Diolch yn fawr i’r 166 ohonoch sy’n dilyn @DyddiadurKate. Mae’r ymateb wedi bod yn gret hyd yn hyn, er gwaetha’r faith mai dechre reit undonog sydd i’r dyddiadur – un cyfarfod gweddi ar ôl y llall! Diolch arbennig i un dilynwr sydd wedi cysylltu i ddweud ei fod yn perthyn i Kate Rowlands. Fel ddedodd @erddin, dim bob dydd mae rhywun yn croesawu ei hen nain i fyd y trydar.

Hanes llafar

’Da ni’n edrych ’mlaen i glywed mwy am hanes Kate gan aelodau’r teulu cyn bo hir. Ond yn y cyfamser, mae’n hen bryd i ni rannu mwy o fanylion amdani, a rhai o’r enwau sy’n cael eu crybwyll yn y dyddiadur. Yn ffodus iawn, yma yn Sain Ffagan mae gennym dapiau sain o Kate Rowlands yn trafod arferion ei milltir sgwar – coginio, golchi dillad ac ati. Nôl yn 1969, aeth Lynn Davies o'r Amgueddfa i'w chyfweld er mwyn cofnodi tafodiaith ei hardal. Yna, yn 1970 aeth Minwel Tibbott i’w recordio fel rhan o’i gwaith maes arloesol ar fywyd cartref yng Nghymru. Ar ddechre’r cyfweliad cyntaf, mae Kate yn rhoi ychydig o’i chefndir teuluol, ac o fan hyn ’da ni wedi llwyddo i ddarganfod mwy am ei bywyd a phwy ’di pwy yn y dyddiadur.

Cefndir Kate

Ganed Kate yn y Brymbo, ger Wrecsam, yn 1892. Roedd ei mam (Alice Jane) yn wreiddiol o’r Hendre, Cefnddwysarn. Bu farw ei thad –  gweithiwr yn y diwydiant dur – pan roedd hi’n naw mis oed. Wedi hynny, dychwelodd ei mam weddw at ei theulu yng Nghefnddwysarn. Mae’n amlwg i rieni ei mam ddylanwadu’n fawr arni. Mewn un cyfweliad mae’n dweud mai “y nhw oedd y canllawie gathon ni gychwyn arnyn nhw.”

Tair blynedd yn ddiweddarach, mae’i mam yn ailbriodi ag Ellis Roberts Ellis. Hyd y gwn i, dyma’r Ellis sy’n cael ei grybwyll yn y dyddiadur. Tua 1887, pan roedd Kate yn bum mlwydd oed, symudodd y teulu bach i ffermio i ardal Llantisilio, ger Llangollen. Dychwelodd y tri i’r Sarnau tua chwe mlynedd yn ddiweddarach – i fferm Tyhen. Dyma leoliad y dyddiadur.

Tyhen, Sarnau

A hithe’n unig blentyn, gadawodd Kate yr ysgol yn 14 mlwydd oed i helpu ei rhieni wrth eu gwaith. Mae’n debyg mai fferm fach oedd Tyhen – rhy fach i gyflogi dynion:

“Mi gollodd nhad a mam eu iechyd i radde. Buodd hynny’n groes fawr i mi gael gyrru mlaen efo addysg ynde. Rhaid i mi fod adre ynde, ’da chi’n gweld… Dipyn o bopeth, jack of all trade ynde. O’n i’n gorfod helpu llawer iawn allan ynde, efo ceffyle a rwbeth felly ynde. Twmo’r popdy mawr i grasu bara, a chorddi fel bydde amser yno ynde, ryw ddwywaith yr wsos ynde.”

Ffermydd lleol

Penyffordd, Derwgoed, yr Hendre, Fedwarian – mae enwau’r ffermydd hyn yn cael eu crybwyll gan Kate bron yn ddyddiol. ’Da ni’n gwybod mai cartref ei mam oedd yr Hendre, ond byddwn ar drywydd y ffermydd eraill cyn hir.

Cyn gorffen, cadwch lygad am enw Bob Price, neu B.P, yn y dyddiadur.  Ar 11 Chwefror 1916, priododd Kate â Robert Price Rowlands yng Nghapel Cefnddwysarn. Felly roedd 1915 yn flwyddyn arwyddocaol i Kate. Roedd hi ar drothwy pennod newydd yn ei bywyd.

Blwyddyn Newydd Dda Gyfeillion y Gwanwyn, gobeithio i chi fwynhau’r gwyliau. Sut hwyl sydd ar y cennin Pedr a’r Crocysau? Cyn y Nadolig, ysgrifennodd nifer o ysgolion ata i i ddweud bod y cennin Pedr a’r bylbiau dirgel yn dechrau gwthio drwy’r pridd. Beth yw hanes eich planhigion chi? Cofiwch, wrth anfon eich data, gallwch chi ddweud pa mor dal yw eich planhigion drwy ysgrifennu mwy yn yr adran ‘sylwadau’. Mae C o Ysgol Y Plas wedi gwneud hyn yn dda iawn, gan ddweud wrtha i bod “13 bylb wedi dechrau dangos yn y potiau a 3 yn yr ardd”. Mae’n gyffrous gweld y planhigion cyntaf yn ymddangos bob blwyddyn!
 
Blodeuodd cennin Pedr cyntaf y llynedd ar 10 Chwefror, ond y dyddiad blodeuo cyfartalog oedd 12 Mawrth. Gwyliwch yn ofalus, bydda nhw’n blodeuo toc! Cofiwch fesur taldra’r blodau ar y diwrnod byddan nhw’n agor. Byddwn ni wedyn yn casglu’r holl wybodaeth i roi dyddiad a thaldra cyfartalog. Bydd hyn yn ein helpu i weld patrymau, neu newidiadau dros y blynyddoedd. 

Cymalau tyfu cennin Pedr

(Llun trwy garedigrwydd Doug Green’s Garden)

Cofiwch, mae angen goleuni, cynhesrwydd a dŵr ar flodau i dyfu. Y llynedd roedd y tymheredd cyfartalog yn 6.0°, ac ers dechrau’r project yn 2006 dim ond dwy flynedd oedd yn gynhesach. 2013-2014 welodd y glawiad mwyaf o 187mm, ond dim ond 69 awr o heulwen a gawson ni, yr ail leiaf. Canlyniad hyn oedd i’r planhigion flodeuo yn gynharach na 2012-2013, oedd yn llawer oerach a gyda peth llai o law ac oriau heulwen. Sut dywydd ydych chi wedi ei weld? Ydych chi’n credu bydd y planhigion yn blodeuo yn gynt neu yn hwyrach na’r llynedd? 

Rwy’n edrych ymlaen i weld eich data chi yr wythnos hon! 

Rydych chi’n gwneud gwaith gwych Gyfeillion y Gwanwyn. 

Athro’r Ardd

Eich cwestiynau, fy atebion:

Ysgol Gynradd Morningside: Roedd hi’n wythnos oer a gwlyb ofnadwy yn Morningside yr wythnos hon! Roedd ychydig o eira ar lawr hefyd ac efallai bod peth wedi toddi yn y mesurydd dŵr.  Athro’r Ardd: Eira! Am hwyl! Rydych chi’n iawn i ddyfalu bod yr eira’n toddi yn y mesurydd. Mae’r tir yn oerach na phlastig y mesurydd, yn enwedig os oedd dŵr glaw yn y mesurydd wrth i’r eira syrthio. Gallwch chi ddefnyddio’r mesurydd i gofnodi faint o eira sy’n disgyn hefyd, a bydda i’n esbonio mwy am hyn yn y blog nesaf.

Ysgol Gynradd Newport: Ar ddydd Iau 2 Rhagfyr dyma ni’n symud y thermomedr oherwydd doedden ni ddim yn gweld digon o amrywiaeth yn y tymheredd roedd e’n ei gofnodi yn y lleoliad hwnnw. Roedd e’n fan eithaf cysgodol. Ar ôl symud y thermomedr dyma ni’n cofnodi tymheredd tipyn is, oedd yn profi ein syniad. Athro’r Ardd: Da iawn am sylwi ar hyn Ysgol Gynradd Newport. Mae’n syndod faint o wahaniaeth mae lleoliad yn ei wneud i’r mesuriadau. Yn ddelfrydol, dylech chi osod y thermomedr mewn ardal agored, gysgodol, i’r gogledd o’r Ysgol ac yn ddigon pell o’r adeilad. Gall heulwen, cysgod rhag y gwynt ac adlewyrchiad gwres o adeiladau ac arwynebau gwahanol achosi cofnodion uwch, anghywir.

Ysgol Gynradd Glyncollen: Diolch am y thermomedr newydd. Rydyn ni’n credu bod un o’r bylbiau yn dechrau tyfu oherwydd bod y tywydd wedi bod yn eithaf mwyn. Byddwn ni’n ei wylio’n ofalus. Yw hyn wedi digwydd mewn unrhyw ysgol arall? Athro’r Ardd: Helo Ysgol Gynradd Glyncollen, rwy’n falch bod y thermomedr newydd wedi cyrraedd yn ddiogel a da iawn am sylwi ar sut mae’r tymheredd yn effeithio ar y planhigion. Rydw i wedi edrych drwy eich cofnodion tywydd a gweld taw dim ond yn ystod wythnosau 49 a 50 y disgynnodd y tymheredd yn eich ardal chi. Bydd y glaw yn fuan wedi plannu, a’r tymheredd mwyn yn bendant wedi helpu’r Bylbiau Bach i dyfu! Mae rhai ysgolion eraill wedi gweld egin cyntaf hefyd, gan gynnwys The Blessed Sacrament Catholic Primary School a Silverdale St. John's CE School.

Bickerstaffe CE Primary School: Rydyn ni wedi sylwi bod rhai cennin Pedr a blannwyd flynyddoedd yn ôl wedi tyfu dail newydd hyd at 150mm. Mae nhw mewn man eithaf cysgodol yn agos i adeiladau’r ysgol, fe dynnwn ni lun a’i anfon atoch chi os gofiwn ni. Mae’r plant yn gofyn os yw’r rhain yn fylbiau gwahanol neu wedi dod o wlad wahanol? Athro’r Ardd: Helo Bickerstaffe CE Primary School. Mae’n wych clywed bod eich planhigion yn dechrau tyfu. Mwy na thebyg taw rhywogaeth wahanol yw eich cennin Pedr chi. Mae sawl math gwahanol ac mae sôn am rai yn blodeuo ym mis Tachwedd hyd yn oed! Anfonwch lun o’r blodau ata i ar ôl iddyn nhw flodeuo ac fe wna i fy ngorau i’w hadnabod i chi.

Ysgol Gynradd Glencoats: Mae Ysgol Gynradd Glencoats yn mwynhau gofalu am ei bylbiau. Bydd yn rhoi lliw hyfryd i’n gardd ecolegol. Diolch am ein dewis i fod yn rhan o’r project. Athro’r Ardd: Diolch am gymryd rhan yn y project Ysgol Gynradd Glencoats. Cofiwch anfon llun o’r ardd ecolegol ar ôl i’r planhigion i gyd flodeuo!

Rydyn ni’n edrych ymlaen yn fawr at fynychu’r sioeau prynu anrhegion yn Birmingham a Llundain yn yr wythnosau nesaf. Mae’n teimlo’n rhyfedd paratoi i osod archeb addurniadau Nadolig 2015 tra byddwn ni yno!

Yn Sioeau’r Gwanwyn bydd ein cyflenwyr yn lansio eu cynnyrch newydd ac mae’n gyfle gwych i gael golwg gynnar ar ffasiwn y tymor. Byddwn ni’n chwilio bob tro am gwmnïau Cymreig, gan alw yn eu stondinau a chanfod cwmnïau y gallwn ni weithio gyda nhw i ddatblygu cynnyrch arbennig ar gyfer Amgueddfa Cymru.

Dyma ni’n darganfod cwmni newydd gwych y llynedd. Dyma ragflas o gyfres newydd fydd ar gael yn ein siopau yn y gwanwyn. Rydyn ni’n dwlu ar y denim ac yn meddwl taw pinc llachar yw’r partner perffaith.

Cofiwch edrych yn y siopau a’r siop ar-lein am gynnyrch newydd.

Every week we tweet about worms! Yes, I know not everybody's favourite subject, but one which is both fascinating and important. Staff from the Natural Sciences Department at Amgueddfa Cymru-National Museum Wales have expertise in marine bristleworms (polychaetes), a diverse group of marine worms.

We decided that each Wednesday we would tweet a specimen from our collections, or something based on our research on this subject, from our Twitter account @CardiffCurator. Hence, #WormWednesday was born, to give these animals the prominence their wonderful diversity deserves. This followed on from other successful Twitter hashtags such as #FossilFriday and #TrilobiteTuesday. So, we have been doing this each week for just over a year. We have brought them together in one story for your pleasure. Here are all of the tweets from 2014 and the first few that we tweeted back in 2013 in our Storify Story

With Christmas almost upon us I thought I'd start this month's blog with a few wintery scene from our photographic collections. The first photograph is attributed to Mary Dillwyn (1816-1906), sister to John Dillwyn Llewelyn (1810-1882), and was taken in the Winter of 1853/54 probably on John's estate at Penllergare near Swansea. It is very likely to be the first photograph of a Welsh snowman! The second shows Big Pit colliery, Blaenafon (now Big Pit: National Mining Museum) in the snow in 1978.

This month has seen quite a number of new additions to the industry collections. One of the most interesting are these two oil on canvas portraits of Thomas Jenkins and his wife Susannah. Thomas Jenkins was owner of the Avon Vale Tinplate Works (which opened in 1866) and Aberavon Tinplate Works (which opened in 1875), both located at Aberavon, Port Talbot. After his death in 1891, his shareholding was inherited by his two daughters, one of whom had married Colonel David Roderick David, one of Thomas Jenkins' co-partners in the Avon Vale Tinplate Works. The other married William M. Jones, a local ship owner whose vessel 'Sisters' is recalled by the family as having carried the works' product for export.

Neither works are signed nor dated, but both are inscribed on the reverse by the sitters. The inscription states that they sat on their respective 71st and 66th birthdays in February 1879.

This piece of coal was removed by open cast methods from a coal pillar left in the 9' seam at Abercraf Colliery workings in the late 1990s. We have a number of samples in our collection of coal from various Welsh pits including, some mounted like this one, but also many samples collected on the last working day of various collieries.

Many of you will have seen the recent film 'Pride'. If so you'll know the amazing true story of how a group of gay men and women raised funds to help families affected by the miners' strike. This badge was purchased by the donor "at an all night fundraiser for mining families held at the Scala cinema in Kings' Cross in early 1985. At the time they were sold for £2.50 each (which was quite a lot in 1985) with all proceeds going to straight to the Lesbians & Gaymen Support the Miners fund."

We have also had a number of other donations this month relating to the 1984-85 miners' strike. This badge was produced during the 1984-85 miners' strike, and was apparently designed by Tyrone Jenkins, a South Wales cartoonist. We would love to know more if anyone has any information.

2014 was the 30th anniversary of the start of the strike, and this limited edition medallion commemorates this.

We have added a further two share certificates this month to our collection. The first is for The Wemyss Mine Limited, and is dated 1885. The first Wemyss Mine Ltd. Company was floated in 1880 to acquire the Wemyss lead mine adjacent to the Frongoch lead mine near Pontrhydygroes in mid-Wales. After its collapse in 1884 it was replaced by a second company of the same name registered in 1884, to which this certificate relates. In the years 1885-1889 when worked by this company, the mine employed only a dozen men and produced very modest tonnages of lead and zinc ores. The company ceased work in 1889 and was struck off in 1894.

The second certificate very surprisingly relates to the Cardiff Castle Gold Mine!! No, there isn't gold under the castle! This was actually an Australian enterprise run by Welsh emigrants located in the internationally famous Coolgardie goldfields in Western Australia. The company was London-registered in 1895 and so the name probably served as both a sentimental attachment for the emigrants as well as a marketing tool to attract British investors.

This photograph shows the sinking of Wyllie Colliery in the Sirhowy Valley in 1925/26. Wyllie Colliery was sunk by the Tredegar Iron and Coal Company, and named after a director of the company, Alexander Keith Wyllie. It was the last deep mine to be sunk in Monmouthshire, and one of the last in south Wales. The colliery was closed by the National Coal Board in March 1968.

Finally, this 2nd class single ticket is said to have been used on the last train to run from Gorseinon to Swansea (Victoria). It is dated 13 June 1964.

Mark Etheridge
Curator: Industry & Transport
Follow me on Twitter - @CuratorMark