Dre-fach Felindre a’r Diwydiant Gwlân 20 Chwefror 2020 Ffordd Newydd o Fyw Roedd y ffatrïoedd melinau gwlân yn cynhyrchu crysau, dillad isaf a blancedi. Roedd y rhain yn hynod boblogaidd ymysg gweithwyr meysydd glo De Cymru. Erbyn y 1890au roedd dros 250 o ffatrïoedd gwlân yng Ngorllewin Cymru gyda 23 yn Nre-fach Felindre a’r ardal gyfagos. Arweiniodd twf y melinau a’r ffatrïoedd gwlân at ffordd newydd o fyw. Y melinau gwlân oedd y cyflogwr mwyaf yn yr ardal tan y 1980au. “Gan fod trigolion pentref Dre-fach Felindre yn dibynnu’n llwyr ar ddiwydiant yn hytrach nag ar amaethyddiaeth, roedd eu meddylfryd yn debycach i feddylfryd trigolion dyffrynnoedd diwydiannol de Cymru – pobl yr oedd ganddynt gysylltiad masnachol agos â hwy – nac i’w cymdogion o amaethwyr.” J. Geraint Jenkins, Cyfres y Grefft: Dre-fach Felindre a’r Diwydiant Gwlân (2005) Edrych i lawr tuag at Dŷ-Cornel, Felindre, tua 1920 Pentref Felindre Gwlad y gân Daeth bandiau a chorau yn rhan bwysig o fywyd yn Nre-fach Felindre. Wrth i’r melinau ffynnu, tyfodd y boblogaeth leol. Ffurfiodd y gweithwyr gorau a bandiau. Enillodd rhai, megis y Band Arian enwog dan arweiniad Albert Evans, lawer o gystadlaethau. Roedd sawl un yn cystadlu mewn Eisteddfodau lleol a chenedlaethol yn flynyddol. Cafodd Cymdeithas Gorawl Gymysg Bargoed Teifi gryn lwyddiant, gan gipio’r wobr gyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol Caerfyrddin ym 1911. Cafodd y côr groeso tywysogaidd ar ôl dychwelyd i Dre-fach Felindre. Roedd eisteddfodau lleol yn cael eu cynnal mewn sawl pentref ar hyd a lled Cymru. Nid digwyddiad bach oedd Eisteddfod Dre-fach Felindre. Yn 1897 roedd y gystadleuaeth i’r corau, er enghraifft, ar gyfer corau heb fod yn llai na 100 o leisiau! Band Dirwest Dyffryn Bargod, 1909 Côr Bargod Teifi, 1922 Wedi’i seilio ar ffydd Roedd eglwysi a chapeli yn ganolbwynt pwysig i’r gymuned. Cafodd sawl capel newydd ei adeiladu yn ardaloedd diwydiannol Cymru ar gyfer poblogaeth oedd yn tyfu’n gyflym. Cafodd Capel Bethel yn Nre-fach ei ehangu yn 1840 i ddiwallu anghenion y boblogaeth a oedd yn fythol gynyddu. Roedd Teulu Lewis, perchnogion Melinau Cambrian, yn ddiaconiaid yng Nghapel Bethel. Injan nwy Melinau Cambrian oedd yn darparu’r trydan ar gyfer y Capel! Yn aml roedd perchnogion melinau cyfoethog yn buddsoddi arian yn eu haddoldy. Roedd rhai yn ystyried crefydd fel modd o gynnal gweithlu disgybledig. Ac roedd bri cymdeithasol yn chwarae’i ran hefyd; roedd dewis a maint rhai o’r cerrig beddi yn adlewyrchu statws ac incwm unigolyn. Gellir gweld hyn yn glir ym mynwent Sant Barnabas. Eglwys Pen-boyr Adloniant Roedd patrymau sifft yn golygu bod cyfleoedd i rannu amser hamdden. Yn aml roedd gweithwyr y melinau yn ffurfio timau chwaraeon. Yn Nre-fach Felindre roedd y rhain yn cynnwys tîm pêl-droed Bargoed Rangers a thîm pêl-droed menywod. Yn 1922 cafodd Neuadd y Ddraig Goch ei hadeiladu yn Nre-fach Felindre. Yn debyg i Sefydliadau’r Gweithwyr yng Nghymoedd De Cymru, roedd yn ganolbwynt i fywyd cymdeithasol y pentref. Roedd y neuadd yn cael ei defnyddio ar gyfer dawnsfeydd, dramâu, cyngherddau, biliards a gemau cardiau. Rhoddodd Johnny Lewis o Felinau Cambrian £8,000 tuag at adeiladu Neuadd y Ddraig Goch newydd yn 1964. Hefyd rhoddodd Johnny Lewis y tir lle mae’r parc lleol, Parc Puw, wedi’i leoli i bobl Dre-fach Felindre. Bargoed Rangers - Pencampwyr Cyntaf y Gynghrair ar ôl yr Ail Ryfel Byd Tîm hoci Dre-fach Felindre, 1930-31 Brenhines y Carnifal, tua’r 1950au Siopau a busnes lleol Daeth Dre-fach Felindre yn bentref prysur ag amrywiaeth o siopau i ddiwallu anghenion poblogaeth a oedd yn tyfu. Ar un adeg roedd tair tafarn, siop sgidiau, busnes gwneud menyn, gof, siop teiliwr a siop-bob-dim yn y pentref. Mewn sawl ffordd roedd y busnesau hyn yn ddibynnol ar lwyddiant y diwydiant gwlân. O ganlyniad i ddirywiad y melinau gwlân ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf roedd llawer yn ddi-waith a chafodd rhai teuluoedd eu gorfodi i adael yr ardal i chwilio am waith. John Jones, Saer Dodrefn, Gwalia House, Felindre, 1916 William Hindes, Felindre, 1920 Streiciau ac aflonyddwch cymdeithasol Yn y 1880au bu twf mewn undebau llafur a galw am wella amodau gwaith. Trefnodd gweithwyr ffatri yn Nre-fach Felindre streic yn 1889 oherwydd cyflogau gwael. Parhaodd y streic am ddwy wythnos ar bymtheg. Ar ôl y streic awgrymodd y papur lleol, y Carmarthen Journal, ffyrdd o ddatblygu gwell perthynas waith rhwng y perchennog a’r gweithwyr. Anogodd y Journal berchnogion y felin i fuddsoddi yn addysg eu gweithwyr a chefnogi adeiladu ystafell ddarllen. Yn 1890 cafodd yr Ystafell Ddarllen ei chwblhau. Ffurfiodd 520 o wehyddion gwrywaidd a benywaidd o blwyfi Llangeler a Phen-boyr Undeb Llafur yn 1900. Staff Melin Wlân Dyffryn, tua 1890 Gwŷdd llaw a nyddu, tua 1870 Gwrthdaro Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf roedd lifrai’r milwyr wedi’u gwneud o wlanen. Roedd melinau’r ffatri yn Nre-fach Felindre yn gweithio bedair awr ar hugain y dydd er mwyn diwallu’r archebion am wlanen gan y Swyddfa Ryfel. Dechreuodd yr ardal ffynnu unwaith eto o ganlyniad i’r galw newydd hwn. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd cafodd milwyr Americanaidd eu lletya yn Nre-fach Felindre. Cafodd rhai ffatrïoedd segur eu defnyddio fel barics. Mae gan y gymuned atgofion melys am y GIs Americanaidd a’r siocled a roddwyd yn anrheg i’r plant lleol. Cafodd gwersyll i garcharorion rhyfel ei sefydlu gerllaw yn Henllan ar gyfer carcharorion o’r Eidal. Fe’u hanfonwyd i weithio yn y gymuned leol. Gweddnewidiodd y carcharorion un o gytiau’r gwersyll yn gapel gan ddefnyddio llifynnau o’r melinau gwlân i baentio ffresgos ar y muriau. Milwyr Rhyfel Byd Cyntaf y plwyf Gwarchodlu Cartref, Felindre, 1940-45 Mrs Nesta Morgan, 1912- 2003 Gweithiodd Nesta Morgan ym Melinau Cambrian rhwng 1927 ac 1965. Mr John Davies, rheolwr cyntaf Melinau Cambrian, oedd tad Nesta. Roedden nhw’n byw drws nesaf i’r felin yng Nghlungwyn. Gweithiodd John Davies ym Melinau Cambrian am 58 o flynyddoedd. Ar ôl ei ymddeoliad roedd yn dal i roi help llaw yn y felin nes iddo farw ychydig cyn ei ben-blwydd yn 100 oed. Pan losgwyd Melinau Cambrian yn ulw yn 1919, roedd Nesta ar wyliau â’i rhieni yn Llanwrtyd. Roedd yn digwydd bod yn ben-blwydd arni yn 7 oed. Mae’n cofio ei rhieni yn derbyn telegram a’r ffaith eu bod wedi cynhyrfu o glywed y newyddion. Ar ôl iddyn nhw ddychwelyd i Dre-fach Felindre roedd yr afalau ar y goeden afalau yn yr ardd wedi coginio yng ngwres y tân. Pan oedd Nesta’n gweithio yn y felin roedd oddeutu 80 o bobl yn gweithio yno. Roedd hi’n gweithio yn yr ystafell wnïo ac yn gwneud gwaith gosod gan amlaf. Erbyn iddi droi’n 18 mlwydd oed roedd yn gwnïo ffedogau a gwregysau ac yna treuliodd 10 mlynedd yn yr ystafell dorri a hi oedd yn gyfrifol am yr ystafell wnïo. Mae Nesta’n cofio teithiau dydd blynyddol i weithwyr Melinau Cambrian. Roedden nhw’n teithio ar fws i leoedd megis Llanfair-ym-Muallt, Llandrindod a Chastell-nedd. Roedden nhw’n cael cinio ac roedd y rhain yn ddyddiau da. Nesta Morgan a staff ystafell wnïo Melinau Cambrian
Carthenni Caernarfon Mark Lucas, 17 Ionawr 2020 Cyflwyniad i Garthenni CaernarfonMae carthenni Caernarfon yn wahanol i unrhyw decstilau Cymreig eraill, ac mae gan Amgueddfa Wlân Cymru, Dre-fach Felindre, ambell i enghraifft yn ei chasgliadau.Beth sy'n neud Carthenni Caernarfon yn unigryw?Mae’r carthenni hyn wedi’u gwneud o dri darn. Y darn canol yw’r un mwyaf amlwg. Ar y darn hwn mae’r geiriau ‘Cymru Fydd’ o dan lun o Goleg Prifysgol Aberystwyth, a’r geiriau ‘Cymru Fu’ dan lun o Gastell Caernarfon. Uwchben ac o dan y lluniau hyn mae dwy ddraig a thair cenhinen, ac mae gweddill y garthen wedi’i gorchuddio â chennin a chennin Pedr.Cefndir HanesyddolMae’r dyluniad gwreiddiol yn destun dadlau ymhlith ysgolheigion. Mae Ann Sutton, un o’r prif arbenigwyr ar decstilau Cymreig, yn credu mai’r gwehydd John Roberts o Gaernarfon wnaeth y garthen wreiddiol, ar gyfer Tywysog Cymru (Edward VII yn ddiweddarach) pan oedd yn ymweld â Chaernarfon i agor y gweithfeydd dŵr ym 1876. Ond yn ôl yr hanesydd D. G. Lloyd Hughes, agorwyd gweithfeydd dŵr Caernarfon ym 1868, nid 1876, ac mae’r carthenni yn dangos Coleg Aberystwyth gydag estyniad na chafodd ei gwblhau tan 1872. Wnaeth Tywysog Cymru ddim ymweld â Chaernarfon eto tan 1894; mae Hughes o’r farn mai Melin Wlân Pwllheli a greodd y dyluniad ym mis Chwefror 1895. Mae yna lun o staff Melin Wlân Pwllheli yn dal un o’r carthenni yn y 1890au. Mae ambell un arall allai fod wedi dylunio’r garthen – yn benodol Edward Davies-Bryan. Mae ei or-wyres ef yn dweud iddo gomisiynu Melin Wlân Pwllheli i gynhyrchu carthen i goffáu Coleg Aberystwyth yn y 1890au cynnar, gan ei fod yn gyn-fyfyriwr ac yn un o gymwynaswyr mawr y coleg.Dadleuon ynghylch y DyluniadCafodd y garthen Caernarfon olaf ei chynhyrchu ym Melin Wlân Trefriw ym 1969, i goffáu arwisgiad y Tywysog Charles yng Nghastell Caernarfon. Mae’n bosibl fod rhodd ddiweddar i Amgueddfa Wlân Cymru wedi ateb y cwestiwn unwaith ac am byth – carthen wedi’i gwehyddu â llaw, un debyg i’r carthenni eraill ond gyda dau lun o Gastell Caernarfon a dim llun o Goleg Aberystwyth. Yn ôl y rhoddwr, roedd y garthen yn berchen i’w hen nain a thaid o Ddinbych, a fu farw yn y 1890au. Tybed os mai carthen fel honno gafodd ei chyflwyno i Dywysog Cymru ym 1868?
Brethyn Llwyd Mark Lucas, 15 Hydref 2019 Breuddwyd Lloyd George‘I should like to see a welsh army in the field. I should like to see the race that faced the Norman for hundreds of years in struggle for freedom, the race that helped to win Crecy, the race that fought for a generation under Glyndwr against the greatest captain in Europe. I should like to see that race give a good taste of their quality in this struggle in Europe and they are going to do it’Ar 29 Medi 1914 ffurfiwyd y Gweithgor Cenedlaethol Cymreig i recriwtio Corfflu Cymreig o 40,000 i 50,000 o ddynion. Byddai hwn yn Gorfflu unigryw Gymreig, ac ategwyd hyn gan anogaeth swyddogion a phosteri recriwtio Cymraeg ei hiaith.Diffyg OfferGyda Byddin Prydain yn tyfu’n gyflym, buan oedd prinder lifrai ac offer. I ddatrys y broblem , yn Hydref 1914 penderfynodd y Gweithgor atgyfnerthu hunaniaeth genedlaethol y Corfflu Cymreig drwy agor tendr i felinau gwlân Cymru am lifrai o ‘Frethyn Llwyd’ traddodiadol.David Morgan o Gaerdydd a cai’r deunyddiau i gyd eu hanfon i’w swyddfeydd yng Nghaerdydd cyn cael eu troi’n lifrau gan Messrs Masters. Roedd dirfawr angen y cytundebau yma ar ddiwydiant gwlân Cymru, oedd yn dioddef o ganlyniad i anfodlonrwydd gweithwyr a chystadleuaeth melinau mawr gogledd Lloegr.Problemau cynhyrchuCafwyd problemau cyflenwi o’r cychwyn cyntaf. Caiff Brethyn Llwyd ei gynhyrchu drwy gyfuno gwlân defaid du a gwyn. Roedd gan bob melin ei lliw llwyd unigryw ei hun ac felly roedd yn rhaid anfon samplau at y Gweithgor i gytuno ar y lliw.Cyn cyrraedd Caerdydd, cai’r brethyn ei anfon o’r melinau i Fryste i’w drin a’i orffen, ac ychwanegai hyn at gost ac amser cynhyrchu set o lifrai. Roedd cynhyrchu siaced o Frethyn Llwyd yn ddrytach na’r khaki draddodiadol, ac yn costio bron i £1 o’i gymharu â 14s 6d am siaced khaki.Paratoi at ryfelErbyn 1915 roedd y melinau yn paratoi am archebion Brethyn Llwyd mawr drwy ddiweddaru’u peiriannau. Adeiladwyd sied wehyddu newydd ym Melin Cambrian, Dre-fach Felindre (Amgueddfa Wlân Cymru erbyn heddiw) a buddsoddodd melinau eraill mewn staff ac offer newydd. Yn Chwefror 1915 honnai David Lewis o Felin Cambrian y gallai gynhyrchu 3,500 llathen o frethyn yr wythnos – digon ar gyfer 1,200 o lifrai. Diwedd y Brethyn LlwydYn anffodus, roedd y datblygiadau yma’n rhy hwyr i achub y cytundeb. Oherwydd y gost ychwanegol a chyflenwad parod o frethyn kakhi, dim ond 8,440 o lifrau Brethyn Llwyd a archebwyd gan y Gweithgor. Er i berchnogion y melinau lythyru’r Gweithgor yn ymbil am archebion, ofer fu’r ymdrech.Ni welwyd Brethyn Llwyd ar faes y gad erioed, ond oherwydd eu bod yn para’n dda, cawsant eu hailddefnyddio droeon tan ddechrau mis Tachwedd 1916 gan y lluoedd wrth gefn yng Ngwersyll Bae Cinmel. Yn Awst 1915 daeth y Gweithgor Cenedlaethol Cymreig dan ofal y Swyddfa Ryfel a gyda hyn, aildrefnwyd y lluoedd fel y 38ain Adran Gymreig, a dyna ddiwedd ar y freuddwyd o greu Corfflu Cymreig.Cyflewni’r CynghreiriaidYn ogystal â’r cytundeb i gynhyrchu lifrau Brethyn Llwyd, bu melinau gwlân ar draws Cymru hefyd yn cynhyrchu blancedi ar gyfer y fyddin. Roedd yr archeb am 15,000 o flancedi a enillodd Ben Evans o Abertawe ymhlith y mwyaf.Enillodd cynhyrchwyr gwlân Cymru sawl cytundeb o dramor hefyd, ac ym 1917 archebodd Byddin Romania gyflenwad mawr o liain Cymreig. Darparodd diwydiant hosanau gogledd Cymru 300,000 pâr o ’sanau i luoedd y cynghreiriaid yn ystod y rhyfel, ond dim ond y cynhyrchwyr mawr wnaeth elwa o hyn.Prinder GweithwyrWrth i ddynion ymrestru yn y fyddin roedd cadw gweithwyr yn y melinau gwlân yn broblem. Yn wahanol i felinau Lloegr, dynion fyddai melinau Cymru yn eu cyflogi’n bennaf, ac un gweithiwr i bob gwŷdd. Wedi i’r gweithwyr fygwth streicio dros gyflog uwch, camodd y Swyddfa Ryfel i’r adwy gan gytuno i gyflog uwch, ond gan fynnu cynhyrchiant uwch hefyd.Byddai perchnogion melinau yn mynychu tribiwnlysoedd i ddadlau na ddylai eu gweithwyr gael eu hymrestru i’r fyddin oherwydd na allent gael gweithwyr yn eu lle. Roedd menywod yn ffafrio gwaith yn y ffatrïoedd arfau a diwydiannau trwm eraill, oedd yn talu’n well na’r melinau gwlân. Gwŷr y gwŷdd yn y ffosyddGwirfoddolodd a gorfodwyd nifer o weithwyr y melinau i ymrestru yn y fyddin. Roedd Willie Evans yn gweithio ym Melin Cambrian, Drefach Felindre ond ymunodd â’r magnelwyr brenhinol gan ymladd ar Ffrynt y Gorllewin ac yn Rwsia. Dychwelodd Willie i Felin Cambrian wedi’r rhyfel.Gwehydd ym Melin Ogof, Cwmpencraig oedd David Emlyn Jones, a cafodd ei orfodi i ymuno â’r Gatrawd Gymreig ym 1917. Lladdwyd David tra’n wyliwr ar Ffrynt y Gorllewin ar 12 Rhagfyr 1917. Gadawodd bedwar plentyn, gan gynnwys baban na welodd ei dad erioed. Cyn i’w lythyr Cymraeg olaf gyrraedd adref, roedd ei wraig wedi derbyn llythyr Saesneg y Swyddfa Ryfel yn cadarnhau ei farwolaeth.Diffodd y tân, cynnau fflam'Er i sawl perchennog wneud elw mawr o’r cytundebau yn ystod y rhyfel, prin oedd y rhai geisiodd ddefnyddio’r arian i diogelu dyfodol ariannol eu melinau. Buddsoddwyd yr arian yn hytrach mewn cyfrifon banc a bythynnod glan-môr'Cyfieithiad o waith Geraint Jenkins, 1967, The Welsh Woollen Industry pp 278Wedi’r rhyfel, gwerthodd y llywodraeth 12 miliwn o droedfeddi o liain dros ben ar y farchnad agored am brisiau chwerthinllyd o isel. Gorfododd hyn i’r cynhyrchwyr ostwng eu prisiau. Ym 1916 roedd crysau lliain yn gwerthu am 52s 6d am ddeuddeg; erbyn 1923 roedd y pris wedi disgyn i 38s. Caeodd 21 o ffatrïoedd yn Dre-fach Felindre a llosgodd saith i’r llawr, gan gynnwys Melin Cambrian. Roedd nifer yn amau i’r tanau gael eu cynnau yn fwriadol, ond chafodd hyn mo’i brofi.Yn anffodus, does dim un set o lifrai Brethyn Llwyd wedi goroesi, a’r unig esiampl yw’r samplau a anfonwyd gan y cynhyrchwyr at y Gweithgor i ddewis y lliw terfynol. Does neb yn gwybod bellach beth oedd y penderfyniad. Heddiw, mae’r samplau yn rhan o gasgliad Corfflu Byddin Cymru yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
Siop y Teiliwr 11 Medi 2019 Roedd stryd fawr tref ddiwydiannol yng Nghymru yn nechrau’r 20fed ganrif yn edrych yn wahanol iawn i’r stryd fawr fodern – byddai yno siopau unigryw, arbenigol yn hytrach na siopau mawr yn gwerthu amrywiaeth o nwyddau. Roedd siopau defnydd yn rhan annatod o’r stryd fawr, yn gwerthu brethyn a ffabrigau fesul llathen. Cai dillad eu gwneud yn y cartref neu gan deiliwr lleol a cai rholiau o ddefnydd eu torri i faint penodol y cwsmer. Gyda degawdau eto cyn gwawrio’r oes fasgynhyrchu dillad, roedd galw cyson am ffabrig a dillad yn lleol.Gyda datblygiad y diwydiannau glo a haearn yn ne Cymru yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg gadawodd nifer fawr o bobl gefn gwlad Cymru i chwilio am waith. Dyna oedd hanes y gŵr ifanc Emlyn Davies, a anwyd yng Nghastellnewydd Emlyn ond a symudodd i Ddowlais i weithio fel cynorthwy-ydd yn siop J.S Davies Drapers. Ym 1898 agorodd ei siop ddefnydd ei hun. Gwerthu lliain fyddai Emlyn Davies yn bennaf a prynai’r mwyafrif o’i stoc o Felin Cambrian Dre-fach. Byddai David Lewis, perchennog Melin Cambrian, yn teithio i’r cymoedd i gasglu archebion am liain a’r defnydd yn cael ei gludo ar y trên i Ddowlais o stesion Henllan. Byddai’r lliain yn cael ei droi’n grysau a dillad isaf i weithwyr y pyllau glo a’r gweithfeydd haearn lleol. Emlyn Davies ar drip blynyddol y staff i'r Fenni 1912 Byddai gweithwyr y pyllau a’r gweithfeydd haearn yn gwisgo lliain Cymreig am ei fod yn treulio’n hynod dda ac yn wych am amsugno chwys diwrnod caled o waith. Roeddent yn gweithio mewn amodau anodd ac roedd tân yn berygl beunyddiol. Golygai nodweddion gwrth-dân naturiol gwlân taw lliain Cymreig oedd y defnydd delfrydol tan y 1920au. Emlyn Davies, staff a theulu 1914 Prynu ar gredyd fyddai cwsmeriaid Emlyn Davies gan gymryd eu nwyddau a thalu cyfran o’u bil bob wythnos. Byddai’n teithio i drefi cyfagos i gasglu archebion gan ddosbarthu’r nwyddau yr wythnos ganlynol, ac roedd ganddo hefyd stondin ym marchnad wythnosol Aberhonddu. Emlyn Davies, jiwbilî arian 6 Mai 1935 Roedd busnes y siopau dillad a lliain yn ffynnu tan y 1920au. Arweiniodd cyfuniad o ddatblygiadau yn y ddegawd honno at ddirywiad y busnes; dillad isaf wedi’i weu gan gynhyrchwyr hosanau dwyrain canolbarth Lloegr; cotwm rhad wedi’i brintio a dillad parod wedi’i fasgynhyrchu. Gyda streiciau, cynnwrf gwleidyddol a’r dirwasgiad mawr yn y cymoedd diwydiannol ar ben hyn oll, caeodd nifer o siopau dillad. Roedd busnes Emlyn Davies ar ei anterth ym 1920 ond bu’n dirywio’n gyson tan ei farw ym 1937. Wedi hynny, ei ferch Miriam fu’n rhedeg y busnes gan werthu cotwm a dillad wedi’i fasgynhyrchu cyn i’r busnes gau ar ei hymddeoliad ym 1962. Miriam Miriam Davies o flaen siop ddillad ei thad ar East Street, Dowlais tua 1917 Emlyn Davies tu allan i'w siop gyda ffrindiau a theulu, Diwrnod y Coroni, 12 Mai 1937
Tân yn y Felin Mark Lucas, 9 Gorffennaf 2019 Ym 1900 roedd 52 o felinau yn ardal Dre-fach Felindre. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd diwydiant gwlân Cymru yn gyfrifol am gynhyrchu blancedi a gwisgoedd ar gyfer y lluoedd arfog. Cafodd gwisgoedd o frethyn cartref o’r enw Brethyn Llwyd eu comisiynu gan y swyddfa ryfel i roi teimlad gwladgarol i recriwtiaid newydd Corfflu Cymreig y Fyddin a ffurfiwyd yn ystod y rhyfel. Wedi’r rhyfel, cafodd 12 miliwn llath o wlanen dros ben ei werthu ar y farchnad agored am brisiau gwirion o isel, gan orfodi cynhyrchwyr gwlân i ostwng eu prisiau hefyd. Er enghraifft, câi crysau gwlanen eu gwerthu am 52s 6d y dwsin ym 1916 – erbyn 1923 roedd y pris wedi gostwng i 38 swllt. Methodd cynhyrchwyr gwlân gorllewin Cymru ag ymdopi â’r amodau newydd ar ôl y rhyfel, gyda rhai yn dal i gynhyrchu gwlân Angola israddol fel oeddent yn ei wneud yn ystod y rhyfel. Roedd y rhan fwyaf o’r cynhyrchwyr yn dal i ganolbwyntio ar greu gwlanen ar gyfer crysau, festiau a dillad isaf, ond bu lleihad yn y galw am ddillad isaf gwlanen wrth i ddillad isaf wedi’i wau yn nwyrain a gogledd Lloegr a’r Alban ddod yn fwy poblogaidd.. Ar 11 Gorffennaf 1919 aeth Melin Cambrian ar dân, a dinistriwyd yr adeilad tri llawr deheuol. Roedd rheolwr y felin, John Davies, ar ei wyliau gyda’i deulu yn Llanwrtyd ar y pryd, ac roedd ei ferch, Nesta Morgan yn cofio’i thad yn derbyn telegram yn y gwesty ond ei fod yn methu’i ddarllen am ei fod yn Saesneg. Pan ddeallodd y neges fod rhan o’r felin wedi’i dinistrio gan dân, roedd ei thad yn poeni’n arw. Cysylltodd â David Lewis a gofyn os y dylai ddod adref yn syth, ond dywedodd David Lewis wrtho y dylai gadw at ei drefniadau ac aros tan y diwrnod canlynol. David Lewis ar y chwith gyda mwstash a het yng nghanol olion Melin Cambrian Defnyddiodd David Lewis yr arian yswiriant i ailgodi’r felin – dim ond dau lawr oedd i’r felin newydd ond roedd hi’n llawer hirach. Melin newydd Cambrian Melin newydd Cambrian Gwydr wedi cracio yn y felin ogleddol o wres y tân yn y felin ddeheuol. Mae’r ffenestri hyn yn dal i’w gweld yn Amgueddfa Wlân Cymru Y tân ym Melin Cambrian oedd y cyntaf o 7 tân amheus ym melinau Dre-fach a’r ardal, gan gynnwys melinau Frondeg a Meiros oedd yn berchen i ddau frawd David Lewis, Daniel a John. Chafodd pob melin ddim ei hailgodi ar ôl mynd ar dân, ond roedd cwmnïau yswiriant yn dechrau amau nad damweiniau oedd y tanau hyn, a dechreuont fynnu eu bod yn cael eu hailgodi. Adeiladwyd melin newydd ym Meiros o frics coch, gydag arian yr yswiriant yn cael ei dalu fesul dipyn wrth i’r gwaith fynd rhagddo. Melin newydd Meiros Caeodd 21 o ffatrïoedd yn Dre-fach Felindre a’r cylch yn y cyfnod ar ôl y rhyfel. ‘[Wnaeth perchnogion melinau, oedd wedi gwneud elw mawr o gontractau’r rhyfel] ddim ymdrech i osod sylfaen ariannol gadarn i’w melinau, gan fodloni ar fancio’r arian neu brynu bythynnod glan môr’ Geraint Jenkins 1967, The Welsh Woollen Industry t. 278 Melin Dyffryn 29/6/1923 Melin Frondeg 7/2/1924 Melin Aberbanc 1926 Melin Ogof 1927 Melinau eraill wedi’u dinistrio gan dân: Meiros yn y 1920au Melin Llwynhelyg 1927 Melin Llainffald 1920au Melinau a gaewyd yn Dre-fach Felindre a’r cylch: Babel 1925 Cilwendeg 1928 Cwm-ty-mawr 1920 Melin Glyn 1930 Llwynbedw 1920 Pant-glas 1922 Spring Gardens 1925 Bach-y-gwyddil 1923 Cwm-gilfach 1923 Drefach 1923 Green Meadow 1928 Nant-y-bargoed 1925 Penwalk 1928 Ty Main 1923 Cawdor 1924 Cwm-pen-graig 1922 Felin-fach 1924 Henfryn 1920 Pandy 1920 Siop Pensarn 1921 Tower Hill 1925
