Negeseuon Cariad Cyfrinachol: Canfyddiadau Archaeolegol Serchog Elena Johnston, 14 Chwefror 2024 Y llynedd, cafodd 77 canfyddiad ledled Cymru eu hadrodd fel trysor, a phob un dros 300 oed. Fy hoff achosion trysor yw’r rhai sy’n cynnwys gemwaith, yn enwedig modrwyau. Ydy, maen nhw’n eitemau bach hardd, ond maen nhw hefyd yn eitemau personol iawn gyda stori i’w hadrodd bob un.Dwi’n aml yn meddwl am beth ddigwyddodd i’r eiddo gwerthfawr hyn iddyn nhw gael eu canfod yn y ddaear. Efallai wedi’u colli tra’n cerdded drwy gefn gwlad, a’r perchennog ond yn sylweddoli mewn panig llwyr ar ôl cyrraedd adref. Ffrae rhwng cariadon efallai, gyda’r fodrwy yn cael ei thaflu ar draws cae wrth wylltio. Neu gofio anwylyd drwy osod y fodrwy yn rhywle oedd yn arbennig i’r ddau berson.Cariad, mewn un ffordd neu’r llall, yw’r thema cyffredin yn fan hyn, felly i ddathlu dydd Gŵyl San Ffolant, dewch i edrych ar rai o’r modrwyau sydd wedi’u datgan yn drysor yng Nghymru yn ddiweddar. Modrwy arysgrif yn dyddio o ddiwedd y 1600au i ddechrau’r 1700au (achos trysor 21.26 o Gymuned Esclusham, Wrecsam). Mae’r ysgrifen tu mewn yn darllen ‘Gods providence is our inheritance’.Roedd modrwyau arysgrif yn cael eu defnyddio i rannu negeseuon o gariad, ffydd a chyfeillgarwch rhwng y rhoddwr a’r derbynnydd. Roedd gwisgo geiriau cudd yn erbyn y croen yn cynnig cysylltiad teimladwy a phersonol. Modrwy fede neu ddyweddïo aur ganoloesol, wedi’i haddurno â dail a blodau wedi’u hysgythru (achos trysor 21.14 o Gymuned Bronington, Wrecsam).Mae’r arysgrif ar yr ochr allanol yn dweud ‘de bôn cuer’ sef ‘o galon dda’. Mae’r fodrwy yn rhan o gelc o geiniogau a modrwyau yn dyddio yn ôl i Ryfeloedd y Rhosynnau ar ddiwedd y 15fed ganrif. Modrwy aur, yn dyddio o 1712, (achos trysor 19.41 o Gymuned Llanbradach a Phwll-y-pant, Caerffili).Mae arysgrif o’r llythrennau cyntaf A. D. ac E. P. ar bob ochr dwy galon wedi ymuno, gan gynrychioli enwau y cwpl sydd wedi dyweddïo neu briodi. Cofiwch gadw llygaid ar ein cyfryngau cymdeithasol am ddatganiadau trysor newydd ac ewch i’n gwefan am ragor o wybodaeth.https://amgueddfa.cymru/trysor/ Dwi am orffen gydag ambell i gwestiwn cyffredin am Drysor – mae gan bawb syniad o beth yw trysor, ond beth yn union mae’n ei olygu? Sut mae Amgueddfa Cymru yn cymryd rhan mewn datganiadau Trysor?Mae curaduron yn Amgueddfa Cymru yn rhoi cyngor arbenigol ac yn gwneud argymhellion i Grwneriaid ar achosion o drysor o Gymru. Maen nhw’n cymharu canfyddiadau gyda’r diffiniad cyfreithiol o drysor, fel yr amlinellir yn Neddf Trysorau 1996 a Deddf Trysorau 1996: Cod Ymarfer (3ydd Diwygiad) o 2023. Mae gennym ni Swyddogion Canfyddiadau’r Cynllun Henebion Cludadwy yn ein hamgueddfeydd, sy’n cydweithio â’r canfyddwyr, yn aml defnyddwyr datgelyddion metel, sy’n dangos eu canfyddiadau archaeolegol sy’n drysor ac sydd ddim yn drysor, gan eu galluogi i’w cael eu cofnodi a’u hadrodd. Pam mai Crwner sy’n penderfynu ar achosion Trysor?Mae rôl Crwneriaid mewn achosion trysor yn dod o ddyletswydd canoloesol y Crwner fel gwarchodwr eiddo’r Goron, sef y brenin neu’r brenhines o’r cyfnod. Yn y Saesneg Ganoloesol, roedd y gair coroner yn cyfeirio at swyddog y Goron, oedd yn deillio o’r gair Lladin corona, sy’n golygu ‘coron’. Beth sy’n digwydd i ‘Drysor’?Pan gaiff canfyddiadau eu datgan yn drysor gan Grwneriaid, maen nhw’n gyfreithiol yn dod yn eiddo’r Goron. Gall canfyddwyr a thirfeddianwyr hawlio gwobr, fel arfer yn derbyn 50% yr un o’r gwerth masnachol annibynnol a roddwyd ar y canfyddiad trysor. Mae’r Pwyllgor Prisio Trysorau, grŵp penodedig o arbenigwyr sy’n cynrychioli’r fasnach henebion, amgueddfeydd a grwpiau canfyddwyr, yn comisiynu ac yn cytuno ar yr gwerthoedd a roddir ar drysor. Gall amgueddfeydd achrededig sydd â diddordeb gaffael y trysor ar gyfer eu casgliadau ac er budd ehangach y cyhoedd, drwy dalu’r pris a roddwyd ar ganfyddiad.
Gŵyl Archaeoleg 2023. David Howell, 1 Medi 2023 Cynllun Henebion Cludadwy Cymru – Cysylltu â Chynulleidfaoedd Ddiwedd 2022, sefydlodd Cynllun Henebion Cludadwy Cymru (PAS Cymru) swydd ymgysylltu arloesol er mwyn cynyddu proffil y cynllun a meithrin perthynas â chanfyddwyr ledled y wlad. Er bod PAS Cymru wedi ymgysylltu â chymunedau erioed, roedd cylch gwaith y rôl newydd yn ehangach nag erioed, ac yn cynnig cyfleoedd sylweddol i'r cynllun yng Nghymru. Mae pedwar Swyddog Cyswllt Canfyddiadau (FLO) yng Nghymru ar hyn o bryd. Gallwch chi gysylltu ag FLO yng Nghaerdydd, Abertawe a Wrecsam, ac mae cefnogaeth gref i adrodd ar ganfyddiadau gan Ymddiriedolaethau Archaeolegol Dyfed a Gwynedd yn y de-orllewin a'r gogledd-orllewin. Mae'r rhwydwaith yn rhoi cyrhaeddiad da, ond amherffaith, ar draws Cymru ac mae creu rôl ymgysylltu PAS wedi ein galluogi i dargedu ymdrechion mewn ardaloedd o Gymru lle mae cael cymorth PAS yn fwy o her. Ddechrau Tachwedd 2022 dechreuodd PAS Cymru gynnal cyfres o weithgareddau ymgysylltu i'r cyhoedd, gan ganolbwyntio ar feithrin cysylltiadau ag aelodau o'r gymuned sydd â diddordeb mewn archaeoleg a threftadaeth. Ym mhob achos posib, datblygwyd y cysylltiadau hyn yn berthynas â phartneriaid allweddol, yn enwedig cymunedau canfyddwyr ac amgueddfeydd lleol. Gan fod PAS yn parhau yn gynllun gwirfoddol rydyn ni'n dibynnu ar ewyllys da ein partneriaid, a dim ond os ydyn nhw'n ymwybodol ohonon ni y gall pobl fod ag ewyllys da! Mae digwyddiadau darganfod PAS Cymru wedi bod yn gyfle i ni hyrwyddo'n hunain i fwy o bobl ac esbonio ein gwaith, a hynny mewn lleoliadau sydd wedi bod yn anodd cael atyn nhw dros y blynyddoedd. Diolch i amgueddfeydd Bangor, Caerfyrddin ac Arberth, dros y blynyddoedd diwethaf mae PAS wedi cysylltu â chanfyddwyr fyddai wedi gorfod teithio filltiroedd lawer fel arall i gyfarfod wyneb yn wyneb ag FLO. Mae perthynas waith gref gydag amgueddfeydd ledled Cymru yn hanfodol i gofnodi deunydd archaeolegol sy'n cael ei ganfod tu hwnt i waith ymchwil swyddogol. Pan fydd sefydliadau treftadaeth yn hyderus yn cyfeirio canfyddwyr aton ni, mae'n haws creu llwybrau sy'n sicrhau bod pawb sydd â diddordeb yn nhreftadaeth eu milltir sgwâr yn gwybod ble i adrodd ar ganfyddiadau. Yn hydref 2023 a gaeaf 2024, bydd amgueddfeydd yng Nghaerfyrddin a sir Benfro yn cynnal arddangosfeydd yn dangos gwaith PAS Cymru, gan greu cyfleoedd ychwanegol i hybu ymwybyddiaeth ymhlith amgueddfeydd lleol a'u cynulleidfaoedd. Mae FLOs yn mynychu cyfarfodydd datgelyddion metel yn barod, ond mae PAS Cymru hefyd yn gweithio'n agos â chlybiau ac unigolion sy'n defnyddio datgelyddion metel ac yn eu gwahodd i ddigwyddiadau mewn amgueddfeydd lleol, ac i gyfrannu atynt. Drwy hyn mae PAS Cymru a datgelyddion metel wedi llwyddo i uno i rannu negeseuon am arferion gorau i gynulleidfa ehangach. Yng ngwanwyn 2023 gwahoddwyd PAS Cymru gan aelodau o'r gymuned datgelyddion metel i gymryd rhan yn un o'u digwyddiadau cyhoeddus yn y Canolbarth. Roedd hyn yn gyfle gwych i ni rannu eu brwdfrydedd am yr holl hanes o'n cwmpas a rhannu syniadau am arferion gorau a chofnodi, a hynny gyda chynulleidfa fyddai prin wedi clywed am y cynllun fel arall. Derbyniodd y rôl ymgysylltu groeso cynnes, ac mae wedi talu ar ei chanfed. Mae amgueddfeydd lleol wedi bod yn frwd dros y potensial o ehangu eu cynulleidfa diolch i bresenoldeb PAS Cymru yn eu calendr digwyddiadau, a datgelyddion metel wedi bod yn barod eu cefnogaeth i'r cynllun ymgysylltu yng Nghymru, gan fynychu a hyrwyddo digwyddiadau ac annog datgelu cyfrifol. Megis dechrau elwa ar y partneriaethau hyn ydyn ni, ac rydyn ni'n edrych ymlaen at weld sut y gall cysylltiadau dyfu, er budd cyfoeth archaeolegol Cymru, drwy gydol y flwyddyn.
Matricsau Seliau Rhianydd Biebrach, 1 Mai 2020 Sut lofnod sydd gennych chi? Ai sgribl annealladwy, gwaith celf cywrain, neu ddim ond fersiwn frysiog o’ch enw? Mae llofnod pawb yn unigryw ac yn bersonol iddyn nhw. Mae’n perthyn i chi ac i neb arall. Pan fyddwch yn llofnodi rhywbeth, mae’n dangos eich bod yn ei gymeradwyo ac yn cytuno iddo ac mae’n rhaid cael llofnod cyn y gellir gweithredu ar bethau fel contractau, gweithredoedd eiddo, sieciau a thystysgrifau. Ond beth os na allwch ysgrifennu gan eich bod yn byw mewn oes pryd mai dim ond ychydig o bobl sy’n gallu darllen ac ysgrifennu? Beth os ydych mewn swydd bwysig – fel esgob neu abad – lle bo’r grym yn perthyn i’r swydd yn hytrach nag i chi’n bersonol? Beth yw sêl? Am gannoedd o flynyddoedd yn y gorffennol, yn lle llofnod, roedd pobl yn defnyddio seliau – dyfeisiau personol ac arnynt lun fel rheol, a rhyw fath o arysgrif neu arwyddair neilltuol i’r perchennog yn aml – i ddangos ei fod yn dyst i wahanol ddogfennau neu’n cytuno iddynt. Yn y byd Rhufeinig, sêl-fodrwyau ac ynddynt intaglio – gem a llun wedi’i ysgythru arni – oedd y rhan fwyaf o seliau. Yn nes ymlaen, yn y cyfnod canoloesol, roeddent yn tueddu i fod ar ffurf darnau metel fflat crwn neu hirgrwn, â chlustiau neu ddarnau siâp côn i afael ynddynt. Enghraifft o sêl ar ffurf disgen fflat. Sêl Llywelyn ap Gruffudd o’r drydedd ganrif ar ddeg, a ganfuwyd yn Abenbury, Wrecsam (WREX-D0D606). Sêl arian siâp côn oedd yn perthyn i fenyw anhysbys ddiwedd y bedwaredd ganrif ar ddeg. Fe’i canfuwyd yn Isatyn, Sir Drefaldwyn. (T2012.12). Erbyn hyn, mae yng nghasgliadau Amgueddfa Cymru. Roedd patrwm ac arysgrif neilltuol wedi’u hysgythru ar wyneb gwastad y ddwy ffurf er mwyn ffurfio dei, neu fatrics. Byddai'r matrics yn cael ei wasgu ar gwyr lliw gan greu sêl a fyddai, yn aml, yn cael ei gosod ar ddogfen â llinyn neu stribed o femrwn. Mae dolenni ar gefnau matricsau seliau canoloesol yn awgrymu eu bod yn cael eu cadw’n ddiogel neu eu cario ar linynnau neu gadwyni. Mae gan Amgueddfa Cymru ac amgueddfeydd lleol ledled y wlad lawer o enghreifftiau o fatricsau seliau yn eu casgliadau. Fodd bynnag, mae'r erthygl hon yn ystyried rhai o’r cannoedd a ddarganfuwyd gan aelodau’r cyhoedd a’u cofnodi yng nghronfa ddata’r Cynllun Henebion Cludadwy (PAS). Pobl â datgelyddion metel a ddarganfu'r rhan fwyaf ohonynt ac maent mewn casgliadau preifat erbyn hyn, ar wahân i nifer fechan a aeth i ddwylo amgueddfeydd trwy'r broses drysor. Yn y cyfnod canoloesol y câi seliau eu defnyddio fwyaf yng Nghymru, yn enwedig rhwng y 12fed ganrif a'r bedwaredd ganrif ar ddeg. Gwyddom am lawer llai o enghreifftiau o gyfnod y Tuduriaid ac wedyn, er eu bod yn dal i gael eu defnyddio at rai dibenion tan heddiw. Sut maent yn edrych? Gwnaed llawer o fatricsau seliau o fetelau cyffredin fel plwm neu aloi plwm ac aloi copr fel efydd. Nid yw aelodau'r cyhoedd yn dod ar draws enghreifftiau wedi'u gwneud o arian mor aml ond mae llawer o'r rhai arian sydd yn cael eu darganfod yn mynd i gasgliadau amgueddfeydd ar ôl i grwner ddatgan eu bod yn drysor. Rhai crwn yw'r rhan fwyaf ond nid pob un. Yn aml, byddai gan fenywod a chlerigwyr fatricsau seliau siâp hirgrwn pigfain a gwyddom am enghreifftiau siâp tarian, siâp diemwnt a rhai chweochrog. Gan amlaf, gwelir rhyw fath o lun neu batrwm wedi'i ysgythru yng nghanol seliau canoloesol ac arysgrif o gwmpas yr ymyl yn datgelu pwy oedd perchennog y sêl - unigolyn neu sefydliad. Yn aml, dim ond llun oedd ar seliau diweddarach. Ble cânt eu darganfod? Mae matricsau seliau wedi’u darganfod ledled Cymru ond maent yn fwy cyffredin mewn rhai ardaloedd na’i gilydd. Ym Mro Morgannwg y darganfuwyd y nifer fwyaf, ac yna Sir Benfro, Sir Fynwy, Wrecsam a Sir y Fflint. Ar wahân i un enghraifft yr un o Bont-y-clun a Chaerffili, ni chofnodwyd bod yr un matrics seliau wedi'i ddarganfod yng Nghymoedd y De, nac yng Nghastell-nedd Port Talbot, Ceredigion na Gwynedd. Os edrychwch ar fap gwrthrychau Hel Trysor, fe welwch fod y patrwm hwn yn cyfateb yn eithaf agos i'r ardaloedd lle darganfuwyd eitemau archaeolegol eraill o lawer o wahanol fathau, o’r Oes Efydd gynnar i’r ddeunawfed ganrif. Pwy oedd yn eu defnyddio? Byddai angen sêl ar lawer o wahanol bobl, o'r brenin i dirfeddianwyr bach a masnachwyr – unrhyw un, mewn gwirionedd, oedd ag angen unrhyw fath o ddogfennau busnes neu gyfreithiol. Roedd gan unigolion seliau personol, ond roedd cyrff fel corfforaethau trefi, cymdeithasau masnachol ac urddau crefyddol, eglwysi cadeiriol, abatai a mynachlogydd yn defnyddio seliau hefyd. Roedd gan lawer o bobl uchel eu statws factrics sêl o ansawdd da. Gallai fod wedi'i wneud o arian yn lle metel cyffredin, ac arno ddyfais a ddewiswyd yn ofalus wedi'i ysgythru gan grefftwr medrus. Byddai pobl lai cyfoethog yn aml yn prynu rhai 'oddi ar y silff', o blwm neu efydd, gyda phatrwm parod wedi’i dorri’n eithaf amrwd. Roedd yna seliau ar gyfer pob poced! Arysgrifau Sêl y Brawd Baldwin o’r drydedd ganrif ar ddeg (NMGW-E91B83) © Cynllun Henebion Cludadwy. Mae'r arysgrif (neu’r arwyddair) yn rhedeg o gwmpas ymyl allanol y matrics. Gan amlaf, mae'n dilyn fformiwla safonol sy'n cynnwys enw'r perchennog, fel ‘S. FRATRIS BALDVINI ’(Sêl y Brawd Baldwin), ar enghraifft a ddarganfuwyd ym Mhorthcawl yn 2008. Yma, mae’r gair Lladin 'Sigillum ’(sêl) wedi’i dalfyrru i'r llythyren 'S’. Roedd hyn yn gyffredin er mwyn cadw lle ar gyfer elfen bwysicach – yr enw ei hun. Roedd gan Abatai Margam a Chastell-nedd dir yn ardal Porthcawl, felly mae'n debygol bod Baldwin yn fynach yn un o'r abatai hyn. Yn aml, caiff yr enwau eu talfyrru a gall hyn eu gwneud yn anodd eu deall, yn enwedig os yw’r matrics wedi cyrydu neu wedi’i ddifrodi. Edrychwyd ar tua 150 o fatricsau ar gyfer yr erthygl hon ac roedd arysgrifau 59 ohonynt yn annarllenadwy neu ddim ond yn rhannol ddarllenadwy. Yn achlysurol, gwelir arysgrif ar ffurf arwyddair crefyddol neu seciwlar, yn lle enw. Darganfuwyd sêl â'r arwyddair crefyddol Lladin 'CREDE MICHI' (Cred ynof i) ym Mhen-marc, Bro Morgannwg yn 2011, ac fe gofnodwyd 'I CRACKE NUTS' ar sêl a ddarganfuwyd ym Mhen-hw, ger Casnewydd, yn 2014. Weithiau credir bod ystyr rywiol i'r arysgrif hon, felly er bod diben difrifol i seliau, gallent fod yn chwareus hefyd! Sêl o’r drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg â’r arysgrif CREDE MICHI (Cred ynof i). Sêl o’r drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg â’r arysgrif I CRACKE NUTS. Ar seliau a ddarganfuwyd yn Lloegr, gwelir arysgrifau mewn Saesneg, Ffrangeg Eingl-Normanaidd a Lladin – y tair brif iaith a ddefnyddid yno yn y Canol Oesoedd. Yng Nghymru, fodd bynnag, gellir ychwanegu Cymraeg at y rhestr ac mae’n fwy cyffredin o lawer na Saesneg na Ffrangeg. Ymddengys naill ai ar ffurf enwau personol, fel Ieuan neu Gwenllian, neu fel y gair ‘ap’ sy’n golygu ‘mab’ mewn enwau. Mae’r ffurf fenywaidd gyfatebol ‘ferch/verch’ mewn enwau yn brinnach o lawer. Sêl Madog ap Madog o’r drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg (CPAT-0791F5). © Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd Powys. Sêl Wenllian Kaperot o’r drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg. Sêl David de Carew o’r drydedd ganrif ar ddeg. Roedd rhai pobl ag enwau Cymraeg yn defnyddio’r gair Lladin ‘filius’ yn lle ‘ap’. Fel rheol, câi hwn ei fyrhau i ‘fil’ neu ‘f’, fel ar sêl MADOCI F MADOCI (Madog fab Madog), a ddarganfuwyd ger Wrecsam. Yn yr Oesoedd Canol, roedd iaith ac enwau yn un o’r ffyrdd a ddefnyddiai pobl i gyfleu eu hunaniaeth bersonol ac felly mae gwybodaeth fel hyn yn dystiolaeth werthfawr i haneswyr sy’n astudio’r gymdeithas yng Nghymru’r Oesoedd Canol. Daeth llawer o Eingl-Normaniaid i gyfaneddu rhai rhannau o Gymru ar ôl cyrchoedd i oresgyn y wlad o ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg hyd ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg. Weithiau, mae seliau'n dystiolaeth o gyfnewidiadau diwylliannol rhwng y Cymry brodorol a’r mewnfudwyr. Roedd gan Wenpelian (Wenllian) Kaperot, y daethpwyd o hyd i'w sêl yn Eglwys Fair y Mynydd (Bro Morgannwg) yn 2005, enw cyntaf Cymraeg â chyfenw Saesneg. Ai Cymraes a oedd yn briod â Sais oedd hi, neu a oedd hi'n dod o deulu o ymsefydlwyr a oedd wedi mabwysiadu enwau brodorol ac wedi dechrau meddwl amdanynt eu hunain fel Cymry? Yn aml, dywed y llyfrau hanes wrthym fod y Cymry brodorol wedi cael eu trin fel dinasyddion eilradd ar ôl y goresgyniadau Eingl-Normanaidd, ond mae tystiolaeth y seliau hyn yn dangos i ni ei bod yn rhaid bod nifer sylweddol yn ddigon cyfoethog i brynu a gwerthu tir a chynnal busnesau cyfreithiol o wahanol fathau. Yn aml, er ein bod yn gallu darllen enwau perchnogion y seliau, mae’n dal yn anodd eu cysylltu ag unigolyn sy'n ymddangos mewn rhan arall o'r cofnod hanesyddol. Weithiau, fodd bynnag, down ar draws seliau y gellir eu cysylltu â theuluoedd y gwyddom amdanynt. Roedd teulu Caeriw yn dirfeddianwyr pwysig yn Sir Benfro trwy gydol y cyfnod canoloesol, a darganfuwyd sêl un ohonyn nhw - DAVID DE CARREV (David de Carew) - yn Carew Cheriton yn 2009. Mae siâp hirgrwn pigfain y sêl hon a'r ddelweddaeth grefyddol arni yn awgrymu efallai bod David yn fab iau, nad oedd yn etifedd, ac a aeth i'r eglwys. Fel teulu Caeriw, roedd y teulu Turberville yn arglwyddi grymus Eingl-Normanaidd, a ddaeth i fyw yng Nghastell Coety, ger y man lle mae Pen-y-bont ar Ogwr erbyn hyn. Darganfuwyd sêl Reginald de Turberville (REGINALDI DE TURBERVILL) yn Saint-y-brid gerllaw yn 2010. Roedd teulu de Reigny yn gymdogion agos i’r de Turbervilles ac fe ddarganfuwyd sêl RICAR’ DE REIGNI (Richard de Reigny) ger Trelales, Pen-y-bont, yn 2018. Sêl Reginald de Turberville o’r drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg Turberville (PUBLIC – 6C42D0). © Cynllun yr Henebion Cludadwy Sêl Richard de Reigny o’r drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg. Patrymau Motiff canolog y sêl yw’r nodwedd amlycaf, a gall amrywio o ddyluniad syml, amrwd i un cymhleth, soffistigedig. Y motiff mwyaf cyffredin ar seliau o Gymru a gofnodwyd gyda PAS yw amrywiad ar seren â sawl pigyn, a elwir weithiau’n flodyn hefyd. Mae sêl blwm IEWANI APIERWE (Ieuan ap Iorwerth mae’n fwy na thebyg), a ddarganfuwyd yn Maerun, Casnewydd, yn 2017, a sêl WILLIEI FIL ROBERTII (William fab Robert), o’r un cyfnod – sef y drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg, a ddarganfuwyd ym Merthyr Dyfan, ger y Barri, yn 2013, yn enghreifftiau nodweddiadol o’r ffurf hon. Sêl Ieuan ap Iorwerth (o’r drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg) Sêl William ap Robert o’r drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg (NMGW-8C9517) Weithiau, mae patrymau canol seliau mor debyg i’w gilydd fel ei bod yn debygol iawn eu bod yn dod o’r un ffynhonnell neu fod y patrwm yn un cyffredin iawn, a llawer ohonynt wedi’u cynhyrchu. Cymharwch, er enghraifft sêl RICARDI MADENVEI (Richard Madenvey) o’r ddeuddegfed ganrif neu’r drydedd ar ddeg, a ganfuwyd yn 2015, ag enghraifft o sêl wedi torri a ddarganfuwyd y flwyddyn ganlynol. Mae arnynt lun o flodyn, sydd bron yn union yr un fath, â chwe phetal lydan a chylch yn y canol. Mae’n edrych yn debyg iawn i genhinen Bedr. Mae’n ddiddorol nodi eu bod wedi’u darganfod o fewn saith milltir i’w gilydd, ar Benrhyn Gŵyr. Sêl Richard Madenvei (o’r drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg) Sêl rhywun anhysbys, yn dangos yr un patrwm â sêl Richard Madenvei (o’r drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg) Bron mor gyffredin â’r seren/blodyn oedd gwahanol batrymau ar ffurf croes. Yn wir, mae’r ddau grŵp hyn yn debyg iawn i’w gilydd oherwydd mae i lawer o’r croesau fwy na phedair braich a gellir eu dehongli fel patrymau sêr neu flodau. Un enghraifft sydd wedi cadw’n dda yw sêl Ieuan ap Gronw, a ddarganfuwyd ym Mhont-y-clun, Rhondda Cynon Taf, yn 2013. Mae amrywiad ychydig yn fwy cain o’r patrwm hwn ar sêl Wenllian Kaperot, y soniwyd amdani uchod, a gwelir fersiwn fwy sylfaenol ar sêl Leuel (Llewelyn?) fab Ithael, a ddarganfuwyd yn Nhyddewi, Sir Benfro, yn 2011. Sêl Ieuan ap Gronw o’r 12fed ganrif neu’r 13eg. (NMGW-05F969) Sêl Leuel fab Ithael (o’r drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg) Sêl o Sain Nicolas, yn dangos y Forwyn Fair a’r Baban Iesu a chlerigwr yn gweddïo o dan ganopi wrth ei thraed (13eg ganrif). Roedd delweddau defosiynol, yn cynnwys seintiau, noddwyr a lluniau crefyddol eraill yn boblogaidd. Darganfuwyd enghraifft nodweddiadol yn Sain Nicolas, Bro Morgannwg, yn 2006, yn dyddio o’r drydedd ganrif ar ddeg. Mae’n dangos y Forwyn Fair a’r Baban Iesu, a ffigwr bach o glerigwr yn gweddïo o dan ganopi wrth ei thraed. Mae llawer o’r enghreifftiau hyn ar ffurf hirgrwn, pigfain, sy'n awgrymu bod hynny'n ffurf boblogaidd ar gyfer clerigwyr. Sêl yn dangos y Santes Catherine a’i holwyn (top, dde). Ar sêl gron y Brawd Baldwin, y sonnir amdani uchod, gwelir Oen a Baner, sef symbol Sant Ioan Fedyddiwr. Roedd gan rywun, o’r enw Winton neu Wilton o bosib, sêl â llun sant arall a oedd yn boblogaidd yn yr Oesoedd Canol, sef Catherine. Cafodd ei darganfod yn Sain Dunwyd, Bro Morgannwg yn 2012. Mae’n hawdd adnabod y Santes Catherine wrth lun yr olwyn y cafodd ei merthyru arni. Sêl o’r 14eg-15fed ganrif, a oedd, o bosib, yn eiddo i abades o Lanllŷr, ynghyd ag ôl y sêl mewn cwyr. Un sêl sy’n gysylltiedig â’r enghreifftiau hyn o ddelweddau defosiynol, ac sy’n ddarganfyddiad prin a phwysig yn ei hawl ei hunan, yw sêl o Geredigion sy’n dangos menyw ar ei thraed, yn gwisgo fêl, ac yn dal llyfr a ffon. Dim ond rhan o’r arysgrif sy’n ddarllenadwy, yn dweud ‘[ - - - - -] n l l e i r’, ac felly mae’n bosib mai un o abadesau Llanllŷr, unig leiandy Sistersaidd Cymru, oedd biau’r sêl. Roedd y fleur-de-lys – lili arddulliedig – yn batrwm poblogaidd arall ac yn ddyfais addurnol boblogaidd yn yr Oesoedd Canol. Gwelir enghraifft hyfryd ar sêl blwm Tuder ab Ithel, o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg, a ganfuwyd yn Llanhenwg, Sir Fynwy, yn 2010. Fodd bynnag, roedd y crefftwr a greodd ddarlun y fleur-de-lys ar sêl Henry David, a ganfuwyd yn Nanhyfer, Sir Benfro, yn 2009, dipyn yn llai medrus. Sêl Tuder ab Ithel o ddiwedd y 13eg ganrif (PUBLIC-929A66) © Cynllun Henebion Cludadwy Sêl Henry David o’r drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg (PUBLIC-9EF6F3) © Cynllun Henebion Cludadwy Os oedd eich teulu’n ddigon pwysig i gael arfbais, gallech benderfynu ei chynnwys ar eich sêl. Roedd arfbeisiau yn arwydd bwysig o statws yn yr Oesoedd Canol, ac ymddangosent ym mhobman, o furluniau, i feddau, gwydr lliw, harneisiau ceffylau a hyd yn oed ddillad, yn ogystal ag ar seliau. Mae arfbais teulu Turberville o Gastell Coety, Pen-y-bont ar Ogwr, yn ymddangos ar sêl a ddarganfuwyd yn Saint-y-brid yn 2010, ac y cyfeirir ati uchod. Fodd bynnag, mae’n anos gwybod pa deuluoedd sy’n gysylltiedig â seliau herodrol eraill, fel yr un a ddarganfuwyd yn Reynoldston, Gŵyr, yn yr un flwyddyn, neu’r tair chevron a endorrwyd yn fras ar sêl a ganfuwyd yn Llanasa, Sir y Fflint, yn 2012. Sêl o’r drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg ag arfbais teulu anhysbys, a ddarganfuwyd ar Benrhyn Gŵyr (PUBLIC-6C62F1) © Cynllun Henebion Cludadwy Sêl(o’r drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg o Lanasa, Sir y Fflint yn dangos dyfais herodrol a chevrons. Yn ogystal â chroesau, sêr, seintiau ac arfbeisiau, gwelir nifer o batrymau eraill yn cynnwys anifeiliaid, lluniau pobl heb fod yn grefyddol, llythrennau a gwrthrychau. Mae’n bosib bod gan rai, fel y pen hydd a welir ar sêl a ganfuwyd ym Mhenfro yn 2017 neu’r llew ar ei draed ôl sydd ar sêl o Holt, Wrecsam, gysylltiadau herodrol, gan gyfeirio at anifail ar arfbais y perchennog. Sêl o Benfro yn dangos pen hydd (o’r drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg) Sêl o’r drydedd ganrif ar ddeg neu’r bedwaredd ar ddeg o Holt, Wrecsam, yn dangos llew ar ei draed ôl (HESH-D966A6), © Birmingham Museums Trust Weithiau gwelir bwâu a saethau, er enghraifft ar sêl a ddarganfuwyd ger Cynffig, Pen-y-bont ar Ogwr, yn 2012, a gallai hyn fod yn arwydd o gysylltiad â saethyddiaeth, naill ai fel milwr neu fel heliwr. Fodd bynnag, prin yw cyfeiriadau at swyddi. Dim ond ar un sêl a ddarganfuwyd yng Nghymru ac a gofnodwyd gyda PAS y gwelir cyfeiriad clir at alwedigaeth. Roedd y sêl blwm hirgrwn bigfain a ganfuwyd yn Llawhaden, Sir Benfro, yn 2006, ac sy’n dyddio o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg, yn eiddo i ‘I’his Carpentarii’ (Siôn y Saer) ac arni gwelir darn o offer saer, sef cwmpawd mesur. Sêl yn dangos dyfais bwa a saeth (12fed ganrif-13eg) Sêl Siôn y Saer, yn dangos cwmpawd mesur (tua 1250-1300). © Cynllun Henebion Cludadwy. Casgliad O’r holl fathau o wrthrychau a gofnodir fel arfer gan y Cynllun Henebion Cludadwy, mae matricsau seliau yn unigryw a gwerthfawr gan eu bod yn ein cyfeirio at bobl benodol a enwir. Yn aml, dyma’r unig dystiolaeth sydd gennym o fodolaeth y bobl hyn, oherwydd mae’n bosib nad oes cofnod arall, hanesyddol nac archaeolegol, ohonynt. Yn fwy na hynny, maent yn rhoi cipolwg difyr ar fywydau eu perchnogion: eu gweithgareddau, eu statws a hyd yn oed eu hunaniaeth ethnig, eu swyddi a’u credoau. Darllen Pellach David H. Williams, Catalogue of Seals in the National Museum of Wales, 2 gyfrol, (Amgueddfa Genedlaethol Cymru, 1993 ac 1998, Caerdydd). David H. Williams, Welsh History through Seals (Amgueddfa Genedlaethol Cymru, 1982). Seals in Context: Medieval Wales and the Welsh Marches, John McEwan ac Elizabeth New, golygyddion, (Prifysgol Aberystwyth, 2012). Gwefan prosiect Imprint: https://www.imprintseals.org Yr holl luniau ©Amgueddfa Cymru oni nodir yn wahanol.
Donations of Archaeological Objects to Museums Rhianydd Biebrach, 4 Gorffennaf 2019 A penny and a broochTwo rare objects have recently been kindly donated to Amgueddfa Cymru-National Museum Wales by metal detectorist, Pete Anning. One is a silver penny of King Aethelraed II (978-1013, also known as ‘The Unready’), probably minted in Gloucester during the 990s. The other is a fragment of a 7th or 8th century decorated copper alloy penannular brooch. Both objects were found in the same area in the Vale of Glamorgan.The objects are unfortunately broken, but that does not lessen their archaeological importance, and the coin has been designated a find of national Welsh importance by the Portable Antiquities Scheme (PAS). Dr Mark Redknap, Head of Collections and Research in the museum’s History and Archaeology Department, said of the brooch fragment:“Any discovery of Early Medieval metalwork has special significance as we know so little - compared with the later Medieval period – about fashions and styles circulating around Wales. The surviving terminal is decorated with a recessed panel, ridges imitating filigree, and a central setting for a glass or amber stud. It belongs to a style of brooch characteristic of Western Britain.”As neither of the objects are classed as treasure under the 1996 Treasure Act, they are legally the property of the finder and landowner, but luckily for AC-NMW, Pete generously decided to donate them to the museum’s collection.Deciding to donatePete has been detecting for two years, and this is not the first time he has given away his finds:“I think the most exciting thing I ever found was a Bronze Age axe head that I found after my friend (who is also a farmer) gave me call to say they had been clearing out some ditches and I might want to have a go in the spoil. After recording the find with Mark Lodwick (PAS Co-ordinator for Wales) I gave it to the farm and it now has pride of place on their mantelpiece. The axe had been there for over 3000 years and it didn’t seem right to take it away.”When Pete found out that his penny and brooch fragments, as Welsh examples of Anglo-Saxon and Early Medieval objects, were important and rare, he decided that, “it was only right that the finds should be donated to the museum. Whether it’s 3000 years old or 30 years old, it all once had a purpose or meaning. Everything has a story.”Once an object enters a museum collection, those stories can be told by archaeologists and other researchers, and the object will be conserved and looked after for future generations.The value of donationsDonations are valued by museums as they do not always have a fund to purchase objects for their collections and have to rely on Friends groups or applications to funding bodies such as the Art Fund. In Wales, the Saving Treasures; Telling Stories project has been using its National Lottery funding to acquire treasure and some PAS-recorded objects for national and local collections since 2015, but this source will soon be coming to an end.So, in the words of Dr Redknap, “We’re extremely grateful to Pete for his generous donation to the national collection.”But whether finders donate, sell or keep their objects, Pete encourages everybody to get their finds recorded with PAS: “I had no idea what the early medieval brooch fragment was until Mark Lodwick saw it. I knew it was old…but that was it. If you’re not sure check – otherwise you could be throwing away some invaluable ancient history!”
Caerdydd a’i fathdy yn Oes y Normaniaid. Edward Besly & Peter Webster, 5 Hydref 2018 Arian o gyfnod Gwilym Goch - blaen Arian o gyfnod Gwilym Goch - cefn Mae Amgueddfa Cymru newydd gaffael darn prin o hanes cynnar Caerdydd: ceiniog arian o gyfnod y brenin Normanaidd Gwilym II (1087-1100) a wnaed ym mathdy’r castell yn nechrau’r 1090au. Darn arian sydd newydd ei gaffael o gyfnod Gwilym Goch Mab Gwilym Goncwerwr (neu ‘y Bastard’) oedd Gwilym II ac roedd yn cael ei alw’n 'Gwilym Goch’ neu ‘Rufus’, efallai am fod ganddo wallt coch. Yn ystod ei deyrnasiad ef y dechreuodd y Normaniaid gynnal cyrchoedd i’r rhan hon o Gymru o dan Robert FitzHamon, barwn Normanaidd a oresgynnodd yr ardal a dod yn arglwydd cyntaf Morgannwg. Daeth y Normaniaid â’r arferiad o ddefnyddio darnau arian gyda nhw ac ymddengys bod bathdy wedi’i agor yn y castell yn fuan ar ôl ei sefydlu yn 1081. Fodd bynnag, nid oedd yr un darn arian a dadogwyd yn bendant i fathdy Caerdydd yng nghyfnod Gwilym Goch wedi’i gofnodi cyn i hwn ymddangos yn 2017, mewn casgliad preifat oedd yn cael ei werthu ar ocsiwn. Cyn goresgyniad y Normaniaid, roedd darnau arian bath yn cael eu defnyddio’n rheolaidd yn Lloegr yng nghyfnod yr Eingl-Sacsoniaid. Roedd ganddynt rwydwaith o fathdai a chyflenwad canolog o ddeiau i wneud yr arian ond doedd dim traddodiad o fathu arian yng Nghymru. Tref ffiniol oedd Caerdydd yn nyddiau cynnar y Normaniaid ac felly roedd rhaid i’w bathdy ymorol amdano’i hunan: ymddengys bod dei tu blaen (‘pen’) y darnau arian wedi’i fenthyca o rywle arall a delw’r brenin wedi’i ailysgythru, gan wneud iddo edrych braidd yn ddigri. Roedd dei y cefn (‘cynffon’) wedi’i wneud yn lleol ac mae arwyddnod y bathdy, ‘CAIRDI’ [CIVRDI neu CIIIRDI], wedi’i ysgythru’n glir ond yn amrwd arno ond ni allwn ddarllen enw’r bathwr yn iawn, ‘IÐHINI’ (Ð = ‘TH’) – efallai mai Æthelwine oedd ei enw (diddorol nodi mai enw Sacsonaidd yn hytrach nag un Normanaidd yw hwnnw). Roedd dyluniad yr arian bath yn cael ei newid bob ychydig flynyddoedd – ac roedd y brenin yn cael cyfran bob tro y cyhoeddwyd darnau arian newydd. Erbyn hyn, gwyddom am bedwar gwahanol gyhoeddiad o ddarnau arian o fathdy Caerdydd ag enw ‘William’ arnynt (gallai fod yn Gwilym Goncwerwr neu ei fab, Gwilym Goch) a phedwar cyhoeddiad arall yn enw Harri I (1100-35) ond maent i gyd yn eithriadol o brin. Yn rhyfel cartref teyrnasiad y Brenin Steffan (1135-54), syrthiodd Caerdydd i ddwylo plaid ei elyn yr Ymerodres Matilda, plaid yr Angefiniaid. Yn 1980, canfuwyd celc o dros 100 o ddarnau arian yng Nghoed y Wenallt, uwchlaw Caerdydd, y rhan fwyaf yn perthyn i gyhoeddiadau na wyddem amdanynt o’r blaen o gyfnod Matilda. Trawsnewidiwyd ein gwybodaeth am y cyfnod gan y canfyddiad hwn. Roedd yn cynnwys cyhoeddiadau barwnaidd o Gaerdydd ac Abertawe a dyma'r dystiolaeth gynharaf sydd gennym am yr enw 'Swansea'. Ar ôl hynny, fodd bynnag, nid oes sôn am fathdy Caerdydd. Mae ein darn arian newydd o gyfnod Gwilym Goch yn ddarn arall o’r jig-so am hanes cynnar Caerdydd a’r cylch. Mae llawer o ddarnau eraill o’r jig-so yn dal ar goll, a phwy a ŵyr beth sy’n dal heb ei ddarganfod? Bu Gwilym Goch farw ar 2 Awst 1100 pan drawyd ef â saeth wrth iddo hela yn y New Forest: damwain anffodus ynteu lofruddiaeth tybed? Edward Besly, Nwmismatydd (Curadur Darnau Arian a Medalau), Amgueddfa Cymru. Y castell Normanaidd fel y tybia CBHC yr oedd yn edrych. Credir na chodwyd y gorthwr cerrig tan ar ôl teyrnasiad Gwilym Goch ac mai o bren y byddai wedi’i godi’n wreiddiol. Mwnt a dyfrffos o’i gwmpas Man lle tybir yr oedd y wal rhwng y wardiau Mur Rhufeinig wedi’i ailddefnyddio, heb y tyrau oedd yn taflu allan mae’n fwy na thebyg Clawdd pridd a ffos y tu allan iddo Trychiad cynllunio trwy amddiffynfeydd pridd y castell cyn tynnu rhan allanol y clawdd canoloesol oddi yno yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r 20fed ganrif ac ail-greu mur y gaer Rufeinig. Olion mur y gaer Rufeinig Clawdd Rhufeinig Clawdd Normanaidd Mur y castell o’r cyfnod canoloesol diweddarach Mur Normanaidd y castell wedi’i ail-greu rhwng Porth y De a Thŵr y Cloc Mur gorllewinol y castell. Yn y bôn, wal y castell Normanaidd yw’r darn rhwng y tyrau. Y mwnt Normanaidd enfawr, gyda gorthwr gwag o gerrig a godwyd yn ddiweddarach yn y canoloesoedd. Y clawdd Canoloesol sy’n dal y tu mewn i’r muriau dwyreiniol. Olion adeilad o’r canoloesoedd hwyr sydd i’w weld yn y glaswellt ym mlaen y llun. Y wal gerrig a’r porth o’r ward allanol i’r ward fewnol, gan edrych o’r Gorthwr tua Phorth y De. Mae’n fwy na thebyg bod y wal hon yn rhan o amddiffynfeydd y castell Normanaidd. Y map a greodd Speed o Gaerdydd yn 1610. Dyfodiad y Normaniaid Ffrwyth datblygu mawr yn Oes Fictoria yw’r Gaerdydd a welwn heddiw i raddau helaeth ond mae ardal reit yng nghanol y ddinas lle bu caer Rufeinig ac a oresgynnwyd wedyn gan y Normaniaid. Ychydig o dystiolaeth, os o gwbl, sydd bod pobl yn byw yng Nghaerdydd rhwng diwedd y cyfnod Rhufeinig a dyfodiad y Normaniaid i Gymru yn y 1080au, ond efallai bod pobl yn byw am gyfnod yn y man lle’r oedd y ffordd Rufeinig o Gaerllion i Gaerfyrddin yn croesi afon Taf. Pan gyrhaeddodd y Normaniaid, dyma'r man lle penderfynwyd sefydlu canolfan filwrol a gweinyddol eu harglwyddiaeth newydd, Morgannwg, gan ailddefnyddio olion yr hen gaer Rufeinig i godi mur a sefydlu tref fechan wrth borth y de. Ail-greu’r castell Normanaidd Y castell oedd canolbwynt Caerdydd yn y cyfnod Normanaidd ond mae adeilad presennol y castell yn wahanol iawn i’r un gwreiddiol. Er mwyn cyrraedd at y castell Normanaidd, mae’n rhaid i ni dynnu’r addasiadau a wnaed gan ardalyddion Bute yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r 20fed ganrif, a oedd yn cynnwys adfer rhannau o furiau’r hen gaer Rufeinig. Cododd y Normaniaid glawdd enfawr o bridd dros olion muriau’r gaer Rufeinig, o fan ger cornel ogledd-orllewinol y castell ac o gwmpas i’r ochrau sy’n wynebu Ffordd y Brenin a Heol y Dug erbyn hyn. Atgyweiriwyd muriau eraill y gaer Rufeinig (o fan ger porth presennol y de ac o gwmpas i’r ochr sy’n wynebu Parc Bute erbyn hyn) ond, yn rhyfedd ddigon, ymddengys bod y tyrau oedd yn taflu allan ac yn rhan o’r amddiffynfeydd Rhufeinig wedi’u tynnu – i gael deunyddiau i wneud y gwaith atgyweirio efallai. Mae’r mur Normanaidd hwn i’w weld o hyd, er bod cryn dipyn o waith adfer wedi’i wneud arno yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, rhwng porth y de a Thŵr y Cloc ac i'r gogledd o adeiladau pen gorllewinol y castell. Daeth y deunydd ar gyfer y cloddiau ar yr ochr ogleddol, yr ochr ddwyreiniol a rhan o’r ochr ddeheuol o ffos enfawr a gloddiwyd o gwmpas y darn amgaeedig i gyd. Cafodd y ffos hon ei llenwi ar Ffordd y Brenin a Heol y Castell/Stryd y Dug ac mae’n gorwedd o dan y ddyfrffos orllewinol bresennol a'r lledgamlas ogleddol. Cewch gipolwg ar y ffos hon yn achlysurol pan agorir ffosydd gwasanaeth o gwmpas y castell ond cawn syniad cliriach o’i maint o dystiolaeth John Ward, curadur Amgueddfa ac Oriel Gelf Caerdydd rhwng 1893 ac 1912. Gwelodd Ward y toiledau tanddaear yn cael eu cloddio yn Ffordd y Brenin ac, eu eu bod o dan y ddaear yn llwyr, dywedodd nad oeddent yn cyrraedd gwaelod y ffos. Yn niagram cynllunio Ward o glawdd pridd y castell, gwelir canlyniad yr holl waith cloddio ffosydd – y clawdd sylweddol sy’n dal y tu mewn i furiau’r castell (i’r chwith yn y diagram) a’r un fath ar y tu allan. Y tu mewn i’r amddiffynfeydd allanol, cododd y Normaniaid fwnt enfawr – tomen tebyg i fasn pwdin a’i ben i lawr, a dyfrffos fawr o’i gwmpas. Mae hwn i’w weld o hyd, er bod Capability Brown wedi gwneud peth gwaith tirlunio ar y mwnt tua diwedd y 18fed ganrif a bod y ddyfrffos (a lanwyd gan Brown) wedi’i hailgloddio yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac efallai ei bod ar ffurf fwy rheolaidd nag y bu. Gallwn dybio bod rhyw fath o adeiladwaith ar ben y mwnt, tŵr a phalisâd pren mae’n debyg, a bod y 'gorthwr gwag’ presennol o gerrig wedi cymryd eu lle yn yr 1240au. Credir bod gweddill tu mewn y castell wedi’i rannu fel y gwelir yn awr â rhyw fath o wal rhwng y gorthwr a phorth y de. Mae’n debygol, ond nid yn bendant, mai wal gerrig oedd yno. Gallwn ddisgwyl bod adeiladau (o bren mae’n fwy na thebyg) yn y ddwy ‘ward’ a gafodd eu creu felly ond, hyd yma, ni ddaethpwyd ar draws adeiladweithiau pendant yn yr ardal fechan a gloddiwyd. Y dref Normanaidd I’r de o’r castell oedd tref fechan Caerdydd. Y map a grewyd yn 1610 gan John Speed yw’r olygfa glasurol o’r dref ganoloesol. Mae’n dangos darn o dir a mur o’i amgylch yn ymestyn i’r de o fan ychydig i’r dwyrain o gornel de-ddwyreiniol y castell i waelod lle mae Heol Eglwys Fair yn awr. Fodd bynnag, map o’r dref yn y cyfnod canoloesol diweddar yw hwn. Mae’n debygol bod y drefn Normanaidd gyntaf yn llai, a’i ffiniau’n ymestyn i lle mae Stryd Womanby, Stryd y Cei, Stryd yr Eglwys a Heol Sant Ioan (yr hanner cylch o strydoedd ym mhen gogleddol y dref fel y’i gwelir ar fap Speed). Gellir gweld y patrwm hwn o hyd yn strydoedd Caerdydd ac mae cyffordd Heol Fawr a Heol Eglwys Fair, a chyffordd Heol Sant Ioan a Working Street i’w gweld ar y man lle credir roedd y terfyn cynnar. Trafodir hyn a llawer o hanes dogfennol Caerdydd yn oesau’r Normaniaid a’r Angefiniaid gan David Crouch (2006). Ni wireddwyd gobaith Crouch y bydd archaeoleg yn ychwanegu at y darlun hwn hyd yma. Ni ddaethpwyd o hyd i adeiladweithiau mor hen wrth gloddio yn y man lle’r awgrymir roedd y dref gyntaf (yn Stryd Womanby a Stryd y Castell) ond mae’r gwaith yn cadarnhau bod pobl yn byw yno yn oes y Normaniaid. Yn wir, wrth i drigolion Caerdydd yn Oes Fictoria fynd ati i gloddio selerydd, collwyd llawer o dystiolaeth bosibl, gwaetha’r modd. Peter Webster, Cymrawd Ymchwil er Anrhydedd, Amgueddfa Cymru (cyn-ddarlithydd, Prifysgol Caerdydd) Darllen Pellach Castell Caerdydd Ceir ymdriniaeth helaeth o’r castell canoloesol yn CBHC, An inventory of the ancient monuments in Glamorgan, Vol. III, Part 1a, Medieval Secular Monuments, the early castles from the Norman conquest to 1217, Llundain 1991, 162-211, sydd, er gwaetha’i deitl, yn adrodd stori’r castell hyd at yr 20fed ganrif. Rhoddir rhagor o gefndir i waith adfer Ardalyddion Bute gan J. P. Grant, pensaer i’r 4ydd Ardalydd (Cardiff Castle, its history and architecture, Caerdydd 1923). Y Dref Gan David Crouch y mae’r drafodaeth orau ar Gaerdydd yr oes Normanaidd. ‘Cardiff before 1300’ tt.34-41 yn J.R.Kenyon, D.M.Williams (Goln), Caerdydd. Architecture and Archaeology in the Medieval Diocese of Llandaff, Trafodion Cynhadledd Cymdeithas Archaeolegol Prydain 29, Llundain 2006. Mae hwn yn cynnwys cyfeiriadau at waith cynharach gan W.Rees (1962) a D.Walker (1978).
