Cymru... a’i phobl

Cipolwg sydyn ar hanes a chysylltiadau byd-eang pobl ddu yng Nghymru.

Grŵp o fechgyn o dîm rygbi Ysgol South Church Street, Butetown, 1924-25. Mr Bull oedd y prifathro ar yr adeg hon (84.105I/6).

Wrth feddwl am Gymru, mae pobl yn aml yn dychmygu mynyddoedd, cestyll a glo. Ond mae'r straeon sy'n cysylltu Cymru â gweddill y byd yn aml yn llai gweladwy. Drwy ymerodraeth, mudo a masnach fyd-eang, mae Cymru wedi bod yn rhan o rwydwaith ehangach o bobl, nwyddau a syniadau ers amser maith. Rydyn ni'n archwilio'r hanesion hyn drwy ein casgliadau yn Amgueddfa Cymru – o ffotograffau a darnau celf i eiddo personol bob dydd.

Nid yw hanesion cymunedau Du a chymunedau hil lleiafrifiedig yn rhan newydd o stori Cymru; maen nhw wedi bod yn rhan gynhenid o fywyd yng Nghymru o'r dechrau'n deg, hyd yn oed pan oedden nhw'n cael eu hanwybyddu neu eu heithrio o naratifau prif ffrwd.

Tiger bay

Llyfr CD sain Born Down Tiger Bay: An extract of childhood memories from the book written and narrated by Cardiff Singer Patti Flynn (F2018.7.7).

Nid yw hanesion pobl ddu yng Nghymru yn perthyn i ardaloedd Dociau Caerdydd yn unig, ond mae'n bosib mai nhw sy'n cynnig yr enghraifft amlycaf o gysylltiadau byd-eang Cymru. Yn ystod y 19eg ganrif a'r 20fed ganrif, roedd Caerdydd yn un o borthladdoedd allforio glo prysuraf y byd, gan gysylltu Cymru ag Affrica, y Caribî, cyfandiroedd America, Asia a thu hwnt. Roedd llongau’n cludo glo Cymreig ar draws y byd, gan arwain at gyfnewid diwylliannol a chysylltiadau byd-eang newydd.

Daeth morwyr a gweithwyr o wledydd fel Somalia, Yemen, Jamaica, Barbados, Nigeria a Gweriniaeth Cabo Verde i ymgartrefu yn y cymunedau o amgylch y dociau, gan greu un o gymdogaethau amlddiwylliannol hynaf Prydain.

Er bod enwau Tiger Bay, Butetown a Dociau Caerdydd yn aml yn cael eu defnyddio i olygu'r un peth, maen nhw'n cyfeirio at bethau ychydig yn wahanol.⁠ ⁠Butetown yw enw swyddogol yr ardal a gafodd ei sefydlu yn y 19fed ganrif, ond Tiger Bay oedd enw poblogaidd y cyhoedd am ardal y dociau a'i phoblogaeth amrywiol.

Cerdyn cofrestru Cyd-bwyllgor Cofrestru Dociau Caerdydd a gafodd ei gyflwyno i A. Tyler o 23 Swansea Street, Caerdydd. Bu Mr Tyler yn gweithio yn Nociau Caerdydd rhwng y 1920au a'r 1940au. Ei rif cofrestru oedd ‘1466’. Cerdyn wedi'i blygu â chloriau gwyrdd a phrint du (88.45I/1).

Y Teulu Walker a gweithwyr allweddol o Jamaica

Wrth i lawer o bobl fudo o'r Caribî i Brydain, roedd y teulu Walker yn un o'r teuluoedd niferus o Jamaica a ymgartrefodd yng Nghymru yn ystod y 1960au. Roedd Ivy Leslie a Gerald Fitz Walker wedi dod o Jamaica i Bort Talbot lle gwnaethon nhw gwrdd â’i gilydd cyn priodi a magu teulu. Gwnaeth eu sgiliau, eu profiadau a'u diwylliannau gyfoethogi cymunedau yng Nghymru. Mae eu stori’n dangos dyfalbarhad, penderfyniad a chyfraniad cenhedlaeth a helpodd i adeiladu Prydain ar ôl y rhyfel, yn ogystal â meithrin cysylltiadau parhaol rhwng Cymru a'r Caribî.

Casyn Ivy May Leslie pan ymfudodd o Jamaica i Bort Talbot ym 1961. Cafodd hi ei geni yn St Andrew, Jamaica, ac yn ddiweddarach priododd hi Gerald Fitz Walker (hefyd o Jamaica) ym 1967. Roedden nhw'n byw yn Enfield Street ym Mhort Talbot, lle gwnaethon nhw fagu wyth o blant (F2019.45.1).

Cydsefyll a gwrthsefyll

Poster Mudiad Gwrth-Apartheid Cymru a oedd yn galw am dorri cysylltiadau diwylliannol â’r gyfundrefn Apartheid yn Ne Affrica. Y dylunydd oedd Anthony Evans. Gyda’r slogan: DIM CYSYLLTIADAU DIWYLLIANNOL Â DE AFFRICA / NO CULTURAL LINKS WITH SOUTH AFRICA (F2019.6.5). © Anthony Evans/Amgueddfa Cymru

Mae hanes Cymru’n llawn dyfalbarhau, protestio a chydsefyll hefyd. O frwydrau dros hawliau gweithwyr mewn meysydd glo a chymunedau diwydiannol, i ymgyrchoedd dros gyfiawnder cymdeithasol, iaith, cydraddoldeb a chynrychiolaeth wleidyddol, mae pobl yng Nghymru wedi herio anghydraddoldeb ac wedi brwydro dros newid ers tro byd. Mae'r traddodiadau hyn o weithredu ar y cyd yn cysylltu Cymru â mudiadau byd-eang ehangach, gan gynnwys ymgyrchoedd gwrth-drefedigaethol, brwydrau dros hawliau sifil a mudiadau yn erbyn hiliaeth. ⁠Yn ogystal â chael eu llywio gan gysylltiadau byd-eang drwy fasnach a mudo, mae cymunedau Du yng Nghymru hefyd wedi cyfrannu at frwydrau lleol a rhyngwladol dros gyfiawnder.

Y dyfodol

Mae archwilio hanesion pobl Ddu yng Nghymru yn ymwneud â mwy nag adfer straeon o'r gorffennol; y nod yw cefnogi cymunedau Du heddiw a sicrhau bod eu hanesion, eu profiadau a'u safbwyntiau yn parhau i ddylanwadu ar ddealltwriaeth Cymru ohoni hi ei hun.

Placard rhywun a gymerodd ran yng ngwrthdystiad Mae Bywydau Du o Bwys yng Nghaerdydd tu allan i’r Senedd ar 27 Mehefin 2020 (F2020.20.13).

Mae hefyd yn ein hannog i fyfyrio ar y bylchau sy'n parhau. Pa straeon sydd heb eu hadrodd eto? Pa hanesion sydd wedi'u hanwybyddu, eu hanghofio neu eu heithrio o'r cofnod hanesyddol? Drwy wrando ar adborth cymunedol, cryfhau cysylltiadau a datblygu ein hadnoddau dysgu, gallwn ni barhau i ehangu ein dealltwriaeth o Gymru ddoe a heddiw.