Iaith Liwgar y Môr: Sut y Cysylltodd Baneri Cymru â’r Byd

Dychmygwch sefyll ar fwrdd llong yn Harbwr Abertawe 150 o flynyddoedd yn ôl. O’ch cwmpas, mae llongau’n cyrraedd o bedwar ban byd, yn cludo nwyddau, teithwyr a straeon o lannau pell. Ond sut roedd morwyr yn cyfathrebu â’i gilydd cyn dyddiau radio a thechnoleg fodern?

Yn aml, roedd yr ateb i’w weld yn y baneri lliwgar yn chwifio’n uchel uwchben eu llongau.

Ers canrifoedd, mae baneri morwrol wedi helpu morwyr i gyfathrebu ar draws y cefnforoedd, gan oresgyn rhwystrau ieithyddol a rhannu gwybodaeth bwysig drwy liwiau a phatrymau.

Pum lliw, negeseuon di-ri

Dim ond pum lliw sy’n cael eu defnyddio yng Nghod Rhyngwladol y Signalau: coch, glas, melyn, du a gwyn.

Cafodd y lliwiau hyn eu dewis am eu bod yn hawdd eu gweld ac yn creu cyferbyniadau clir. 

Gyda’i gilydd, maen nhw’n ffurfio patrymau unigryw sy’n galluogi llongau i gyfathrebu heb gyfnewid yr un gair.

Mae pob baner yn cynrychioli llythyren o’r wyddor, ond mae gan lawer ohonyn nhw ystyr penodol hefyd pan gânt eu chwifio ar eu pen eu hunain.

Dyma dair enghraifft:

🔴 Coch – Bravo

Mae baner goch yn rhybuddio bod llong yn cludo, yn llwytho neu’n dadlwytho nwyddau peryglus.

🔵⚪ Glas a gwyn – Alpha

Mae’r faner nodedig hon yn dangos bod deifiwr yn gweithio o dan y dŵr ac yn rhybuddio llongau eraill i gadw draw a symud yn araf.

🔴🟡 Coch a melyn – Oscar

Mae’r faner hon, sydd wedi’i rhannu’n groeslinol yn goch a melyn, yn cyfleu un o’r negeseuon mwyaf brys ar y môr: Dyn dros y bwrdd!

Cysylltu Cymru â’r byd

Mae gan y baneri lliwgar hyn gysylltiad arbennig â hanes morwrol cyfoethog Cymru.

Yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, datblygodd porthladdoedd Cymru, gan gynnwys Abertawe, Caerdydd, Porthmadog a Chasnewydd, yn ganolfannau masnach ryngwladol prysur. 

Roedd llongau’n cludo glo, copr a nwyddau eraill o Gymru i gyrchfannau ledled y byd, gan ddychwelyd â llwythi, pobl a syniadau a helpodd i lunio cymunedau Cymru.

Yn y porthladdoedd prysur hyn, roedd baneri morwrol yn rhan bwysig o fywyd bob dydd.

Roedd llongau’n chwifio baneri cenedlaethol a baneri cwmnïau llongau i ddangos pwy oedden nhw, tra bod baneri signalau yn cynnig ffordd gyffredin o gyfathrebu rhwng llongau, hyd yn oed pan oedd eu criwiau’n siarad ieithoedd gwahanol.

O longau copr Abertawe i longau glo Caerdydd, roedd y byd morwrol yn dibynnu ar systemau cyfathrebu a helpodd i gysylltu Cymru â glannau pellennig.

Traddodiad sy’n parhau heddiw

Er bod llongau modern bellach yn dibynnu ar radio, llywio lloeren a thechnoleg ddigidol, mae baneri signalau morwrol yn dal i gael eu defnyddio heddiw.

Mae eu lliwiau llachar a’u patrymau nodedig yn ein hatgoffa o ddyfeisgarwch cenedlaethau o forwyr.

Ac y tu ôl i bob baner mae stori am gyfathrebu, cydweithio a’r cysylltiadau rhyfeddol sydd wedi’u creu diolch i’r môr.

Felly, y tro nesaf y gwelwch faneri lliwgar yn chwifio ar long, cofiwch eich bod yn edrych ar iaith a fu unwaith yn helpu i gysylltu porthladdoedd Cymru â gweddill y byd.