O Antarctica i Gymru: Taith Ryfeddol Pengwin Shackleton

O dirweddau rhewllyd Antarctica i gasgliadau Amgueddfa Cymru, mae gan un pengwin arbennig stori i’w hadrodd. Stori am anturiaethau, darganfyddiadau gwyddonol a chysylltiad annisgwyl rhwng un o fforwyr pegynol enwocaf y byd a Chymru.

Dros ganrif yn ôl, rhoddodd Syr Ernest Shackleton, y fforiwr enwog, Bengwin Breninhol i Amgueddfa Genedlaethol Cymru (fel yr oedd yn cael ei hadnabod bryd hynny). Roedd y pengwin wedi’i gasglu yn ystod ei alldaith arloesol i Antarctica.

Ond sut y daeth yr aderyn rhyfeddol hwn i Gymru?

Alldaith i’r anhysbys

Ym 1907, hwyliodd Ernest Shackleton ar fwrdd y Nimrod, gan gychwyn ar alldaith uchelgeisiol i archwilio cyfandir Antarctica, a oedd yn dal i fod yn dir anghyfarwydd.

Daeth Alldaith Brydeinig Antarctica 1907–1909, sy’n fwy adnabyddus fel Alldaith y Nimrod, yn un o fordeithiau enwocaf oes arwrol archwilio Antarctica.

Yn ystod yr alldaith, wynebodd Shackleton a’i gymdeithion dymereddau eithriadol o isel, rhew peryglus a chaledi annirnadwy. Ym mis Ionawr 1909, llwyddasant i gyrraedd o fewn tua 97 milltir ddaearyddol i Begwn y De, gan deithio ymhellach i’r de nag unrhyw un o’u blaenau.

Er na lwyddasant i gyrraedd Pegwn y De ei hun, cipiodd eu campau ddychymyg pobl ledled y byd.

Ond roedd yr alldaith yn ymwneud â llawer mwy na thorri recordiau daearyddol. Roedd ymchwil wyddonol a chasglu sbesimenau byd natur hefyd yn rhannau pwysig o’r fordaith, gan helpu i ehangu ein gwybodaeth am Antarctica a’i fywyd gwyllt rhyfeddol.

Ymhlith y sbesimenau a oedd yn gysylltiedig â’r alldaith roedd Pengwin Breninhol godidog, y credir iddo gael ei gasglu ar Ynys Macquarie, ynys anghysbell yn rhanbarth is-Antarctica, rhwng Seland Newydd ac Antarctica.

Cais go anghyffredin

Ar 16 Mawrth 1910, ysgrifennodd William Evans Hoyle, Cyfarwyddwr Amgueddfa Genedlaethol Cymru ar y pryd, at Shackleton gyda chais arbennig.

Roedd yr amgueddfa wrthi’n datblygu ei chasgliadau hanes natur, ac roedd Hoyle yn gobeithio y byddai’r fforiwr enwog yn fodlon rhoi sbesimen o’i alldaith ddiweddar i’r amgueddfa.

Yn rhyfeddol, atebodd Shackleton y diwrnod canlynol, ar 17 Mawrth 1910, gan gytuno i roi Pengwin Breninhol i’r amgueddfa.

Gwnaed trefniadau drwy Rowland Ward, y cwmni tacsidermi enwog yn Llundain, i drosglwyddo’r aderyn wedi’i gadw i’r casgliad cenedlaethol.

Roedd yn rhodd hael gan un o fforwyr enwocaf ei genhedlaeth, ac yn un a fyddai’n sefydlu cysylltiad parhaol rhwng anturiaethau Shackleton yn Antarctica a chasgliadau cenedlaethol Cymru.

Yn fwy rhyfeddol fyth, mae’r ohebiaeth wreiddiol rhwng Hoyle a Shackleton wedi goroesi yn Archif Hanes Natur yr amgueddfa, gan roi cipolwg hynod ddiddorol ar y stori y tu ôl i’r rhodd.

Pengwin yn dwyn y sylw

Yn sefyll tua 90 centimetr o daldra, daeth y Pengwin Breninhol yn ychwanegiad arbennig at gasgliadau hanes natur yr amgueddfa, a oedd yn parhau i dyfu.

Ym 1914, cafodd yr aderyn ei arddangos yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd, fel rhan o Arddangosfa Antarctica, ochr yn ochr â Phengwin Ymerodrol.

I ymwelwyr yng Nghymru, roedd y cyfle i weld yr adar rhyfeddol hyn yn cynnig cipolwg ar fyd pellennig na fyddai’r rhan fwyaf o bobl byth yn cael cyfle i’w brofi drostynt eu hunain.

Dros ganrif yn ddiweddarach, mae’r aderyn yn parhau i fod yn rhan bwysig o hanes casgliadau’r amgueddfa, gan gynnal cysylltiad ag un o gyfnodau mwyaf rhyfeddol hanes fforio’r byd.

Etifeddiaeth barhaol

Heddiw, mae Pengwin Brenhinol Shackleton yn adrodd stori am ddewrder, chwilfrydedd ac awydd dynol i archwilio’r anhysbys.

Mae’n ein hatgoffa bod amgueddfeydd yn chwarae rhan hollbwysig fel cartrefi i gasgliadau bioamrywiaeth, gan gadw cofnod o rywogaethau dros amser a galluogi cenedlaethau o ymwelwyr ac ymchwilwyr i ddysgu rhagor am fyd natur.

O ddyfroedd rhewllyd Cefnfor y De i gasgliadau Amgueddfa Cymru, mae taith pengwin Shackleton yn ein hatgoffa bod gan hyd yn oed y gwrthrychau mwyaf annisgwyl straeon rhyfeddol i’w hadrodd.

Bellach, dros 115 o flynyddoedd ar ôl y rhodd hael, mae’r pengwin yn parhau i gysylltu Cymru ag un o anturiaethau mwyaf hanes fforio’r pegynau, wrth iddo gychwyn ar ei daith nesaf o Gaerdydd i Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn Abertawe.