Casgliadau ac Ymchwil

Mae cadw golwg ar blanhigion sy’n cael eu cyflwyno a lledaeniad planhigion goresgynnol, a gwybod sut i adnabod y rhywogaethau hyn, yn bwysig er mwyn gwarchod ein hecosystemau – ac mae hyn yn rhan o waith Llysieufa Genedlaethol Cymru... 

Ydych chi wedi clywed y term rhywogaeth “oresgynnol”?

Wrth i deithio rhyngwladol ddod yn haws ac yn fwy hygyrch dros amser, rydym wedi gallu symud planhigion, anifeiliaid, ffyngau ac algâu yn haws o amgylch y byd. Weithiau mae hyn yn digwydd yn fwriadol – er enghraifft, mewnforio planhigion tlws i’w tyfu mewn gerddi – ac weithiau’n ddamweiniol, fel rhywogaethau morol sy’n cael eu codi yn nŵr balast llongau cargo. Gallwch ddysgu mwy am rywogaethau goresgynnol a goresgynwyr morol yma.

Rhywogaethau estron neu rywogaethau goresgynnol...

Mae nifer y rhywogaethau sydd wedi cael eu cyflwyno o’u hamgylchedd brodorol (lle roedden nhw’n bodoli’n wreiddiol) i leoliadau newydd wedi bod yn cynyddu ers blynyddoedd. Gelwir rhywogaethau sydd wedi cael eu cludo i ardal na allent fod wedi’i gwladychu ar eu pennau eu hunain yn “rhywogaethau estron”.

Er bod y rhan fwyaf ohonyn nhw’n ddiniwed, mae 10-15% o rywogaethau estron yn ffynnu yn y cynefinoedd lle cawsant eu cyflwyno – maen nhw’n lledaenu ac yn achosi effeithiau negyddol ar ein bioamrywiaeth a’n hecosystemau brodorol. Gelwir y rhain yn “rhywogaethau goresgynnol”, a gallant gael sgil-effeithiau difrifol ar ein hiechyd, yr hinsawdd a’n heconomi.

Pam mae planhigion yn bwysig?

Rydym yn aml yn anghofio ein bod yn rhyngweithio â phlanhigion bob dydd. Mae’r gwahanol gynefinoedd sydd i’w cael yng ngwledydd Prydain yn cynnwys amrywiaeth o rywogaethau sydd wedi addasu’n benodol ar eu cyfer, ac mae planhigion yn sail i lawer o’r cynefinoedd hyn. Mae planhigion yn ffynonellau bwyd i amrywiaeth enfawr o organebau (gan gynnwys ni!); maen nhw hefyd yn dylanwadu ar ein hamgylchedd ffisegol, er enghraifft lleihau’r risg o lifogydd drwy sefydlogi glannau afonydd a storio dŵr. Mae rhai rhywogaethau o blanhigion yn arbennig am eu bod yn brin ac ond yn tyfu ar Ynysoedd Prydain. Fodd bynnag, mae ein fflora yn newid; mae gennym fwy o rywogaethau estron na rhywogaethau brodorol o blanhigion ym Mhrydain erbyn hyn!

Planhigion goresgynnol – sut maen nhw’n cyrraedd yma a beth yw’r broblem?

Yng ngwledydd Prydain, mae 36 o rywogaethau planhigion sy’n destun pryder arbennig, ond mae yna fwy o rywogaethau sy’n cael eu hystyried yn rhai goresgynnol ac mae deddfwriaeth arbennig ynghylch sut y gellir eu trin er mwyn rheoli eu lledaeniad. Yn bennaf, mae’r rhywogaethau hyn wedi cyrraedd gwledydd Prydain drwy arddwriaeth, ond yn llai cyffredin, mae planhigion goresgynnol yn cyrraedd drwy gael eu cario mewn deunyddiau sydd wedi’u mewnforio neu ym malast llongau.

Garddwriaeth

Mae llawer o rywogaethau wedi cael eu mewnforio fel planhigion addurnol oherwydd eu bod yn brydferth ac yn cael eu hystyried fel planhigion da mewn gardd – roedd hyn yn arbennig o gyffredin yn y cyfnod Fictoraidd, cyn i ni wybod llawer am risgiau cyflwyno rhywogaethau estron i diroedd newydd!

Mae Clymog Japan yn enghraifft berffaith. Cafodd y rhywogaeth hon ei chyflwyno i Brydain yn y 1800au, cyn cael ei lluosogi a dod yn blanhigyn gardd egsotig poblogaidd. Fodd bynnag, mae cofnodion o’r planhigyn yn dianc o erddi mor gynnar â 1907 ym Morgannwg, a hyd heddiw, mae Clymog Japan yn blanhigyn sy’n peri llawer o broblemau yn y de. Mae tystiolaeth yn dangos bod pob planhigyn Clymog Japan (Reynoutria japonica amr. japonica) sy’n tyfu ym Mhrydain wedi tarddu o un planhigyn benywaidd a gyflwynwyd flynyddoedd lawer yn ôl! Mae’r planhigyn hwn yn tyfu ar hyd ochrau ffyrdd, glannau afonydd, rheilffyrdd, coetiroedd a glaswelltiroedd, lle mae’n lledaenu drwy risomau tanddaearol dwfn (coesynnau tanddaearol sy’n cynhyrchu egin newydd) ac yn lleihau bioamrywiaeth yn ddifrifol. Mae tua £1.7 miliwn yn cael ei wario yng ngwledydd Prydain bob blwyddyn er mwyn ceisio rheoli Clymog Japan a lliniaru difrod y planhigyn!

Clymog Japan yn tyfu yn De Cymru.

Sbesimen o glymog Japan yn Llysieufa Genedlaethol Cymru (Amgueddfa Cymru), a gasglwyd o Sain Ffagan.

Cafodd Jac y Neidiwr (Impatiens glandulifera) hefyd ei gyflwyno fel planhigyn addurnol o’r Himalayas ym 1839. Heddiw, mae’n tyfu ar hyd glannau afonydd, mewn coetiroedd ac ar hyd ffyrdd. Mae ganddo godennau hadau ffrwydrol sy’n caniatáu iddo ledaenu dros bellteroedd mawr. Er bod y blodau’n brydferth, mae’n cystadlu â rhywogaethau brodorol, gan leihau bioamrywiaeth. Mae ganddo hefyd systemau gwreiddiau bas sy’n gallu gwaethygu erydiad glannau afonydd, sydd yn ei dro yn lleihau ansawdd dŵr ac yn cynyddu’r perygl o lifogydd. Yn ôl astudiaeth gan fyfyrwraig o Brifysgol Caerdydd, Amy Wyatt, ers 1865 mae planhigyn Jac y Neidiwr wedi esblygu i addasu’n well i’w amgylchedd newydd.

Sbesimen o Jac y Neidiwr.

Deunyddiau halogedig sydd wedi’u mewnforio

Llwyddodd y planhigyn Pirri-pirri (Acaena novae-zelandiae) i gyrraedd Prydain o dde-ddwyrain Awstralia a Seland Newydd wrth gael ei gludo ar wlân a gafodd ei fewnforio. Mae ganddo hadau bachog sy’n gallu glynu’n hawdd wrth ffwr a dillad. Fel llawer o blanhigion goresgynnol, gall y rhywogaeth hon gystadlu â’n planhigion brodorol a ffurfio clystyrau trwchus sy’n lleihau bioamrywiaeth.

Enghraifft o flodyn burr Pirri-pirri, yn dangos bachau/pigau sy'n caniatáu i hadau ledaenu trwy lynu wrth ffwr a dillad.

Sbesimen o blanhigyn Pirri-pirri.

Mae’r planhigyn Ambrosia (Ambrosia artemisifolia) yn frodorol i Ogledd America a chredir iddo gyrraedd Prydain mewn hadau adar, pridd garddwriaethol a phridd a ddefnyddir i sadio llongau. Mae ei baill yn alergenig iawn a gall achosi clefyd y gwair.

Mwsogl goresgynnol yw Serennog y Waun (Campylopus introflexus) a chredir iddo darddu yn hemisffer y De ac iddo gael ei gyflwyno gyda chynnyrch a gludwyd gan longau. Mae hefyd yn cael ei alw’n Fwsogl y Tanciau, oherwydd credir iddo gael ei ledaenu gan danciau yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Mae’n wladychwr arbenigol ar dir noeth asidig, fel tir tomenni glo, ac mae bellach yn gyffredin yng Nghymru lle mae’n bygwth y cynefinoedd cyfoethog hyn o fywyd gwyllt.

Serennog y Waun yn tyfu yn Pendyrus.

Yn ddiweddar, mae ffwng newydd (Bryoscyphus granulosus) wedi’i ddarganfod sy’n heintio Serennog y Waun a mwsoglau tebyg. Mae’r ffwng yn achosi i’r mwsogl farw a ffurfio clytiau marw sy’n ehangu allan, fel cylch tylwyth teg. Mae sbesimenau o’r ffwng hwn wedi cael eu rhoi i’r amgueddfa yn ddiweddar gan y cyn-guradur George Greiff. Mae’r rhain yn cynnwys yr ‘holoteip’, y sbesimen gwreiddiol a ddefnyddiwyd i ddisgrifio’r ffwng fel un newydd i wyddoniaeth. Mae gan y parasit ffwngaidd hwn bwysigrwydd ecolegol sylweddol, ac o bosib mae ganddo’r potensial i reoli mwsogl goresgynnol a all achosi niwed sylweddol.

Sut rydym yn gweithio ar blanhigion goresgynnol yn Amgueddfa Cymru

Mae Llysieufa Genedlaethol Cymru, sy’n cael ei chadw yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd, yn cynnwys dros dri chwarter miliwn o sbesimenau planhigion, sy’n cynrychioli tua 300 mlynedd o waith yn casglu a chwmpasu bron pob rhywogaeth yng Nghymru. Mae’r llysieufa yn drysorfa o wybodaeth sy’n gweithredu fel pwynt cyfeirio ar gyfer adnabod planhigion, gwybod ble mae rhywogaethau i’w cael, a sut mae planhigion estron a goresgynnol yn lledaenu ar draws Ynysoedd Prydain. Gallwch ddysgu mwy am beth yw llysieufa a sut rydym yn cadw sbesimenau planhigion yma. Mae’r tîm Botaneg yn gweithio’n galed i ofalu am y casgliadau hyn o sbesimenau a’u datblygu er budd pawb, ac i gefnogi ymchwil barhaus i amrywiaeth newidiol ein hecosystemau. Rydym yn rhan fach o dîm Gwyddorau Naturiol Amgueddfa Cymru, sy’n cynnwys curaduron sy’n gofalu am y casgliadau hanes natur. Mae rhai ohonom yn arbenigo mewn tacsonomeg rhywogaethau (enwi a dosbarthu rhywogaethau) ac ecoleg; mae rhai ohonom yn ymchwilio i rywogaethau estron a goresgynnol er mwyn i ni allu deall eu lledaeniad a’u heffaith.

Beth allwch chi ei wneud i helpu?

Mae yna lawer o ffyrdd o helpu i atal lledaeniad planhigion goresgynnol. Mae rhagor o wybodaeth yma. Gallwch chi helpu i atal goresgynwyr yn y dyfodol drwy gadw llygad ar y planhigion yn eich gardd a rhybuddio eraill am rywogaethau a allai neidio dros wal yr ardd. Mae yna hefyd ffyrdd o atal lledaeniad rhywogaethau goresgynnol mewn dŵr ac o amgylch dŵr – dysgwch fwy yma.

Yn ddiweddar mae Gwen John wedi adennill ei lle fel un o eiconau ciwar Cymru. Doedd rhywioldeb Gwen byth yn gyfrinach (fe soniodd ei brawd, Augusutus, ei bod hi'n cael ei thynnu at ddynion a menywod yn ei ragair i gatalog yr Arddangosfa Goffa yn 1946, ac mae'n codi yn y tri bywgraffiad ohoni), ond mae'r diddordeb newydd yn ein hannog i ystyried sut fyddai hyn yn dylanwadu ar ei gwaith a sut fyddai hi'n gweld y byd. Sut mae rhywedd a rhywioldeb yn newid sut fyddwn ni'n dehongli dewis artist o destun ac arddull, a sut fyddan nhw'n darlunio'r byd?

Cafodd Gwen berthynas ramantus a rhywiol gyda dynion a menywod drwy gydol ei hoes. Yn ei hunangofiant fe soniodd Augustus sut y cafodd hi ei chroesi mewn cariad gan gyd-fyfyrwraig yn Ysgol Gelf Slade, wnaeth arwain at ddrama a Gwen yn ei heiddigedd yn mynnu bod y ferch yn gorffen ei charwriaeth gyda dyn priod. Awgrymodd Susan Chitty, awdur y bywgraffiad cyntaf ohoni, taw Grace Westray oedd hon – cyd-fyfyrwraig oedd yn rhannu fflat gyda Gwen ac Augustus am gyfnod. ⁠Efallai taw hi yw'r fenyw ifanc yn y blaendir yn Portread Grŵp – un o'r gweithiau prin sy'n bodoli o ddyddiau coleg Gwen. Drwy'r ffenest fe welwn ni ddau ffigwr arall, sef Gwen a'r artist Ambrose McEvoy o bosib (cariad arall). Mae'r portread grŵp yn dangos y cwlwm cymhleth o gariad, cyfeillgarwch a theulu oedd yn nodwedd o fywyd coleg Gwen. Roedd y fflat roedd y myfyrwyr yn ei rannu ar 21 Fitzroy Street yn bair creadigol wnaeth sbarduno ei datblygiad artistig, ac yn hafan ddiogel iddi arbrofi a darganfod ei rhywedd.

Gwen John, Portread Grŵp, 1897. Casgliad Celf UCL – i'w weld ar hyn o bryd yn Gwen John: ⁠Hardd a Hynod

Patrwm tebyg welwn ni yn nifer o'i pherthnasau: atyniad cryf a theimladau dwys yn gorlifo'n ddefosiwn llethol gan Gwen. Yn fuan ar ôl symud i Baris yn 1904 dyma hi'n cyfarfod y cerflunydd Auguste Rodin. Cyn hir roedd hi'n hoff fodel iddo, a datblygodd perthynas ramantus. Mae'r berthynas wedi'i chofnodi yn y cannoedd o lythyrau anfonodd hi ato, ac sydd bellach yn archifau'r Musée Rodin. Mae nifer yn llythyrau caru sy'n trafod rhyw a chwant yn agored (gan gynnwys atyniad at fenywod) a rhai hefyd yn sôn am ei gwaith modelu dydd-i-ddydd i artistiaid eraill. Roedd nifer o'r rhain yn fenywod cwiar, fel Ottilie Roederstein, Ida Gerhardi, Anna Wood Brown, a Hilda Flodin – pob un yn gleientiaid a ffrindiau am flynyddoedd. Dyw hi ddim yn glir os fyddai Gwen byth yn mynychu'r caffis a'r salons oedd yn ganolbwynt i fyd artistig, Saffig y menywod hyn, ond byddai hi'n bendant yn cylchdroi yn yr un cylchoedd.

Ac fel nifer o'r menywod y byddai hi'n cydweithio â nhw, roedd rhentu lle ei hun yn hanfodol i'w byd personol a phroffesiynol. Yr apartment dan y distiau a welwn ni yn Cornel o Stafell yr Artist ym Mharis oedd ei chartref a'i stiwdio. Mae'r hanesydd Alicia Foster wedi dangos sut oedd ystafell ei hun yn allweddol i'w gwaith fel artist, ond fel menyw ddibriod, roedd hefyd yn lle diogel i wahodd ffrindiau a chariadon. Mewn oes pan allai cerdded y strydoedd heb gwmni ddenu sylw digroeso, roedd gallu rhentu lle bach, preifat yn rhoi rhyddid personol, rhywiol, cymdeithasol ac economaidd. Pa ryfedd fod ystafelloedd Gwen yn ymddangos mor aml, ac mor aml yn destun ei gwaith? I fenyw ac artist cwiar, sengl, roedd lle fel hyn yn hafan a bywoliaeth.

Gwen John, Cornel o Stafell yr Artist ym Mharis, 1907-9, NMW A 3397

Ddiwedd 1926 dyma Gwen yn cyfarfod yr athronwyr Pabyddol enwog Jacques Maritain, oedd yn byw ym Meudon gyda'i wraig Raissa a'i chwaer yng-nghyfraith Véra Oumançoff. Buan y datblygodd Gwen deimladau dwys at Vera, ddaeth yn gyfaill mynwesol ac arweinydd ysbrydol iddi. Byddai'r ddwy yn siarad yn aml ar ôl yr offeren yn yr eglwys, ac yn cerdded yn y goedwig gyda'i gilydd. Datblygodd agosatrwydd Gwen yn deimladau rhamantus, ond mae'n debyg nad oedd Véra'n teimlo'r un fath. Mae sawl drafft o lythyrau angerddol at Véra ymhlith papurau Gwen John yn y Llyfrgell Genedlaethol. Yn y llythyrau mae Gwen yn plethu myfyrdodau crefyddol a defosiwn rhamantus, gan ofyn i Dduw sut i garu Véra, a gofyn am gael cusanu ei dwylo. Cafodd Véra ei llethu gan yr holl sylw, a gofynnodd i Gwen beidio â llythyru ac ymweld fwy nag unwaith yr wythnos. Fe wnaeth Gwen hynny, ond yn ogystal â llythyrau, dechreuodd ddod â darluniau o'r enw dessins de lundi (darluniau dydd Llun) yn anrhegion gyda hi ar ei hymweliadau. Bob wythnos am bron i ddwy flynedd fe gyflwynodd Gwen ddarlun neu ddyfrllun i Véra, yn gymysgedd o weithiau unigryw a fersiynau o syniadau cynharach. Mae'r testunau, yr arddull, a'r cyfrwng yn amrywio'n fawr. Byddai'n cyflwyno rhai wedi'u glynu ar bapur lliw, gyda'r teitl a'r dyddiad ar y cefn. Dyma sut ydyn ni'n gwybod teitlau cymaint o waith Gwen ar bapur (fel Mademoiselle Pouvereau a Souvenir du Dimanche des Rameaux⁠).

Gwen John, Mademoiselle Pouvereau, NMW A 3607

Fe gadwodd Véra'r darluniau hyn ymhell ar ôl i'r berthynas orffen, hyd yn oed ar ôl iddi ffoi i'r UDA yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Cafodd dros gan dessins de lundi eu hailddarganfod yn archif y teulu Maritain yn y 1960au, ac mae nifer o'r gweithiau sydd nawr yng nghasgliad stiwdio Amgueddfa Cymru yn fersiynau o'r dessins de lundi a roddodd Gwen yn anrheg. Wrth edrych o'r newydd ar y rhain o safbwynt rhywioldeb Gwen, maen nhw'n amlwg yn fwy nag astudiaethau o gyfansoddiad ac arlliw. Maen nhw'n arwydd o gariad mynwesol yn deillio o gyd-addoli a chyd-weddïo, ac oherwydd taw unwaith yr wythnos y gallai Gwen gysylltu â Véra daeth y darluniau yn fodd ychwanegol o ddangos ei chariad. ⁠Lluniau dydd Llun yn lle llythyrau.

Un o'r delweddau wnaeth Gwen eu hanfon fel dessins de lundi oedd darlun o Santes Thérèse o Lisieux (1873-1897). Lleian gyfoes o Ffrainc oedd hon, wnaeth farw'n ifanc a chael ei dyrchafu'n sant cyn gynted â phosib. Roedd hi'n un o'r seintiau cyntaf i ymddangos mewn ffotograff, a defnyddiwyd hyn gan y cwfaint i gynhyrchu eiconau ohoni a sbarduno'r ymgyrch i'w dyrchafu. Fe gyhoeddodd y cwfaint yn Lisieux lyfrau, cardiau gweddi, a chofroddion gyda llun Thérèse. ⁠Fel artist wnaeth droi at y ffydd Babyddol, cafodd Gwen ei chyfareddu gan y ffotograffau hyn oedd yn dangos am y tro cyntaf wir wyneb sant, yn hytrach nag eicon delfrydol wedi'i gynhyrchu ganrifoedd ar ôl eu marw. Datblygodd hoffter arbennig at lun o Thérèse a'i chwaer hŷn, Céline, yn blant a dyma hi'n darlunio a phaentio'r cyfansoddiad gannoedd o weithiau. Anaml fydd y delweddau hyn yn cael sylw mewn astudiaethau o waith Gwen John, ac maen nhw'n aml yn cael eu wfftio fel brasluniau difeddwl neu obsesiynol. Ond mae hyn yn anwybyddu pa mor bwysig fyddai gweld 'gwir wyneb' santes oedd prin dair blynedd yn hŷn na Gwen. Yn goron ar y cyfan, erbyn i Gwen ddechrau ei darlunio hi yn y 1920au roedd Thérèse wedi dod yn dipyn o eicon cwiar ei hun, gyda Jean Cocteau, Henri Ghéon, Lucie Delarue-Mardrus, Vita Sackville-West, a Radclyffe Hall yn ddilynwyr brwd. Roedd ei neges o 'wneud y pethau bychain' – gallai bywyd tawel, amherffaith fod yn ddwyfol diolch i weithredodd bach cyffredin – yn apelio at bobl oedd wedi cael tröedigaeth, artistiaid avant-garde, a phobl ar gyrion cydeithas. Roedd 'ffordd fychan' Thérèse yn apelio'n fawr at Gwen a byddai hi'n ysgrifennu yn ei llyfrau nodiadau diweddarach ei bod hi am ddod yn santes ei hun. Fel rhywun ar y cyrion, oedd ddim yn cydymffurfio â safonau cyffredin yn ei gwaith na'i rhywioldeb, roedd delwedd a dysgeidiaeth Thérèse yn gysur mawr iddi.

Gwen John, Santes Thérèse o Lisieux a'i Chwaer, NMW A 15561

Gwen John, Santes Thérèse o Lisieux a'i Chwaer, NMW A 15534

Wrth edrych ar waith Gwen o safbwynt rhywedd hyblyg gallwn ni ddehongli ei gwaith o'r newydd. Dim ond ychydig o esiamplau mae'r erthygl hon yn eu trafod, ac mae digon o waith i'w wneud eto. Wrth gydnabod bod Gwen John yn berson cwiar ac ystyried sut fyddai hyn yn dylanwadu ar ei ffordd hi o weld y byd, rydyn ni'n dyfnhau ein dealltwriaeth ohoni. I ddysgu mwy am Gwen fel artist cwiar, darllenwch lyfr Norena Shopland Forbidden Lives (2017), Erthygl Tabitha Deadman yn Art UK ‘Bi visibility: Gwen John and multiple gender attraction’, ac erthyl Mair Jones yn Art UK ‘Queer Welsh women in art’.

Ers mis Ionawr 2025, rydw i wedi cael y pleser pur o helpu staff Archeoleg yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd ochr yn ochr â’m cyd-wirfoddolwr, Jeff. Gyda’n gilydd, mae Jeff a minnau wedi gweithio gyda Dr Elizabeth Walker, yr holl-wybodus Evan Chapman, a Siân Iles sydd hefyd yn wych (efallai y byddwch yn ei chofio yn dilyn blog Lleisiau’r Amgueddfa yn y gorffennol. Dyma flog byr am yr hyn yr ydym wedi’i gyflawni hyd yma. Ar y diwedd, rydw i wedi cynnwys dolenni i rai o’r deunyddiau ychwanegol ar-lein i’r rhai sy’n dymuno dysgu mwy am yr hyn sy’n cael ei gyflwyno’n fyr yma. 

Y cam cyntaf ar ein taith trwy’r storfeydd Archeoleg yw Oes y Cerrig (neu’r oes Baleolithig). Yma, fe wnaeth Elizabeth ein cyflwyno i Ogof Coygan, safle ogof bwysig o ganol yr oes Baleolithig (sydd wedi’i ddinistrio gan chwarela) ger Talacharn, Sir Gaerfyrddin.

Mae’n ymddangos bod yr ogof wedi cael ei defnyddio fel cuddfan gan udfleiddiaid yn bennaf, o ystyried y casgliad o weddillion anifeiliaid ysglyfaethus mawr, gan gynnwys mamoth, rhinoseros blewog, ceirw mawr a cheffylau, yn ogystal ag amrywiaeth o famaliaid bychain ac adar. Roedd gweddillion anifeiliaid cigysol eraill yn bresennol hefyd, gan gynnwys eirth brown, bleiddiaid a chadno'r Arctig. Hefyd yn nodedig yn safle Coygan, roedd tair enghraifft wych o fwyeill llaw a elwir yn bout coupé, gydag un ohonynt yn cael ei arddangos fel y gwelir yn y llun hwn.

Roedd Elizabeth yn ddigon caredig i gymryd amser i egluro sut yr oedd arfau carreg yn cael eu creu (rhywbeth sy’n dal i’m syfrdanu) a sut i ddarganfod arwyddion eu bod wedi cael eu defnyddio. Yn y gorffennol, roedd gweddillion ysgerbydol o safle Coygan yn cael eu storio mewn blychau plastig i’w cadw o fewn eu hystodau tymheredd a lleithder “cyfforddus”. Roedd gwaith uwchraddio ar amodau amgylcheddol y storfeydd yn golygu bod modd ail-becynnu’r gweddillion mewn blychau cardfwrdd archif, a bod modd defnyddio’r cynwysyddion plastig i gadw eitemau eraill. Cafodd Jeff a minnau’r dasg o ail-gartrefu’r dannedd, esgyrn a’r ysgarthion ffosiledig gan olrhain lleoliad eu cartref newydd a thicio pob pecyn o weddillion oddi ar restr. Gyda’i gilydd, fe wnaethom ni drosglwyddo mwy na 2,000 o fagiau o weddillion a llwyddo i ad-hawlio rhywfaint o silffoedd o le storio! Gan nad oeddwn wir wedi ystyried bywyd (a marwolaeth) creaduriaid cyn-hanesyddol o’r blaen, roedd yn deimlad gostyngedig (ac yn syndod) i feddwl am faint a mathau’r anifeiliaid a fyddai wedi byw gyda Neanderthaliaid a bodau dynol modern.

Roedd un o’n prosiectau nesaf yn golygu ein bod yn neidio ymlaen i gyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain! Yn fwy penodol, fe wnaethom ni gyrraedd dinas Rufeinig Venta Silurum, y “farchnad” a phrif ddinas weinyddol y llwyth Silure a oedd wedi’i sefydlu a’i leoli yn yr ardal a elwir erbyn heddiw yn ‘Caerwent’.

Mae rhannau helaeth o waliau cerrig y ddinas a sylfeini rhai o’r adeiladau’n dal i sefyll heddiw - ewch i ymweld â’r ardal i weld drosoch chi eich hun! Cynhaliwyd sawl cloddfa yn Venta Silurum, y cyntaf gan Gronfa Archwilio Caerwent (CEF) ym 1899-1913 ac yn ddiweddarach gan Amgueddfa Cymru o 1981 i 1995. Ymysg y darganfyddiadau o ganlyniad i’r cloddiadau diweddarach (a fethwyd gan y CEF!) oedd y bwcl gwregys aloi copr hyfryd a welir isod, a gallwch ddarllen mwy amdano yma.

Heblaw am y gwaith metel addurniadol hyfryd hwn, daeth cloddiad yr Amgueddfa o’r forum-basilica (adeilad llywodraeth leol gyda marchnad awyr agored) yng Nghaerwent, o hyd i gasgliad sylweddol o... gregyn wystrys, y credir eu bod wedi cael eu bwyta gan swyddogion y llywodraeth. Fe wnaeth Evan, sef Curadur a ffynhonnell yr holl wybodaeth yn ymwneud â phethau o’r storfa, roi’r dasg i ni gofnodi’r cregyn wystrys a’u trefnu yn ôl cam yn y gwaith cloddio. Er bod y gwaith hwn yn llychlyd iawn, roedd yn gyfle gwych i ddysgu mwy am y ddeinameg fwy sifil rhwng yr Ymerodraeth a llwythi lleol sy’n cyferbynnu’n sylweddol â’r gwrthglawdd milwrol yn ardal gyfagos Caerleon.

Mae’r uchafbwynt olaf yn y daith gyflym hon drwy diroedd hanesyddol yn ein harwain i’r cyfnod Canoloesol, ac i raddau helaeth, at ddechreuad casgliadau’r Amgueddfa. Mae Amgueddfeydd wedi bod yn adnodd addysgiadol ers amser maith ac yn lleoedd i “arddangos” arteffactau na fyddai’r rhan fwyaf o bobl yn gallu cael mynediad atynt; yn ystod y blynyddoedd cynnar, felly hefyd oedd Amgueddfa Cymru. Ac eithrio derbyn arteffactau newydd ac unigryw, un o’r ffyrdd y byddai amgueddfeydd ac ysgolheigion yn y 19eg ganrif yn gallu dangos neu astudio gwrthrychau archeolegol oedd drwy eu hail-greu. Un enghraifft nodedig o’r arfer hwn oedd creu a gwerthu copïau plaster o wrthrychau ifori canoloesol wedi’u cerfio er enghraifft. Galwyd y copïau hyn a grëwyd yn gelfydd yn “ifori priddin”. Mae arddangosfa ddiweddar gan Sefydliad Celf Courtald ac Arddangosfa Victoria & Albert wedi archwilio’r pwnc yma, a gallwch ddarllen mwy am hynny (a gwylio) yma. Mae casgliad o eitemau ifori o’r fath wedi cael ei brynu a’i gatalogio gan Amgueddfa Cymru (Amgueddfa Hanes Naturiol, y Celfyddydau a Hynafiaeth Cymru gynt) ac ers hynny, mae’r casgliad wedi cael ei gadw o fewn y Storfeydd Archeoleg, ac mae’r panel wedi’i gerfio yn portreadu gwahanol seintiau’n un enghraifft o hyn.

Aeth Siân, Uwch Guradur Casgliadau a Datblygiad: Canoloesol, Jeff a minnau ati i bori drwy’r catalog testun yn unig o 1902 a oedd yn cynnwys dros 130 o eitemau “ifori” i geisio paru’r disgrifiadau gyda’r hyn yr oeddem yn ei weld yn y casgliad. Roedd y rhesymeg y tu ôl i hyn yn ddeublyg: yn y lle cyntaf, er mwyn deall pa gopïau sydd yn dal i fod yn rhan o’r casgliadau; ac yn ail, er mwyn gallu adnabod a chysylltu’r arteffactau gyda’r gwreiddiol a oedd wedi’i gopïo. Yn ffodus iawn, roedd hud a lledrith ffotograffiaeth a chasgliadau sydd wedi’u digido’n helaeth yn hwyluso’r gwaith ychydig, gan fod mwyafrif yr eitemau “ifori” a chatalog yr Amgueddfa’n cyfeirio at olygfeydd Beiblaidd neu chwedlonol nad ydynt mor adnabyddus i gynulleidfaoedd modern (fel fi!). Er bod y profiad wedi arwain at sawl enghraifft o déjà vu a oedd yn ddigon i anfon rhywun yn wallgof, yn twrio (yn ofalus) trwy focsys o gastiau (a allai fod yn fawr ac yn lletchwith), rydw i’n teimlo’n freintiedig i fod yn gysylltiedig mewn ffordd fach iawn â chasgliadau cynnar yr Amgueddfa. Roedd y wynebau rhyfedd yr olwg a’r creaduriaid annisgwyl yn bendant yn fonws.

Rhag ofn nad yw’n gwbl amlwg - cefais amser gwych yn gwirfoddoli gydag Amgueddfa Cymru. Roedd yn gyfle, nid yn unig i weld rhai o’r arteffactau anhygoel a darnau o hanes Cymru, ond rwyf hefyd wedi cyfarfod â phobl arbennig a charedig sy’n gweithio yn yr Amgueddfa. Mae pawb o’r tîm Diogelwch i’r tîm Gwirfoddolwyr, i’r adran Archaeoleg wedi bod yn hael ac yn groesawus. Byddaf yn trysori’r amser a dreuliwyd yn chwerthin ac yn dysgu yn y storfeydd Archeoleg (ac yn yr ystafell egwyl!).

Diolch arbennig i Elizabeth Walker, Evan Chapman, a Siân Iles, gan na fyddwn wedi cael y pleser o gyflawni’r antur uchod hebddynt, ac ni fyddwn wedi deall hanner yr hyn yr wyf yn ei ddeall erbyn hyn. Diolch hefyd i Jeff am ei gyfeillgarwch, ei gefnogaeth, ac yn benodol am ei lais i ddarllen gwahanol rifau a chyfesurynnau.

Gwaith darllen pellach:

Mae cronfa ddata Casgliadau Ar-lein yr Amgueddfa yn lle gwych i ddod o hyd i luniau a gwybodaeth am wrthrychau!

Y cyfnod cyn-hanesyddol

[ERTHYGL] ‘A Day in Archaeology – Sorting out the storeroom’ gan Elizabeth Walker

https://www.archaeologyuk.org/resource/sorting-out-the-storeroom-dr-elizabeth-a--walker--principal-curator--collections---access--amgueddfa-cymru---national-museum-wales-.html

[ERTHYGL] ‘The Cave Men of Ice Age Wales’ gan Elizabeth Walker

https://museum.wales/articles/1317/The-Cave-Men-of-Ice-Age-Wales/

[ERTHYGL] ‘The oldest people in Wales – Neanderthal teeth from Pontnewydd Cave’ gan Elizabeth Walker

https://museum.wales/articles/1014/The-oldest-people-in-Wales---Neanderthal-teeth-from-Pontnewydd-Cave/

[FIDEO] Anerchiad Cymdeithas Archeoleg Cambrian i’r Llywydd yn 2022 (Elizabeth A Walker): The significance of Welsh Caves to Palaeolithic Archaeology

https://cambrians.org.uk/elizabeth-a-walker-presidential-address-2022/  [Mae gwybodaeth am safle Coygan yn dechrau ar 27:16]

Oes y Rhufeiniaid

[ERTHYGL] ‘A Day in Archaeology – The Llantrisant Fawr Hoard’ gan Evan Chapman https://www.archaeologyuk.org/resource/llantrisant-fawr-hoard-by-evan-chapman--senior-curator--archaeology-at-amgueddfa-cymru-museum-wales.html

[ERTHYGL] ‘Segontium - The Romans in North Wales’ gan Evan Chapman

https://museum.wales/articles/1322/Segontium---The-Romans-in-North-Wales/

[ERTHYGL] ‘Gelligaer Roman fort’ gan Evan Chapman

https://museum.wales/articles/1328/Gelligaer-Roman-fort/

Y Cyfnod Canoloesol

[ERTHYGL] ‘Medieval Cardiff’

https://museum.wales/articles/1334/Medieval-Cardiff/

[ERTHYGL] ‘A Day in Archaeology - Medieval Floor Tiles Project at Amgueddfa Cymru’ gan Jennifer Frost (Gwirfoddolwr)

https://www.archaeologyuk.org/resource/medieval-floor-tiles-volunteering-project-at-amgueddfa-cymru-museum-wales.html

[ERTHYGL] ‘A Day in Archaeology – Medieval Floor Tiles Project at Amgueddfa Cymru: Part 2’ gan Siân Iles 

https://www.archaeologyuk.org/resource/medieval-floor-tiles-volunteering-project-at-amgueddfa-cymru--part-2--museum-wales-.html

Ffynonellau:

Aldhouse-Green, S., Scott, K., Schwarcz, H., Grün, R., Housley, R., Rae, A., Bevins, R. and Redknap, M. 1995. ‘Coygan Cave, Laugharne, South Wales, a Mousterian Site and Hyaena Den: a Report on the University of Cambridge Excavations’, Proceedings of the Prehistoric Society, 61, tud. 37-79.

Guest, P. 2022. ‘The Forum-Basilica at Caerwent (Venta Silurum): A History of the Roman Silures’, Britannia, 53, tud. 227-267.

Fy enw i yw Anna Watson ac rydw i wedi bod yn gwirfoddoli gydag Amgueddfa Cymru ers mis Tachwedd 2024. Rwy'n gwirfoddoli bob wythnos fel cynorthwy-ydd gofal casgliadau yn yr adran gadwraeth. Rydw i wedi mwynhau'r profiad yn aruthrol gan fod pob wythnos yn wahanol, felly rydw i bob amser yn dysgu rhywbeth newydd ac yn datblygu fy sgiliau. Dechreuais y rôl wirfoddoli hon ar ôl gorffen fy ngradd meistr mewn Gofal Casgliadau gyda Phrifysgol Caerdydd ac mae'r cyfle hwn wedi bod yn wych er mwyn rhoi'r sgiliau a gefais o'r cwrs hwnnw ar waith. Hyd yn hyn, rydw i wedi helpu gyda chynnal a chadw arddangosfeydd yn yr orielau celf a'r adran hanes natur; cynnal a chadw microhinsawdd yn yr adran archaeoleg; archwiliadau o'r casgliadau entomoleg ac wedi helpu i lanhau ac adleoli'r storfa hylif (fel y gwelwch yn y llun)! Mae'r cyfle i weithio mewn sawl adran a chwrdd â chymaint o wahanol guraduron, cadwraethwyr a thechnegwyr sydd i gyd yn arbenigwyr yn eu meysydd wedi bod yn amhrisiadwy. Bob wythnos rwy'n gyffrous i weld beth fyddwn ni'n ei wneud nesaf.

Yn gynharach eleni, cymerais y llyw yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau, ac wrth i ni gyrraedd yr Hydref mae eisoes yn teimlo fel pe baem yn dal y gwynt yn ein hwyliau. O’r diwrnod cyntaf, cefais fy ysbrydoli gan angerdd ac arbenigedd ein tîm, sy’n caru straeon rhyfeddol ein casgliadau. Mae eu mewnwelediadau, ynghyd â’r croeso cynnes a gefais gan Abertawe ei hun, wedi fy argyhoeddi o un peth: bod gan yr amgueddfa yma y potensial i fod yn gyrchfan sy’n synnu, yn swyno ac yn cysylltu pobl mewn ffyrdd newydd. 

Angori Ein Stori

Un o’r heriau cyntaf yr ydym yn eu hwynebu yw sut rydym yn adrodd ein stori. Mae ymwelwyr yn aml yn cyrraedd heb wybod ble dylai eu taith ddechrau. Gyda thair mynedfa wahanol a llwybrau troellog, mae’n hawdd colli’ch ffordd. Ychwanegwch at hynny’r disgwyliad (ar sail ein henw a’n lleoliad) fod yr amgueddfa’n ymwneud â’r môr a straeon morwrol Cymru, ac mae’n hawdd gweld pam y gall rhai ymwelwyr adael yn ddryslyd. 

Mae ymwelwyr hefyd yn aml yn chwilfrydig ynghylch stori ein warws haneysddol. Beth oedd ei bwrpas? Pam fod y warws yma? Am gyfnod rhy hir, nid ydym wedi adrodd stori’r adeilad rhyfeddol yma i’n hymwelwyr. 

Mae’r warws yn sefyll yn ei leoliad gwreiddiol, lle bu unwaith yn edrych allan dros ddoc prysur yn llawn llongau, gweithwyr, a rhythm diwydiant. Yma, bu’r warws yn rhan o’r cyfnewid mawr rhwng diwydiannau trwm Cymru a gweddill y byd ar draws y môr.

Dyna’r stori a’n hysbyrdolodd i droi ein golygon tua’r môr, i adael i’r môr arwain sut rydym yn adrodd straeon: y môr yw gwir galon ein gweledigaeth. Y môr yw’r edefyn sy’n cysylltu popeth – diwydiant, celf, archeoleg, a bywydau cymunedau ledled Cymru. O allforio glo a chopr, i deithiau teuluoedd a groesodd y cefnforoedd, mae stori Cymru’n stori a luniwyd gan y môr. 

A pha le gwell i adrodd y stori yma na’n warws haneysddol? Adeiladwyd yn 1900 wrth ymyl Doc y De – bellach yn gartref i Farina Abertawe – ac mae’r adeilad ei hun yn dal i sibrwd ei orffennol diwydiannol. Mae traciau rheilffordd yn rhedeg ar hyd y llawr, ac mae swyddfa’r Harbour Trust a’r Tŷ Pwmp yn dal i sefyll gerllaw. Dyma hanes y gellir ei weld, ei gyffwrdd a’i deimlo o’ch cwmpas. 

Agor y Drysau i’r Môr

Rydym eisoes wedi dechrau ar newidiadau bach ond pwerus. Mae ffenestri caeedig y warws bellach ar agor unwaith eto, gan adael golau i mewn a chysylltu’r gofod gyda’r Marina y tu allan. Mae’r weithred syml yma wedi trawsnewid yr awyrgylch, ac mae’n teimlo fel bod yr adeilad yn anadlu unwaith eto. Rydym hefyd wedi tynnu strwythurau arddangos swmpus oedd yn rhwystro’r olygfa, gan wneud yr amgylchedd haneysddol yn rhan o brofiad yr ymwelydd unwaith eto. 

Mae’r Neuadd Weston, sy’n cysylltu’r Oriel Newydd â’r Warws hefyd wedi gweld rhai newidiadau. Rydym wedi cael gwared ar yr annibendod ac wrthi yn datblygu’r gofod i fod yn ardal croesawgar ac ysbrydoledig. Yma, bydd ymwelwyr yn dod ar draws canolbwyntiau trawiadol – gwrthrychau bydd yn eich stopio gan roi’r foment “WOW” i chi!

Dychmygwch hyn: yr optic goleudy South Bishop o 1842, wedi’i adfer i’w gyflwr gweithio, ei ben uchaf yn disgleirio bob dydd pan gaiff ei droi â llaw. Neu gerbyd rheilffordd hanesyddol wedi’i osod ar y traciau gwreiddiol, gan wneud gorffennol diwydiannol y warws yn weladwy ar unwaith. Nid arddangosfeydd yn unig mohonynt, ond pileri ein hunaniaeth gan gychwyn sgyrsiau am ddiogelwch ar y môr, Abertawe fel Dinas Noddfa, a chysylltiadau dwfn rhwng Cymru a gweddill y byd. 

Golygfa Gyda’ch Coffi

Mae’n debyg hefyd y bydd ein caffi’n symud. Rydym yn archwilio’r posibilrwydd o’i leoli i fyny’r grisiau er mwyn manteisio ar ein balconi sy’n edrych allan dros y Marina. Dychmygwch yfed eich coffi gyda golygfa banoramig o’r glannau. Bydd hyn hefyd yn ein helpu i drawsnewid Mynedfa’r Marina yn fynedfa ddiddorol i groesawu’r nifer cynyddol o bobl sy’n pasio heibio. 

Gorwelion Newydd ar gyfer Arddangosfeydd

Hyd yma, cynhaliwyd arddangosfeydd dros dro yn Neuadd Weston, gofod na chafodd ei gynllunio ar gyfer cynnal arddangosfeydd. Canlyniad hyn oedd cyfaddawdau a chyfyngiadau ar yr hyn y gallem ei ddangos. Mae hyn ar fin newid!

Rydym yn disgwyl creu orielau pwrpasol ar y mesanîn yn yr Oriel Newydd. Bydd y gofod hyblyg yma yn caniatau i ni gynnal arddangosfeydd uchelgeisiol o safon uchel a fydd yn synnu ac yn ysbrydoli, gan roi mwy o resymau i ymwelwyr ddychwelyd dro ar ôl tro. 

Edrych Ymlaen

Mae’r daith o’n blaen yn un gyffrous i ni fel amgueddfa ac i Abertawe. Ein cynllun yw ail-ddatblygu’r Oriel Newydd a’r Warws yn unol â safonau arddangos modern, gan osod cymunedau ac ysbrydoliaeth i bawb yn greiddiol i’n gwaith. Yn ystod y misoedd nesaf, byddwn yn llunio’r manylion, yn gweithio gyda chymunedau ac ymwelwyr, ac yn mapio sut i adrodd stori Cymru trwy lens y môr.

Hyd nes hynny, disgwyliwch newidiadau bach ond pwerus – eiliadau annisgwyl, cyfarfyddiadau llawen, a safbwyntiau newydd sy’n amlyug sut mae’r môr wedi siapio bywyd ledled Cymru. 

Amgueddfa Fyw i Bawb

Rwy’n hynod ddiolchgar i’r tîm yma, y mae eu syniadau a’u brwdfrydedd yn ein llywio ymlaen. Gyda phobl Abertawe a’n hymwelwyr, rydym yn gwneud Y Glannau yn lle i’w archwilio, ei fwynhau, a’i ddathlu – amgueddfa fyw, llawn profiadau llawen a rhyngweithiol i bawb. 

Felly dewch ar y daith gyda ni. Mae’r llawn’n troi, ac mae pennod newydd yn hanes Amgueddfa Genedlaethol y Glannau newydd ddechrau.