Blog | Museum Wales

Archaeopteryx – y ddolen goll rhwng deinosoriaid ac adar?

Mae'r Archaeopteryx yn ffosil eiconig, a ystyrir yn aml fel y 'ddolen goll' rhwng deinosoriaid ac adar. Fe'i disgrifiwyd am y tro cyntaf yn 1861 yn ôl gan Hermann von Meyer (1801–1869), palaeontolegydd o'r Almaen. Ers hynny, mae'r Archaeopteryx wedi bod yn destun dadl ynghylch tarddiad adar a'u cysylltiad â'r deinosoriaid.

Dim ond un sbesimen ar ddeg ac un bluen sydd wedi'u darganfod, a hynny mewn nifer fechan o chwareli ger tref Solnhofen yn ardal Bafaria, de'r Almaen.

Daw bron pob sbesimen o Galchfaen Solnhofen, sef calchfeini mân mwdlyd gafodd eu dyddodi mewn lagwnau trofannol rhyw 150 miliwn o flynyddoedd yn ôl tua diwedd y cyfnod Jwrasig. Cafodd un sbesimen ei ddarganfod yn nyddodion gorchuddiol Ffurfiant Mörnsheim, ac mae tua hanner miliwn o flynyddoedd yn iau na'r gweddill.

Ffosil sgerbwd Archaeopteryx gydag olion plu.

Darganfyddiad

Ym 1861, cyhoeddodd Hermann von Meyer ddisgrifiad o bluen ffosil gafodd ei ddarganfod yng Nghalchfaen Solnhofen, a'i enwi'n Archaeopteryx lithographica. Ystyr Archaeopteryx yw 'adain hynafol'. Dywedodd Von Meyer fod "sgerbwd lled gyflawn o anifail wedi'i orchuddio â phlu" wedi'I ddarganfod hefyd. Wedi cryn gystadleuaeth rhwng amgueddfeydd amrywiol, llwyddodd yr Amgueddfa Brydeinig i brynu'r sgerbwd ynghyd â ffosilau eraill Solnhofen am £700, swm anferthol ar y pryd, yr un faint â chyflog deng mlynedd a mwy i grefftwr medrus.

Ym 1863, fe wnaeth Richard Owen, Uwcharolygydd casgliadau hanes natur yr Amgueddfa Brydeinig, ddisgrifio a darlunio'r sbesimen, gan gyfeirio ato fel aderyn ag iddo "rare peculiarities indicative of a distinct order". Cafodd y ffosil arbennig hwn ei ddarganfod prin ddwy flynedd ers cyhoeddi llyfr Charles Darwin, On the Origin of Species, a newidiodd farn pobl am y byd naturiol.

Roedd yr Archaeopteryx yn cydfynd ag athroniaeth Darwin gan ei fod yn dangos nodweddion adar ac ymlusgiaid.

Sut olwg oedd ar yr Archaeopteryx?

Aderyn cyntefig a chanddo blu oedd yr Archaeopteryx, ond mae ei sgerbwd ffosiledig yn debycach i ddeinosor bychan.

Roedd tua'r un maint â phioden. Yn wahanol i adar modern, roedd ganddo lond ceg o ddannedd, cynffon hir esgyrnog a thair crafanc ar ei adenydd a ddefnyddiwyd i fachu ar ganghennau o bosibl. Nid oedd ganddo fysedd troed cwbl gildro sy'n helpu llawer o adar modern i glwydo. Roedd gan yr Archaeopteryx asgwrn tynnu, fodd bynnag, ac adenydd a phlu 'hedfan' anghymesur, fel aderyn cyffredin. Mae'n bosibl ei fod yn gallu hedfan, er nad cystal â hynny.

Adluniad o Archaeopteryx gyda phlu glas a melyn, yn sefyll ar gangen.

Byd yr Archaeopteryx

Bu Archaeopteryx yn byw ar dir ar bwys casgliad o lagwnau llonydd a hallt o fewn môr trofannol bas. Roedd bywyd ar wyneb dyfroedd y lagwnau yn bennaf, gan fod llawer o'r gwaelodion yn wenwynig iawn. Mae'n bosibl mai crinoidau arnofiol bach (lili'r môr) ac ambell bysgodyn oedd yr unig anifeiliaid oedd yn byw yn y lagwnau.

Roedd amonitau, berdys, cimychiaid a sêr môr yn byw yn y môr agored gerllaw, ac roeddynt yn cael eu golchi i'r lagwnau gan stormydd o dro i dro. Nid oeddynt yn para'n hir yn nyfroedd y lagŵn. Cafodd olion marchgrancod eu darganfod ar ddiwedd trywydd byr o'u hôl troed eu hunain.

Weithiau, byddai ymlusgiaid morol fel ichthyosoriaid a chrocodeiliaid yn cael eu golchi i'r lagwnau hefyd. Roedd pterosoriaid a phryfed mawr fel gweision y neidr yn hedfan fry uwchben y môr. Byddent yn cael eu sgubo i ddyfroedd y lagwnau mewn stormydd.

Cafodd sbesimen ifanc o ddeinosor theropod bach o'r enw Compsognathus ei ddarganfod yn yr un gwaddodion, wedi'I olchi yno o'r tir siŵr o fod.

Darlun o dri Archaeopteryx mewn coedwig gynhanesyddol: un yn hedfan yn agos at y ddaear, un arall yn lansio oddi ar y ddaear a'r trydydd yn dringo coeden.

Sut wnaeth Archaeopteryx farw a chael ei gadw?

Er mai aderyn y tir oedd yr Archaeopteryx, byddai rhai ohonynt yn cael eu dal gan stormydd weithiau wrth hofran uwchben y dŵr. Yn llawn dŵr ac yn methu codi i'r awyr eto, byddent yn boddi ac yn suddo i waelod y lagŵn.

Mae'r holl sbesimenau y gwyddom amdanynt yn dangos nodweddion anaeddfedrwydd, sy'n awgrymu nad oedd yr un ohonynt wedi tyfu'n oedolyn. Efallai mai dyma pam nad oedden nhw'n llwyddo i oroesi tywydd stormus.

Cafodd eu carcasau eu claddu'n gyflym dan fwd calch mân ar wely'r lagŵn. Credir bod metr o'r graig heddiw yn cynnwys gwaddodion 5,000 o flynyddoedd.

Mae ffosilau Solnhofen wedi para'n rhyfeddol o dda, am na wnaeth creaduriaid ysglyfaethus na symudiadau'r dŵr darfu arnynt. Mae'r calchfeini graenog yn cynnwys nodweddion cywrain fel adenydd gwas y neidr neu blu'r Archaeopteryx.

Darllen pellach

Wellnhofer, P. 2009. Archaeopteryx the icon of evolution. Pfeil Verlag, München, 208 tud.

Arthygl gan: Cindy Howells, Rheolwr Casgliadau (Palaeontoleg) a Caroline Buttler, Pennaeth Palaeontoleg

Dyddiad y cyhoeddiad: 13 Hydref 2011

Tagiwyd gyda: Esblygiad a Difodiant Hanes Naturiol Tacsonomeg a Systemateg Y Cofnod Ffosiliau

Catrin o Ferain

Mae bywyd Catrin o Ferain yn llawn dirgelwch. Roedd gan yr aeres gyfoethog hon o Sir Ddinbych waed Tuduraidd, ac roedd yn perthyn o bell i'r Frenhines Elisabeth I.

Ei hanes hi a'i gŵyr niferus oedd un o brif straeon rhamant y gogledd. Cafodd chwech o blant a thros dri deg o wyrion ac wyresau oedd i gyd yn rhan o deuluoedd cyfoethocaf y wlad. Yn sgil hyn cafodd y teitl 'Mam Cymru'.

Yn oes Catrin, roedd pobl yn priodi am arian, tir a phŵer, nid cariad. Fel aeres gyfoethog o dras frenhinol, ystyriwyd Catrin yn dipyn o fachiad! Priododd bedair gwaith gyda Chymry enwog, ac roedd yn perthyn i deuluoedd cyfoethocaf, pwysicaf y gogledd.

Byddai pobl gyfoethog yn aml yn cael rhywun i beintio eu portreadau er mwyn gwneud sioe fawr o'u cyfoeth a'u statws cymdeithasol. Ond yn yr oes grefyddol hon, roedd hi'r un mor bwysig ymddangos yn ddiymhongar o flaen Duw.

Priodolwyd y portread hwn i'r artist a swyddog llywodraethol Iseldiraidd Adriaen van Cronenburgh, a beintiodd sawl portread o uchelwyr Ffrisaidd. Mae ei waith yn dangos y dechneg peintio olew Iseldiraidd soffistigedig.

Archwiliwch y Llun

Cyffyrddwch ran o’r portread i ganfod yr hyn y mae portread Catrin yn ei ddatgelu amdani, ffasiynau’r oes, a thraddodiad portreadu’r unfed ganrif ar bymtheg.

Phenwisg Croen gwelw Jlysau Cefndir Arysgrif Ffrog felfed Llyfr gweddi Gwregys gadwyn Benglogau

Phenwisg

Yn draddodiadol, roedd menywod priod yn gorchuddio'u gwallt â phenwisg. Yn aml roedd y rhain wedi'u haddurno â gemau i dynnu sylw at y talcen, a ystyriwyd yn fan prydferth.

Croen gwelw

Ystyriwyd bod croen gwelw Catrin yn arwydd o bendefigaeth a thynerwch – dim ond y tlodion oedd yn gweithio yn yr haul drwy'r dydd oedd â lliw haul. Cysylltwyd gwenu â ffyliaid, sy'n egluro wyneb diemosiwn Catrin.

Jlysau

Gwisgwyd tlysau fel addurn, fel heddiw, ond roedd hefyd yn arwydd o gyfoeth, ac roedd rhai yn arwyddion o deyrngarwch a chariad.

Cefndir

Drwy ddefnyddio man gwastad du fel cefndir, mae'r artist wedi sicrhau nad oes unrhyw beth yn tynnu ein sylw oddi ar Catrin. Arni hi y dylid canolbwyntio, ac mae ei chroen golau ac aur cyfoethog ei gwisg yn sefyll allan yn erbyn y cefndir plaen.

Arysgrif

Mae'r arysgrif ysgafn hwn yn dweud 'Katherine Tudor of Beren'. Roedd arysgrifau o'r fath yn cael eu hychwanegu'n aml ar ôl i'r portread gael ei beintio, nid o reidrwydd gan yr artist.

Mae sawl fersiwn gwahanol o sillafiad Catrin. Roedd Catrin ei hun yn sillafu ei henw yn Katherin, Katryn ac yna Katheryn. Roedd hyn yn arfer gyffredin yn y cyfnod. Beren (neu Berain) oedd enw ei chartref yn Sir Ddinbych.

Ffrog felfed

Efallai bod ffrog felfed du hir Catrin yn edrych yn dywyll i ni, ond dyma oedd y ffasiwn diweddaraf yn Sbaen ym 1568.

Ystyriwyd gwisgoedd du yn ffurfiol, urddasol – ac yn ddrud iawn, gan fod llifyn du yn anodd ei gael. Mae ffrog Catrin wedi’i bywiogi â brodwaith cymhleth ar ei llewys a’i choler.

Llyfr gweddi

Yn ôl y chwedlau, blwch yw hwn sy'n cynnwys llwch ei hail ?r, Rhisiart Clwch. Ond roedd yn fyw ym 1568 pan beintiwyd hwn, ac roedd y cwpwl wedi priodi ychydig cyn hynny.

Mae'n fwy tebygol i fod yn llyfr gweddi y mae Catrin er mwyn ei phortreadu ei hun fel Cristion ffyddlon.

Gwregys gadwyn

Mae Catrin yn gwisgo gwregys gadwyn ffasiynol, gan ei ddolennu i fyny i ddangos i ni'r hyn sy'n ymddangos fel loced ar y gwaelod, ond gallai fod yn berbelen neu'n eiddo gwerthfawr arall.

Ysgrifennodd yr hynafiaethydd Thomas Pennant 'Clywais ei bod yn cadw gwallt ei hail ?r a'i hoff ?r yn y loced,' tra bod Haneswyr Celf wedi dweud bod y gadwyn o gwmpas ei gwasg yn symboleiddio ei hufudd-dod fel gwraig.

Benglogau

Yn ôl llên gwerin llofruddiodd Catrin lawer o'i chariadon. Ond nid un o benglogau y rhain yw hwn! Roedd y penglog yn brop cyfarwydd mewn portreadau cynnar. Fe'i gelwir yn ddyfais memento mori, gwrthrych sy'n cynrychioli tynged dyn. Mae'n gydnabyddiaeth i natur ddiflanedig bywyd, ac yn ddatganiad o ostyngeiddrwydd o flaen Duw.

Pan fu farw ail ŵr Cathryn dramor, dychwelodd i Sir Ddinbych gyda'r portread hwn, a bu'r llun yno am bron i bedwar can mlynedd.

Ychydig cyn yr Ail Ryfel Byd, fe'i gwerthwyd a'i gludo i'r Iseldiroedd. Yno, fe'i gwerthwyd i gasglwr a ddaeth â'r gwaith nôl i Brydain. Yn y pen-draw fe'i prynwyd gan Gyfeillion Amgueddfa Genedlaethol Cymru a gyflwynodd y portread i ni ym 1957.

Dyddiad y cyhoeddiad: 10 Hydref 2011

Tagiwyd gyda: Celf Tirluniau a Phortreadau

Big Draw

Sian Lile-Pastore, 10 Hydref 2011

Hello!

Every year we take part in the Big Draw Here are the pictures from this year which took place on the 1st and the 8th October. We made a paper version of St Fagans: National History Museum inspired by Made by Joel, and used some of his images too.

Dyddiad y cyhoeddiad: 10 Hydref 2011

Tagiwyd gyda: Addysg Oriel 1

Ebost

Excavating a Girth Hoop

5 Hydref 2011

To the right is an image of the lorica segmentata girth hoop, complete with a copper alloy tie ring, after excavation in the conservation laboratory. The general shape of the hoop, which is lying on its side, can be discerned, and it is obvious that the plate is broken in several places. I had hoped to be able to see how the solid tie ring interacted with the girth hoop, but unfortunately too little of the iron plate remains in a stable enough state to remove enough of the obscuring soil currently supporting it. An x-ray of this area of the block will show the complete shape of the tie ring, and hopefully how it is attached to the plate.

To reiterate, I am excavating the artefacts in this soil block in the same way that archaeologists do in the field, and am coming across the same extraneous stones, silty-soil and common artefacts such as ceramic building material and animal bone contained within the burial deposit that are found on the average archaeological site. As the stones, tile, etc, do underlie so much of the fragile iron plate, I will not remove them at this stage, though I am aware they could be covering more artefacts.

Within the hoop further broken plates can be seen, most notably a flat plate with a rolled edge: this is one of the few plates that can at this early stage be attributed to a specific area of the cuirass; the only plates with rolled edges were the lowest girth hoop above the hip, and the breast and back plates. Given the flat nature of this plate, it is most likely the lowest girth hoop.

To give readers an idea of the depth of the archaeological remains in the soil block, I have included photographs of the back of the girth hoop, as well as a photograph showing the interior. Of interest in the third photograph is part of a plate held to the back of the girth hoop by corrosion and burial products, and how thin the lorica plate with a rolled edge is in the fourth.

Not all artefacts excavated in this area of the soil block can be as easily identified as the plate with the rolled edge; some of the iron has suffered greatly, and only vague shapes in the soil can be distinguished. Removing soil from the surfaces of these mineralized objects has been challenging, as I have to be careful not to take away any burial deposit that might contain corrosion that may be part or all that is left of the archaeological object.

I have not recovered as many fittings, such as buckles, rivets, washers and studs as those found on cuirasses from other Roman sites, and it will be these attachments, and their position on the body armour, that will be very important when trying to work out which plates were breastplates, backplates, shoulderguards, etc. As expected, I have not found many of the valuable copper alloy fittings which could have been removed for re-use during and after the occupation of the fortress by military forces, although I have found possible iron components, harder to spot given the corroded nature of the metal. For example, in the last photograph, the red arrows are pointing towards vague rectangular shapes slightly proud of what is an extremely fragmentary lorica plate; these might be the remains of fittings. Again, only high quality x-radiography will provide us with an image which might allow curators to make an identification of what these deteriorated artefacts are.

The hoop and other items will remain in place until the rest of the block has been excavated, when deconstruction will take place.

Dyddiad y cyhoeddiad: 5 Hydref 2011

Tagiwyd gyda: Archeoleg

Gwymon Gwych Prydain

Mae gwymon (algâu'r môr) yn amrywio'n fawr o ran ffurf, lliw a gwead, ac mae llu o rywogaethau gwahanol yn byw mewn cilfachau gwahanol o'r glannau. Mae rhai'n gallu tyfu'n uchel ar y traeth lle mae'n sych am gyfnodau helaeth o'r dydd; eraill wedi datblygu amddiffynfa rhag difrod y tonnau. Y nodweddion hyn a llawer mwy a ddefnyddiwyd gan dacsonomegwyr i nodi a dosbarthu'r gwymon.

Mae Amgueddfa Cymru yn cadw llysieufa o sbesimenau algaidd sych gwasgedig fel rhan o'i chasgliadau botanegol. Mae'r llysieufa hon yn adnodd hollbwysig ar gyfer astudio gwymon.

Porwch drwy'r lluniau isod i weld y gwahanol fathau o wymon sydd i'w gweld ar draethau creigiog amrywiol ein gwlad.