a trapiau i ddal llygod. 3.Cagwyd y cig wrth ei halltu a’i hongian. 4.Drwy ddefnyddio camffyt 5.Aed allan a’r gwely plu i’r awyr agpred yn yr hindda ac ‘roedd hyn yn help i beidio magu chwair.
**Tudalen 6/Page 6** S. Darpariaethau Ty ôl. 1. 2.Dechrau’r flwyddyn er mwyn cael dillad newydd erbyn y gwanwyn. Ef byddai yn gweithio dillad i’r teulu, i’r gwrwod yn hytrach na’r mewnod. 3.Y wriadyddes oedd yn gweithio dillad y gwragedd. Prynwyd y gwlân yn ffair y dref ac yna fe gaiff y wniadyddes ef. Hefyd hi fyddai yn cywiro dillad y teulu. 4.Ceid hiel gobenni’r gwely yn y ffatrïoedd gwlân o’r marchnadoedd. ‘Roedd yn ddefod i bob teulu i weithio cwilt i roi ar ei gwely hefyd. 5.Paratoënt y canhwyllau i gyd yn yr haf. 6.Nid oeddent yn lliwio. T. Arian Parod. 1.Gwraig y ty fyddai yn cael arian yr wyau. 2.Bwydydd i’r ty sef tê, siwgr ac ambell un moethyn, a gâi o’r siopao. 3. 4.Gwneid rhain yn arbennig iddynt gan seiri. TH. Tlodi 1.Yr unig enghreifftiau o dlodi a glywid sôn am oedd gweld plant a’u dillad yn garpiog. 2. 3.Llosgwyd y gwenith drwg. 4.Gwerthu llaeth glân.