Ceffylau yng nglofeydd Cymru Ceri Thompson, 6 Hydref 2023 Mae ceffylau wedi bod â chysylltiad agos â chloddio glo ers dyddiau cynnar y diwydiant. Cawson nhw eu defnyddio i gludo glo o'r pyllau i'r cwsmer, i bweru injans weindio a phwmpio ac, yn bwysicaf oll, i symud glo o'r talcen glo i'r siafft.Ym 1878 cyfrifodd yr RSPCA fod dros 200,000 o geffylau yn gweithio ym mhyllau glo Prydain. Lleihaodd y niferoedd wrth i fecaneiddio ddod yn fwy cyffredin, ond parhawyd i'w defnyddio trwy gydol yr ugeinfed ganrif. Mae’n debyg mai ceffyl pwll glo olaf Cymru oedd Robbie, a ymddeolodd o Bwll Glo Pant y Gaseg ym 1999.'Merlod pwll glo,' oedd enw mwyaf cyffredin y cyhoedd arnyn nhw, ond roedd ceffylau pwll glo Cymru fel arfer tua 15 dyrnfedd o uchder – yr un maint â cheffylau rhyfel Harri VIII. Honnir yn aml iddyn nhw fynd yn ddall, ond ni fyddai ceffyl dall wedi bod yn ddefnyddiol iawn o dan y ddaear, ac fel arfer byddai unrhyw anifail a oedd wedi colli ei olwg yn cael ei ddwyn i'r wyneb cyn gynted â phosibl.Er eu bod yn hanfodol ar gyfer cynhyrchu glo cyn cyflwyno cludiant mecanyddol, mae defnyddio ceffylau yn y diwydiant glo yn aml wedi bod yn ddadleuol iawn. Dadleuai'r perchnogion glo eu bod yn hanfodol yn y broses economaidd o dynnu glo, a byddai'r rhai sy'n caru anifeiliaid yn ystyried eu defnydd yn greulon.Yn y canol, rhwng y ddwy ochr, oedd y glowyr, a oedd efallai yn cydymdeimlo â'r anifeiliaid hyn. Fodd bynnag, gallen nhw anwybyddu unrhyw greulondeb, neu hyd yn oed fod yn greulon eu hunain, pe bai eu pecyn cyflog dan fygythiad.Roedd ceffylau pwll glo Cymru fel arfer tua 15 dyrnfedd o uchder ac yn wrywod, adfeirch yn bennaf ond roedd rhai meirch yn cael eu cadw. Roedd y mwyafrif o deip Cob Cymreig ond roedd ceffylau mwy megis ceffylau gwedd a cheffylau a fewnforiwyd o Wlad Belg hefyd yn cael eu cadw, yn enwedig ar yr wyneb neu ar y prif ffyrdd cludo. Pan oedd y stociau o geffylau yn isel, roedd modd eu cael o mor bell i ffwrdd ag America a Rwsia. Roedd merlod llai, tua 13 dyrnfedd o uchder, yn cael eu defnyddio weithiau ar gyfer dyletswyddau cludo ysgafn.Roedd yn rhaid iddyn nhw fod o leiaf 4 oed cyn cael eu derbyn i waith pwll glo. Ym 1893, roedd disgwyliad oes cyfartalog ceffyl pwll glo rhwng 8 a 9 mlynedd, a byddai tua 6% yn cael eu lladd mewn damweiniau. Erbyn y 1950au roedd hyn wedi codi i rhwng 10 a 15 mlynedd, er bod rhai a oedd yn cyflawni 'tasgau ysgafn' yn dal i fod mewn cyflogaeth a hwythau dros 20 oed.Erbyn y 1930au, roedd y rhan fwyaf o geffylau yn gweithio rhwng 45 a 60 awr yr wythnos. Ar ôl 1949 nid oedd uchafswm yr oriau gwaith i fod yn fwy na 48 awr a dim mwy na 7 shifft, yr wythnos. Roedd ganddyn nhw hefyd hawl i'r un egwyl o 20 munud â'r dynion.Ym 1938, roedd gan lowyr hawl i wythnos o wyliau blynyddol â thâl, ac roedd y ceffylau fel arfer yn cael eu caniatáu uwchben y ddaear hefyd. Erbyn 1948 roedd y glowyr a'r ceffylau yn cael pythefnos o wyliau blynyddol.Erbyn 1878, roedd yr RSPCA yn amcangyfrif bod tua 200,000 o geffylau yn gweithio ym mhyllau glo Prydain. Erbyn 1913 roedd hyn wedi gostwng i 70,000, oherwydd dulliau cludo mecanyddol gwell. Ym 1930 adroddwyd nad oedd gan 25 o byllau glo Cymru unrhyw geffylau o gwbl. Ym 1947 roedd yna tua 8,000 o geffylau pwll glo yng Nghymru, erbyn 1967 dim ond 417 oedd. Erbyn yr 1980au roedd ceffylau'r Bwrdd Glo Cenedlaethol yn cael eu hymddeol ond, mewn 'pyllau preifat' llai, cafodd ceffylau eu defnyddio am rai blynyddoedd eto.Ymddeolodd ceffylau pwll glo olaf Cymru, Gremlin a Robbie, o Bwll Glo Pant y Gaseg, Pont-y-pŵl, ym 1999. Cawson nhw eu hanfon i un o gartrefi gorffwys yr RSPCA yn Milton Keynes, ond roedd hynny'n rhy ddiflas i Robbie, a chafodd ei fenthyg i Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr yn Wakefield lle bu'n tynnu tybiau ysgafn o ymwelwyr o amgylch y safle. Bu farw Robbie ar 27 Ebrill 2009, y ceffyl pwll glo olaf yng Nghymru yn ôl pob tebyg.I lawer o ymwelwyr â Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru, y rhannau mwyaf cofiadwy yw’r stablau tanddaearol a'r rhai ar yr wyneb, sy’n dal i ddwyn enwau’r ceffylau a oedd yn gweithio yno. Erbyn dechrau'r ugeinfed ganrif, roedd tua 300 o geffylau yn gweithio ym mhyllau glo Blaenafon, a 72 ohonyn nhw’n gweithio yn Big Pit.Daethpwyd â'r ceffyl tanddaearol olaf yn Big Pit i fyny ym 1972, ond parhaodd dau geffyl i weithio ar yr wyneb tan 1974.Boed yn 'anifail anwes bodlon' neu'n 'ferlyn pwll truenus', roedd y ceffyl pwll glo yn rhannu'r un amodau a pheryglon â'r glöwr ei hun. Buon nhw’n farw yn eu cannoedd o gamdriniaeth, damweiniau a ffrwydradau. Mae arnom ddyled fawr iddynt, gan gynnwys llwyddiant y chwyldro diwydiannol.
Herbarium Katherine Slade & Sally Whyman, 2 Ebrill 2022 Introduction Did you know that National Museum Wales houses the Welsh National Herbarium? Here we explore the herbarium and what it means. We discuss how the herbarium is stored and what can be found there as well as who can benefit from it. What is a Herbarium? A herbarium is a collection of preserved (mostly dried) plant specimens that have been stored appropriately and arranged systematically to ensure quick access for curators, artists, students, researchers and the general public for scientific research and education. The Welsh National Herbarium contains vascular plants (such as flowering plants, conifers, ferns and club-mosses), bryophytes (mosses, liverworts and hornworts), lichens, fungi, slime moulds and algae. There are also botanical illustrations, models and collections relating to the use of plants by people such as spices, herbs, crops, wood and fibres. Specimens are also kept of diseased plants, keeping a record of plant infections and pest damage over time. In the vascular herbarium, specimens are arranged by plant family and genus while other plant groups such as mosses are arranged alphabetically. Specimens are stored in tall metal cabinets and in wooden drawers on roller racking, within the herbarium, which is kept at an even temperature and humidity. Move from herbarium cabinet to herbarium cabinet, and you can delve into a huge array of plant diversity world-wide. For example one cabinet might have Black Raspberry (Rubus occidentalis from North America, and the next cabinet you open might have Laver seaweed (Porphyra species) from Pembrokeshire. A herbarium is the only place to be if you want to study the world’s plants in one place, or even ‘just’ all plants that live across Wales! Curators are working to scan all specimens, making accessing data and sharing specimen images and information with other institutions easier. Difference between a Herbarium and Herbaria Herbaria is the plural and herbarium is the singular, so you have one herbarium and many herbaria. There are thousands of herbaria around the world and each one is the home of historical plant records covering hundreds of years to the present day. The oldest plants in National Museum Wales are 300 years old. They are plant time capsules containing unique information that would otherwise be lost. The herbarium is checked regularly for infestations, and strict guidelines are put in place to ensure all specimens remain in pristine condition. Any loss or damage to specimens would be catastrophic because of the irreplaceable nature of collections. It is the curator’s role to ensure that all specimens are kept in good condition indefinitely, stored according to the correct guidelines. The herbarium is checked regularly for infestations, and strict guidelines are put in place to ensure all specimens remain in pristine condition. Herbaria contain ‘type specimens’, individual specimens that a scientist has used to base their description on when describing a new species. Any loss or damage to specimens would be catastrophic because of the irreplaceable nature of collections. Who benefits from herbaria? Botanists The most obvious field that benefits from herbaria is botany; botanists are plant scientists that study and perform experiments on plants. Some herbarium specimens are hundreds of years old, so this gives botanists a unique chance to look at how plant life has changed over time. There are many studies that can be performed on herbarium entries, and these usually depend on the specialist skills of the researcher looking at them. Botanists can use herbaria and botanical specimens to answer questions such as: Where do plants live and how does this change over time? What is the diversity and abundance of a certain plant species? Where can you find rare plants? An important question for conservation. How have plants changed their flowering time (phenology) in response to climate change? For example some plants flower earlier due to climate change that’s occurred since the industrial revolution. When were invasive non-native species first recorded in, for example, Wales? How have plants changed their morphology over time? For example the density of stomata when cross referenced to fossil plants in the museum, shows evidence for adaptation by plants to changes in carbon dioxide in our atmosphere millions of years ago. Other Scientists It’s not exclusively botanists that benefit from herbaria, other branches of science can also use the botanical collections in their research. Biologists, climate scientists, conservationists and ecologists can benefit from the specimens found in herbarium and frequently use collections for ongoing research. Herbaria can answer questions such as: When did a plant pest first arrive in Wales? How do plants respond to climate change? Has a plant been found in a particular habitat? Historians Specimens stored in the herbarium can give insights into the daily life of people in history. Collections like the economic botanic collection contain plants and botanical items that have had an important domestic, medicinal or cultural use to society. This collection contains herbs, dyes, textiles and culturally important items that are kept to demonstrate their importance to world culture through displays, museum visits and exhibitions. Historians can also use herbarium collections for project collaborations, for records of discoveries and for exploration. Artists Artists have, and continue to draw inspiration from herbaria, using the unique perspective from nature that only a herbarium collection can give. Teachers / People in education Herbaria and museums are a great resource for education. Curators at National Museum Wales use the collections to help tell stories of history, culture and science in the museum galleries, exhibitions, for behind the scenes tours, at events and online. What can be found in Herbaria? Vascular Plants Vascular plants also sometimes known as ‘higher plants’ are composed of all individuals that have water conducting tissue in their stems. Flowers, conifers, grasses, trees, ferns, club-mosses, horsetails, herbs, succulents, etc. are all types of vascular plants. These types of plants are usually stored on archival herbarium sheets, but the exact method of preparation and storage may depend on the specimen. Plants that are easily pressed are mounted onto acid free herbaria sheets, with a descriptive label for each specimen. Curators aim to preserve all the reproductive (eg fruits, seeds) and vegetative organs (eg stems, leaves) of each plant, which are critical for species identification. Any plant parts that can’t be easily pressed, e.g. tubers, bulbs, fleshy stems, large flowers, cones, fruits, etc are usually dried and placed in boxes and then cross referenced with the pressed specimen. Bryophytes (Mosses and Liverworts) Bryophytes include liverworts, hornworts and mosses and are sometimes also known as ‘lower plants’ and represent some of the oldest organisms on Earth. Bryophytes often grow closely packed together on rocks, soil or trees. These types of plant don’t have regular water conducting tissue (a vascular system), so rely heavily on their environment to regulate their water levels. In National Museum Wales, mosses, liverworts and hornworts are not pressed onto herbarium sheets. Instead, specimens are air dried and placed in packets or boxes to ensure their long-term storage. Algae Algae are a very diverse group of non-flowering aquatic organisms that contain chlorophyll, so can photosynthesise to produce energy for themselves. Some can cause algal blooms in lakes and the sea as well as forming ‘pond scum’. However, algae are very important to the Earth, and it’s estimated that they produce 70-80% of the Earth’s atmospheric oxygen. The term ‘algae’ covers a wide range of organisms including seaweed such as kelp, filamentous species and microscopic algae such as diatoms and dinoflagellates. These groups are not all related and can exist in a huge range of different forms! In Wales, red laver seaweed (Porphyra) is collected to make laverbread which is often served as part of a Welsh breakfast. Collecting and preserving algae can be done in a few different ways; storing them in liquid, on a microscope slide or dry preserving the specimen onto herbarium paper. What method is best usually depends on the species being collected and its properties. Fungi Fungi are organisms with often highly complex chemical makeups that occupy almost every habitat on Earth. Fungi are studied by mycologists and are not related to plants so are placed in their own kingdom. Surprisingly, most fungi are hidden to us, many dwelling underground connected by a network of long thin cells called hyphae. It is only a small portion of fungi that produce fruiting bodies we know as toadstools and mushrooms. For the herbarium, the best way to preserve fungi fruiting bodies is to air dry them (cutting them into slices first if they are large), and then store in packets or boxes. Without fungi we wouldn’t have beer, cheese or perhaps many plants. Fungi help decomposition, making nutrients available to plants in the soil. Many trees have symbiotic relationships with fungi with nutrients and water transported directly into the tree roots. Fungi even help plants to communicate with each other within the soil using their underground networks. Lichens Lichens are unique in plant taxonomy because they are an organism composed of two separate organisms in a symbiotic relationship. A lichen is composed of a fungus, and either an algal cell or bacterial cell. The fungal portion of the organism extracts organic carbohydrates and nutrients from the environment, and the algal/bacterial portion of the organism undergoes photosynthesis to capture energy from the sun. Because lichen are difficult to extract from their environment, commonly they are collected still attached to their substrate (rocks, bark, soil crusts) and stored in boxes. How to make a Herbarium Making your own herbarium is a fairly simple process, it doesn’t require many materials. Please note that the following instructions are for preparing pressing plants such as ferns and flowers. Different preservation techniques are used for seaweeds, fungi and mosses. Step #1: Head out to a local field or forest, or even your back garden and look for interesting specimens to use. Never pick rare or endangered plants and always get permission from the landowner. Use the rule of 1 in 20 - only take a plant if there are another 19 in the same place. Always follow the Botanical Society of Britain and Ireland’s code of conduct. Step #2: Once you’ve found something to add to your collection, take lots of photos for future reference showing where the plant is growing and features that could help with identification. Make notes about its appearance that may be lost in the preservation process such as colour, stem shape and overall height. Also note down the date, where the plant was found including map reference and the habitat; is it in the shade, sheltered by trees or on a slope? Step #3: Once you’re happy you’ve captured all the details, carefully take a few cuttings of the plant, make sure you don’t damage it unnecessarily. Take care to select parts that contain as many plant parts as possible eg. leaves showing different shapes, stems, flowers and seeds. Step #4: Use a thick bag or container to carry your cuttings home. There you can start the process of pressing your plants. How to press plants for a Herbarium Once you’ve arrived home with your plants you can start preparing them for pressing. Step #1: Create a homemade plant press (you can use hardboard or plywood). Place one board flat on a hard level surface and place several sheets of newspaper on top, then add a sheet of blotting paper. Step #2: Prune and brush clean your cuttings. Remove larger fleshy fruits which will not press well. Step #3: Place your specimen on top of the blotting paper. Arrange it so that as little as possible is overlapping to aid the drying process, removing spare branches if needed. If possible, turn over a leaf so that the underside can be easily seen on the herbarium specimen once it is pressed. Step #4: Place another layer of blotting paper on top of your plant, and another layer of newspaper on top of that. Step #5: Close the press by putting another piece of hardboard or plywood on top of your specimen. Use books/bricks or similar heavy items to press your cutting flat. Step #6: You will need to keep the plant in the press for between 2-21 days, depending on the thickness and type of plant you’ve chosen to press. Check the plant once a day to keep an eye on progress. Replace the newspaper and blotting paper within the press if they’re damp. How to make a Herbarium sheet Once you’re happy that your specimen is dry and pressed you can create your herbarium sheet. Step #1: Place your plants on a sheet of card . (Top tip: If possible, use conservation-grade or acid free card, it doesn’t break down as quickly as ordinary types of paper, which means your herbarium will last for much longer). Step #2: Attach the plant to the sheets of paper at strategic points with short thin strips of acid free card (see image). Cut the strips to roughly 2-4mm width – so that they are relatively easy to cut and handle but won’t cover too much of the plant. Place a small amount of glue at either end of the strip so that the plant itself doesn’t get glue on. Then place the strip over a stem or leaf tip and press the glued ends onto the sheet. (Top tip: PVA glue will work for this or use conservation grade EVA that lasts forever). Step #3: In the bottom right hand corner using a pencil or a pen with colour fast, fade proof ink, write the name of the plant along with all the information you recorded when collecting it. Don’t forget to add your name as the collector, if the specimen is sent to a herbarium this is very valuable information. You have now completed your first herbarium sheet. How to prepare a Herbarium file Repeat the above process and build on your collection of herbarium sheets to create a herbarium. File the specimens away flat in boxes and never turn them upside down as pieces may fall off. Make sure you create labels for each sheet and use the information you collected when picking your plants to add names to and classify each specimen. As you add to the collection, decide how to organise it. You could arrange it alphabetically or keep plants that related to each other together in their families. Whichever arrangement you choose, make sure it’s the right one for you as it will become much more time consuming to rearrange as your collection grows. Imagine trying to rearrange the 750,000 specimens in National Museum Wales! “This article includes material written originally by Amy Wyatt, a Professional Training Year student at Amgueddfa Cymru in 2018, and was extended by botany curators Katherine Slade & Sally Whyman.”
Datguddio Hanes Cymru: Lansio Casgliadau Arlein 26 Mawrth 2018 Wrth i ni ddatguddio hanner miliwn o gofnodion casgliadau am y tro cyntaf, dyma rai o’r gwrthrychau rhyfedda' a mwya' diddorol o’n gwasanaeth Casgliadau Arlein newydd. Mae’r erthygl hon yn cynnwys llun o ran o sgerbwd dynol. Y Mwyaf Mae ambell i wompyn yn y casgliad – gan gynnwys Tram Ceffyl maint llawn o Gaerdydd a hofrennydd achub môr – ond y mwya’ o bell ffordd yw Institiwt y Gweithwyr o Oakdale. Agorwyd yr adeilad ym 1917, gyda neuadd ddawns, stafell gemau a llyfrgell – erbyn heddiw fe ddowch chi o hyd i’r adeilad yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru. Horace Watkins yn profi ei awyren ym 1908 Mae rhan helaeth o adeiladau Sain Ffagan yn rhan o’r casgliad cenedlaethol – ac yn meddu ar yr un statws cyfreithiol ag un o gampweithiau Monet neu gelc o drysor. Mae’r adeiladau’n cael eu datgymalu, eu symud a’u hail-adeiladau yn defnyddio technegau traddodiadol gan dîm o grefftwyr arbenigol. Yr Hynaf Rhain yw olion dynol hynaf Cymru Dannedd bachgen wyth oed yw’r rhain. Mae’n nhw dros 230, 000 mlwydd oed – yr olion dynol hynaf a ddarganfyddwyd yng Nghymru. Datguddiwyd nhw gan archaeolegwyr yn archwilio Ogof Pontnewydd, ger Cefn Meiriadog, ble darganfyddwyd olion arth, llew, llewpart, a dant rheinosorws. Bydd y dannedd yma i’w gweld yn arddangosfeydd newydd Sain Ffagan o Hydref 2018. Y Mwya Sgleiniog Mae pobl yng Nghymru wedi bod yn creu, ffeirio a gwisgo trysorau aur ers miloedd o flynyddoedd – fel yr addurn gwallt yma o’r Oes Efydd, a’r fodrwy enfawr hon. 'Disgen haul' yw'r enw ar y math hwn o addurn, ond nid yw pwrpas y gwrthrych yn hollol glir Mae’r Ddisgen Haul hon yn un o’r esiamplau cynharaf o addurn aur o Gymru, a darganfyddwyd hi yng Nghwmystwyth yng Ngheredigion. Credir mai addurn angladdol oedd y ddisgen hon, a'i bod yn debygol i'r ddisgen gael ei phwytho ar ddillad y person marw cyn eu hangladd. Dim ond chwech o'r disgiau yma sydd wedi eu canfod yn y DU yn gyfan. Mwyaf Dadleuol Ar yr olwg gynta, set de capel gyffredin yw hon. Ond o edrych yn agosach, fe welwn ni’r geiriau ‘Capel Celyn’ arni. Mae’r Capel a’i chymuned, wrth gwrs, o dan ddyfroedd Llyn Celyn erbyn hyn. Casglodd guraduron esiamplau o fywyd bob dydd yng Nghapel Celyn, cyn i'r cwm gael ei foddi yn 1965 Pan foddwyd cwm Tryweryn ym 1965 gan Gorfforaeth Lerpwl, daeth y digwyddiad yn drobwynt yn hanes ymgyrchu Cymreig. Crewyd cenhedlaeth newydd o brotestwyr, a hawliodd well triniaeth i gymunedau Cymreig gan y llywodraeth a chan gorfforaethau. Casglwyd y cwpanau hyn fel esiampl o fywyd bob dydd yng Nghapel Celyn – i’n atgoffa o gymuned wedi ei dadleoli, ac i goffau un o ddigwyddiadau gwleidyddol mwyaf pwysig Cymru’r 20ed ganrif. Gwobr Arbennig: Awyren wedi’i gwneud o Sedd Stafell Fwyta Adeiladwyd y Robin Goch ym 1909 – o gadair stafell fwyta, weiren biano ac injan 40 horsepower. Amserwr wy ger yr olwyn yrru sy’n mesur faint o danwydd sydd ar ôl yn yr awyren. Y Robin Goch wedi'i harddangos yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau Bu'r awyren hon yn hedfan o gwmpas Caerdydd rhwng 1909 a 1916 - dyma lun o Horace Watkins, a adeiladodd y Robin Goch, mewn fersiwn gynharach, hyd yn oed yn fwy bregus, o’r awyren. Horace Watkins yn profi ei awyren ym 1908 Mae ein casgliadau yn llawn straeon sy’n olrhain hanes a dangos cymeriad unigryw pobl Cymru. Mae’r Robin Goch yn un o drysorau’r casgliad, ac yn eisampl o ddyfeisgarwch a menter Cymru ar ei orau. Hanner miliwn o eitemau i’w chwilio Mae lansiad Casgliadau Arlein yn datguddio hanner miliwn o gofnodion casgliad, sydd nawr ar gael ar lein i’w chwilio am y tro cyntaf. “Mae Casgliadau Arlein yn garreg filltir enfawr yn ein gwaith, wrth i ni geisio dod â rhagor o’n casgliadau arlein, i gynulleidfa ehanach, fyd eang. Dim ond dechrau’r gwaith yw hyn. Mae hi mor gyffrous meddwl beth y bydd pobl Cymru a thu hwnt yn ei wneud gyda’r cofnodion yma – archwilio gwrthrychau, llunio straeon ac ychwanegu at ein dealltwriaeth ni o’r casgliad cenedlaethol” – Chris Owen, Rheolwr y We Chwilio Casgliadau Arlein I’r dyfodol... Ein gwaith ni ‘nawr fydd i fynd trwy’r hanner miliwn o gofnodion, a’u gwella. Ysgrifennwyd rhai yn y 1940au ac felly byddwn yn ychwanegu gwybodaeth a lluniau wrth i ni fynd yn ein blaen. Fe fyddwn ni’n dadansoddi sut y mae pobl yn defnyddio’r casgliadau, i weld be sy’ fwya’ poblogaidd ymysg ein hymwelwyr, neu beth sy’n sbarcio trafodaeth. Bydd hyn yn rhoi syniad i ni o beth i dynnu llun ohono nesaf, neu beth i’w ystyried ar gyfer arddangosfeydd yn y dyfodol. Mae paratoi gwrthrychau a thynnu eu lluniau yn broses sydd angen gofal, am fod llawer o'r gwrthrychau yn fregus neu'n sensitif i olau. Os hoffech chi ein cefnogi yn y gwaith yma, gwnewch rodd heddiw - mae pob cyfraniad yn cyfri. Cyfrannu Heddiw Rydym ni'n eithriadol o ddiolchgar i'r People's Postcode Lottery am eu holl gefnogaeth wrth i ni weithio i rannu'n casgliadau arlein.
Darnau Arian Ffug Rhianydd Biebrach, 16 Mawrth 2017 Cafodd y person olaf ei ddienyddio am ffugio arian ym 1830 a chafodd ffugwyr oes Fictoria eu cosbi drwy alltudiaeth, carchar a llafur caled. Y gosb ar gyfer ffugio arian heddiw yw blynyddoedd yn y carchar. Fuoch chi erioed yn euog o wario darnau arian ffug? Hanner coron Siarl I ffug. Mae’r metel cyffredin rhydlyd i’w weld yn blaen drwy’r plât arian tenau. Gobeithio mai’ch ateb fydd, “naddo, siŵr iawn!”, ond a fyddech chi’n gallu adnabod arian ffug o’i weld? Yn ôl y Bathdy Brenhinol, roedd ychydig dros 2.5% o’r darnau punt a oedd yn cael eu defnyddio yn 2015 yn rhai ffug, felly sawl un ohonom ni sydd wedi torri’r gyfraith heb yn wybod i ni drwy drafod arian ffug? Nid problem fodern mohoni, chwaith. Efallai y synnwch o glywed bod darnau arian ffug wedi bod yn achosi pen tost i’r awdurdodau ers miloedd o flynyddoedd – ers i ni ddechrau defnyddio arian a dweud y gwir. O bryd i’w gilydd, bydd pobl sydd wedi dod o hyd i geiniogau gyda datgelydd metel yn hysbysu’r Cynllun Henebion Cludadwy yng Nghymru (PAS Cymru) amdanynt ac yn cael gwybod bod rhywbeth o’i le - ac mai ceiniogau ffug ydynt. Yn 2015, o’r 679 o ddarnau arian a ddaeth at sylw’r Cynllun, barnodd arbenigwyr Amgueddfa Cymru mai darnau ffug cyfoes oedd saith ohonynt. Disgrifiwyd llawer o’r lleill fel rhai ‘afreolaidd’ ac felly roedd y rhain hefyd wedi’u cynhyrchu o dan amgylchiadau amheus. Un o’r darnau ffug oedd hanner coron Siarl I, a gafodd ei darganfod gan Mr Nick Mensikov ym Meisgyn, Rhondda Cynon Taf. Darn arian yw hanner coron, ond roedd hi’n amlwg mai un ffug oedd hanner coron Mr Mensikov oherwydd bod cyrydiad yn dangos mai darn o aloi copr wedi’i orchuddio â haen denau o arian ydoedd. Fel newydd, byddai wedi ymddangos yn ddigon dilys i chi a fi, ond byddai’n werth llai o lawer na gwir werth hanner coron, sef deuswllt a chwe cheiniog (neu un wythfed o bunt). Mae deuddeg darn arian ffug o gyfnod teyrnasiad Siarl I wedi cael eu darganfod yng Nghymru a’u hadrodd i PAS Cymru ers 2009, mwy o lawer nag unrhyw frenin neu frenhines arall, ond mae’r mwyafrif helaeth yn hŷn o lawer ac yn dyddio o gyfnod y Rhufeiniaid, o’r ganrif gyntaf i ddechrau’r bumed ganrif OC. Mae un o’r darnau hanner coron Siarl I hyn yn un ffug hefyd. Allwch chi ddweud pa un? Pwy oedd yn gwneud arian ffug, a pham? Câi darnau arian ffug eu cynhyrchu am sawl rheswm yn y gorffennol. Weithiau, pan nad oedd digon o’r ceiniogau gwerth is, byddai pobl yn mynd ati i’w cynhyrchu’n answyddogol er mwyn gwneud yn iawn am y diffyg. Ym Mhrydain y Rhufeiniaid, roedd yr arfer hwn mor gyffredin fel ei bod yn bosibl bod llawn cymaint o ddarnau arian ffug yn cael eu defnyddio â rhai iawn ar rai cyfnodau. Ar ôl i Claudius lanio yma yn 43 OC, hwyrach fod y fyddin Rufeinig ei hun wedi bod yn gyfrifol am lawer o’r arian ‘afreolaidd’ hwn. Weithiau byddai llywodraethau’n goddef yr arian ffug fel rhywbeth annymunol ond angenrheidiol. Mewn achosion eraill, byddai pobl yn ffugio darnau arian am un rheswm syml - i wneud elw. Wrth gwrs, nid ar chwarae bach roedd gwneud hyn. Roedd angen cyflenwad o fetel, ffwrnes neu grwsibl, ac offer o bob math, yn cynnwys deiau neu fowldiau gyda chopi digon da o’r darn arian i’w atgynhyrchu wedi’i ysgythru arnynt. Roedd hyn yn golygu bod mwy nag un person yn rhan o’r fenter gan amlaf, a bod angen rhywfaint o fuddsoddiad ariannol cyn cychwyn. Felly nid gobaith olaf dynion neu fenywod tlawd heb unrhyw ffordd arall o gael arian oedd y mentrau hyn. Roedd rhai ‘bathwyr’, eisoes yn unigolion cefnog. Ym 1603, darganfuwyd menter fathu yng Nghaer Duncannon yn Iwerddon. Daethpwyd o hyd i fowldiau, darnau o bres, crwsiblau, ynghyd â chemegau a golosg, yn nesg cadlywydd y gaer, Syr John Brockett. Roedd Syr John wedi bod yn cynhyrchu darnau arian Seisnig a Sbaenaidd ffug, a chafodd fynd o flaen ei well am frad. Doedd dim bwriad defnyddio rhai o’r darnau ffug fel arian bob dydd, serch hynny. Cyn belled yn ôl â’r 16eg ganrif, roedd hynafiaethwyr a chasglwyr wedi dechrau ymddiddori mewn hen ddarnau arian, ac o ganlyniad dechreuodd rhai unigolion diegwyddor wneud busnes o gyflenwi darnau ffug i demtio’r diniwed. Yn Llundain ar ddechrau oes Fictoria, bu dyn o’r enw Edward Emery yn gyfrifol am ychwanegu 5–7,000 o ddarnau ffug o’r oesoedd canol a chyfnod y Tuduriaid at y farchnad casglwyr. Roedd darnau arian Rhufeinig yn boblogaidd tu hwnt hefyd, a chafodd darn ffug a gynhyrchwyd yn yr oes fodern ei ddarganfod gan Mr Rogers ym Mrynbuga yn 2007. Roedd wedi’i wneud o aloi metal cyffredin gwyn er mwyn edrych fel arian. Tybed a wnaeth y perchennog ei daflu i ffwrdd yn ei ddicter pan sylweddolodd ei fod wedi cael ei dwyllo? Sut roedd darnau arian ffug yn cael eu creu? Roedd dau brif ddull o gynhyrchu darnau arian ffug - eu curo o ddeiau a oedd wedi’u dwyn neu eu ffugio, neu eu castio mewn mowldiau. Roedd menter bathu darnau arian yn Iwerddon ym 1601 yn defnyddio deiau sialc a metel i guro’r darnau, a oedd wedi’u gwneud o aloi a oedd yn cynnwys digon o dun i greu’r lliw arian angenrheidiol, ond nid oedd y darnau, wrth reswm, yn cynnwys unrhyw fetel gwerthfawr. Roedd hyn yn amlwg yn waith swnllyd ac felly roedd mentrau o’r fath yn aml wedi’u lleoli mewn ardaloedd prysur fel canol trefi lle byddai’r sŵn a’r gweithgarwch yn cael eu celu gan y mynd a’r dod ar y strydoedd, neu mewn mannau anghysbell y byddai pobl yn annhebygol o fynd iddynt. Dyma oedd dewis y ffugwyr Rhufeinig a oedd wrthi’n bathu arian ffug yn y mwynglawdd plwm yn Nraethen, ger Caerffili, lle daethpwyd o hyd i ddarnau arian, y ‘fflaniau’, neu’r darnau metel gwag, a ddefnyddiwyd i guro’r darnau ffug, yn ogystal â’r ffyn metel y torrwyd y fflaniau oddi arnynt. Darganfuwyd yr eitemau hyn o amgylch lle tân, ac ni allwn ond dyfalu pa mor boeth, annifyr a pheryglus oedd creu darnau arian o dan y ddaear fel hyn. Roedd castio’n broses wahanol, ond roedd gofyn cael ffynhonnell bwerus o wres serch hynny am fod angen metel tawdd. Gwnaed argraff o ddwy ochr darn arian go iawn mewn clai, cwyr neu ludw. Yna, ar ôl iddynt galedu byddai’r mowldiau’n cael eu rhoi at ei gilydd a’u llenwi ag aloi metel tawdd. Mae modd dweud bod rhai darnau arian wedi cael eu castio am nad yw’r sianel lle cafodd y metel ei dywallt wedi cael ei thorri i ffwrdd neu ei llyfnu yn iawn. Mae digon o dystiolaeth i ddangos bod y dull hwn o ffugio ar waith yn Llundain adeg y Rhufeiniaid, yn cynnwys y darnau a gastiwyd eu hunain (mewn aloi efydd neu dun lliw arian yn aml) ynghyd â channoedd o fowldiau. Nid defnydd cyfrwys o aloiau oedd yr unig ffordd o ffugio metel drudfawr er mwyn creu darnau arian a oedd yn argyhoeddi (roedd rhai’n cynnwys arsenig er mwyn gwynnu’r metel!). Roedd rhai darnau – fel yr hanner coron Siarl I y soniwyd amdani gynt – yn cael eu gwneud o fetelau cyffredin ac yna’n cael eu platio â haen denau o arian neu aur er mwyn iddynt edrych fel y dylent. Roedd darnau ffug yr Oesoedd Canol yn aml yn defnyddio techneg o’r enw euro â thân. Byddai darn gwag o fetel cyffredin yn cael ei rwbio â chymysgedd o aur a mercwri ac yna’n cael ei gynhesu. Byddai’r mercwri’n anweddu a’r aur yn cael ei fondio i wyneb y metel. Yna byddai modd curo’r darn rhwng y deiau. Yn amlwg, roedd y broses hon yn gofyn am rywfaint o sgil dechnegol, ac mae yna dystiolaeth fod ffugwyr yn arbrofi gyda dulliau a fyddai’n cael eu defnyddio at ddibenion mwy cyfreithlon maes o law. Gwelwyd bod darn arian ffug yn dyddio o deyrnasiad Wiliam III (1689–1702) wedi cael ei wneud gan ddilyn enghraifft gynnar o dechneg platio Sheffield. Byddai plât copr yn cael ei rolio neu ei forthwylio rhwng dwy haen denau o arian, cyn torri’r darnau arian gwag ohonynt. Yna, byddai’r ymylon yn cael eu gorchuddio ag aloi copr ac arian cyn i’r darnau gwag gael eu curo gyda deiau swyddogol wedi eu smyglo allan o fathdy Llundain. Byddai’r aur a’r arian oedd eu hangen ar gyfer y platio yn cael eu cyflenwi drwy docio arian go iawn (a oedd yn drosedd ynddo’i hun) yn ogystal â thoddi darnau o blât neu ddarnau arian eraill. Cosbau Roedd y cosbau llym ar gyfer ffugio arian yn adlewyrchu natur ddifrifol y drosedd ond hefyd pa mor anodd oedd dod o hyd i’r troseddwyr. Fel llawer o gosbau yn y cyfnod cyn fodern, roeddent yn gosbau corfforol eu natur. Yn yr hen Rufain, roedd yn drosedd ddifrifol iawn, a oedd yn gyfystyr â brad, a’r gosb oedd alltudiaeth neu gaethwasiaeth os oeddech chi’n lwcus neu, fel arall, byddech yn cael eich croeshoelio. Ar ddechrau’r 4edd ganrif, cyflwynodd yr Ymerawdwr Cystennin – sy’n enwocach am wneud Cristionogaeth yn grefydd swyddogol yr Ymerodraeth Rufeinig – losgi fel cosb i ffugwyr. Yn Lloegr yn y 10fed ganrif, o dan y brenin Athelstan (927–939), byddai’r ffugiwr yn colli llaw, ond aeth un o’i olynwyr Normanaidd, Harri I (1100–1135), un yn well. Ac yntau’n amau bod gweithwyr ei fathdy swyddogol yn cynhyrchu arian afreolaidd yn ddistaw ar y slei ac yn anfodlon â safon yr arian rheolaidd, gorchmynnodd iddynt ddod i Gaer-wynt i ddathlu’r Nadolig a thorrodd law dde a cheilliau pob un ohonynt i ffwrdd. O dan Edward I a brenhinoedd diweddarach, marwolaeth drwy grogi oedd y gosb arferol i ddynion, gyda menywod yn cael eu llosgi a’u tagu. Dioddefodd tair anffodus y gosb erchyll hon yng Nghaeredin yn yr 16eg ganrif, ac ym 1560 cafodd Robert Jacke, masnachwr o Dundee, ei grogi a’i chwarteru, dim ond am fewnforio arian ffug. Cafodd 19 o bobl y gosb eithaf am ffugio arian ym 1697 pan oedd Syr Isaac Newton yn Warden y Bathdy Brenhinol.
Bant â’i ben e! Hanes Darnau Arian y Werinlywodraeth Rhianydd Biebrach, 16 Rhagfyr 2016 Portread o’r Brenin Siarl I Ar fore rhewllyd 30 Ionawr 1649, yn dilyn rhyfel cartref hir a gwaedlyd rhwng y Goron a’r Senedd, cafodd Brenin Siarl I ei ddienyddio yn Llundain a chafodd y frenhiniaeth ei dileu. Dair blynedd yn gynharach, ym 1646, roedd y Senedd wedi cael gwared ar esgobion Eglwys Lloegr, a phan gafodd Tŷ’r Arglwyddi ei ddileu hefyd ym mis Mawrth 1649, roedd hi’n ymddangos bod cyfundrefn lywodraeth canrifoedd oed Prydain wedi diflannu am byth. Does ryfedd fod pobl ar y pryd yn dweud bod y byd wedi’i droi ar ben i waered. Yn y pen draw, cwta un mlynedd ar ddeg y parodd cyfnod y Werinlywodraeth ansicr hon a chafodd y frenhiniaeth ei hadfer ym 1660. Ond, o bryd i’w gilydd, mae’r darnau arian unigryw a gafodd eu bathu yn ystod y cyfnod byr hwn yn dod i’r fei yng Nghymru wrth iddynt gael eu darganfod gan ddatgelyddion metel a’u nodi drwy’r Cynllun Henebion Cludadwy . Maen nhw wedi cael eu darganfod mewn niferoedd bach ledled Cymru, o Faenorbŷr yn Sir Benfro i Cwm yn Sir y Fflint, ac mae eu cyflwr wedi amrywio, yn cynnwys un neu ddau a oedd wedi cael eu hailddefnyddio at ddibenion eraill maes o law. Felly beth sy’n eu gwneud nhw mor arbennig? Darnau arian ar gyfer y Werinlywodraeth Nid yw’n syndod bod y dull cwbl newydd o lywodraethu a gyflwynwyd mewn ffordd mor waedlyd ar ôl dileu’r frenhiniaeth ym 1649 wedi esgor ar newid enfawr yn un o agweddau pwysicaf hunaniaeth y genedl - yr arian. Cyn hyn, roedd pob darn arian yn cael ei gyhoeddi yn enw’r brenin neu frenhines ac yn dangos delwedd ohono neu ohoni. Hyd yn oed yn ystod y Rhyfel Cartref (1642-48), roedd y Senedd – a oedd â Llundain, ac felly Bathdy’r Tŵr, o dan ei rheolaeth – wedi parhau i guro darnau arian yn y dull traddodiadol tra bod canlyniad y rhyfel yn ansicr. Ond â Phrydain bellach yn weriniaeth, roedd hi’n amlwg nad oedd diwyg canrifoedd oed darnau arian, gyda phen y brenin neu frenhines ac ysgrifen Lladin, yn briodol mwyach. Roedd angen diwyg newydd a fyddai’n pwysleisio dilysrwydd y drefn weriniaethol. Pam maen nhw’n edrych yn wahanol? Hanner grôt (dwy geiniog) y Werinlywodraeth a gafodd ei ganfod gan R. W. Bevans ym Maenorbŷr, Sir Benfro, 2009. Nid oedd llythrennau na dyddiad ar y darnau isaf eu gwerth. Does dim angen i chi fod yn arbenigwr darnau arian i weld y gwahaniaeth amlwg rhwng y darnau newydd a’r rhai sy’n fwy cyfarwydd i ni i gyd – does dim pen brenin! Wrth reswm, ar ôl torri pen y brenin go iawn i ffwrdd, felly hefyd roedd rhaid tynnu’r ddelwedd ohono oddi ar y darnau arian. Gyda’r brenin wedi mynd, honnodd Tŷ’r Cyffredin mai nhw oedd yn arfer pŵer sofran ar ran y bobl, a bod Duw wedi rhoi sêl ei fendith i’r drefn newydd drwy alluogi’r Senedd i drechu’r brenin mewn brwydr. Cafodd yr honiad eofn hwn ei ategu gan y delweddau a’r llythrennau a ddefnyddiwyd ar y darnau arian newydd. Ar du blaen y darn arian (pen), yn lle’r ddelwedd draddodiadol o ben y brenin/brenhines yn gwisgo coron, roedd tarian â chroes San Siôr arni, yn cynrychioli Lloegr. O’i hamgylch roedd torch o lawryf a phalmwydd, symbol o fuddugoliaeth y Senedd a’r heddwch honedig a ddeuai yn sgil hynny. Ar y tu chwith (cynffon), roedd tariannau Lloegr ac Iwerddon yn unedig, gydag Iwerddon yn cael ei chynrychioli gan delyn Wyddelig, ynghyd â’r dyddiad cyhoeddi a gwerth y darn. Nid oedd yr Alban, a oedd yn wlad annibynnol ar y pryd ac â’i darnau arian ei hun, yn cael ei chynrychioli, nac ychwaith Cymru, a oedd yn cael ei hystyried yn rhan o deyrnas Lloegr ac felly’n cael ei chynrychioli gan groes San Siôr – mae hyn yn wir ar Jac yr Undeb hyd heddiw. Gwnaed newidiadau hefyd i’r llythrennau a oedd yn ymddangos o amgylch ymyl y darnau arian. Yn draddodiadol, byddai’r rhain wedi bod yn Lladin, gan roi enw’r brenin neu frenhines a rhestr gryno o’i deitlau neu ei theitlau (yn cynnwys hawl i Ffrainc!) yn ogystal ag arwyddair Lladin. Ond cafodd hyn ei ddisodli gan ‘THE COMMONWEALTH OF ENGLAND’ ar yr ochr flaen a ‘GOD WITH US’ ar yr ochr arall. Nid yn unig roedd y datganiadau syml hyn yn cael gwared ar bob cyfeiriad at bŵer brenhinol, ond roeddent hefyd yn disodli Lladin â’i gysylltiadau Catholig gyda Saesneg Protestannaidd da, ac yn honni hawl i nawdd a chefnogaeth Duw yng ngwir arddull y Piwritaniaid. Ymateb y Brenhinwyr Torlun pren o’r ail ganrif ar bymtheg yn dangos dau ddyn mewn tafarn, yn gwisgo clos pen-glin a oedd yn debyg i’r ddwy darian unedig ar ddarnau arian y Werinlywodraeth. (Ffynhonnell: ) Er i Siarl gael ei drechu a’r frenhiniaeth ei dileu, roedd llawer o bobl wedi gwrthwynebu ei ddienyddio ac yn beirniadu’n hallt y drefn weriniaethol newydd a gafodd ei harwain gan Senedd y Gweddill hyd nes 1653. Roedd hyd yn oed y darnau arian yn destun gwawd, gyda brenhinwyr yn canfod ffyrdd o dynnu blew o drwyn y llywodraeth drwy wneud sbort am ben y dyluniadau newydd. Er enghraifft, yn ôl brenhinwyr, roedd y geiriau ar naill ochr y darnau yn awgrymu bod ‘Duw’ a’r ‘Werinlywodraeth’ yn groes i’w gilydd. Roedd tariannau Lloegr ac Iwerddon yn ymddangos yn unedig yn destun cryn ddifyrrwch hefyd am eu bod yn edrych fel clos pen-glin, ac roeddent yn cael eu hadnabod yng nghylchoedd y brenhinwyr fel ‘breeches for the rump’, gyda ‘rump’ nid yn unig yn cyfeirio at enw’r senedd (Rump Parliament yw’r enw Saesneg ar Senedd y Gweddill) ond hefyd yn air cyffredin am y pen-ôl. Yn ddiddorol ddigon, ym 1658 fe wnaeth y llywodraeth ymgais i ddychwelyd at ddyluniad mwy cyfarwydd o’r cyfnod brenhinol. Roedd yn cynnwys proffil pennaeth newydd y wladwriaeth, yr Amddiffynnydd Oliver Cromwell, yn gwisgo coron lawryf ar yr ochr flaen, ac arfbais gyda – credwch neu beidio – coron ar ei ben ar y tu chwith. Roedd Cromwell wedi cael cynnig y goron ond roedd wedi ei gwrthod, felly a oedd ei chynnwys yn y dyluniad newydd yn ymgais gan y llywodraeth simsan i gyfleu delwedd o sefydlogrwydd gan ddefnyddio symbolau mwy cyfarwydd yr oes a fu? Bu farw Cromwell yn fuan wedi hyn ac ni chafodd y darnau arian eu cyhoeddi byth, felly nid yw pobl yn debygol o ddod o hyd iddynt gyda’u datgelyddion metel. Yr Adferiad a thu hwnt Hanner grôt y Werinlywodraeth wedi treulio a gafodd ei ailddefnyddio fel arwydd o gariad, a ganfuwyd gan Gwyn Rees ger Gwenfô, De Morgannwg, yn 2012. Hanner grôt y Werinlywodraeth a ganfuwyd gan Gwyn Rees ger Gwenfô yn 2015. Mae’n bosibl bod y twll wedi’i wneud i sicrhau na ellid ei ddefnyddio. Methiant fu arbrawf y gweriniaethwyr yn y pen draw a chafodd y frenhiniaeth ei hadfer o dan deyrnasiad Siarl II ym 1660. Cafodd y rhai a lofnododd warant ddienyddio ei dad, y teyrnleiddiaid, eu crynhoi a’u dienyddio; cafodd corff Oliver Cromwell ei ddatgladdu a’i grogi mewn cadwynau hyd yn oed. Cafodd darnau arian y Werinlywodraeth eu trin yr un mor ddidrugaredd. Rhoddwyd y gorau i’w defnyddio a chawsant eu casglu er mwyn eu hailfathu rhwng 1661 a 1663. Amcangyfrifir bod dau o bob tri o’r darnau arian a fathwyd ers 1649 wedi cael eu casglu. Ond beth ddigwyddodd i’r gweddill? Bydd y rhan fwyaf wedi cael eu cymryd dramor a bydd rhywfaint wedi cael eu celcio, ond mae’r darnau sydd wedi cael eu canfod gan ddatgelyddion metel yng Nghymru, pob un ohonynt yn geiniog neu’n hanner grôt, sef y darnau gwerth isaf, yn awgrymu bod rhai wedi cael eu colli’n ddamweiniol. Mae’r ôl traul ar y rhan fwyaf o’r darnau sydd wedi’u darganfod yn deillio o’r defnydd ohonynt neu ddifrod tra’u bod yn y ddaear, ond mae’n ymddangos bod un darn a gafodd ei ganfod gan Gwyn Rees ger Gwenfô yn Ne Morgannwg, yn 2012, wedi cael ei blygu a thwll wedi’i wneud yn y rhan uchaf ohono, er mwyn ei ddefnyddio fel arwydd o gariad a’i grogi o gadwyn neu ruban o bosibl. A gafodd y darn hwn ei golli’n ddamweiniol, neu ai tystiolaeth o dor-perthynas ydyw? Mae gan ddarn hanner grôt arall y Werinlywodraeth, a gafodd ei ganfod ger Gwenfô hefyd gan Mr Rees yn 2015, dwll yn ei ganol – mae’n siŵr mai diben hynny oedd ei ddirymu a sicrhau na ellid ei ddefnyddio ar ddechrau’r 1660au. Mae’n bosibl na wnaeth llywodraeth yr Adferiad adalw’r darnau gwerth isaf, felly hwyrach eu bod nhw wedi parhau i gael eu defnyddio y tu hwnt i’r 1660au cynnar. Arwyddocâd hanesyddol Hanner coron Gwerinlywodraeth Lloegr (2s 6d), Er nad ydynt yn ennyn llawer o ddiddordeb ymhlith casglwyr oherwydd y dyluniad plaen a’r ffaith fod y darnau o werthoedd gwahanol yn edrych yr un fath, mae darnau arian y Werinlywodraeth yn ddifyr o safbwynt hanesyddol ac archaeolegol. A hwythau wedi cael eu defnyddio am gyn lleied o amser, maen nhw wedi goroesi cyfnod cythryblus yn hanes Prydain, gyda rhyfel gwaedlyd a chynhennus yn cael ei ddilyn yn gyntaf gan ddienyddiad brawychus y brenin ac yna gan flynyddoedd o newid gwleidyddol a chrefyddol wrth i’r wlad geisio canfod trefn dderbyniol i gymryd lle teyrnasiad brenhinol. Wrth i’r cyfundrefnau gwleidyddol fethu bob yn un, byrhoedlog hefyd oedd diwyg newydd y darnau arian – gyda Siarl II yn dychwelyd at y diwyg canrifoedd oed cyfarwydd yn dangos pen y brenin/brenhines, a dyna sydd wedi para hyd heddiw. Mae’r newidiadau enfawr yn y dyluniad yn dangos sut wnaeth y llywodraeth weriniaethol newydd geisio gwella clwyfau’r Rhyfeloedd Cartref a rhoi hwb i’w dilysrwydd yn absenoldeb y brenin. Ydy hi’n well eu gweld fel arwydd o fywyd yn dilyn yr un drefn fwy neu lai ag arfer, neu fel symbol o fyd a’i ben i waered? Hanner coron patrwm Oliver Cromwell, 1658
