Nodweddion cyffredinol

cofio iwso maen carrag

Er bod rhai miloedd o Gymry Cymraeg yn byw yn y De-ddwyrain heddiw, prin iawn yw'r sawl a glywodd y dafodiaith wreiddiol; prinnach fyth yw'r rhai sydd yn ei siarad. Mae iaith Richard Griffith Thomas yn amlygu nodweddion mwyaf trawiadol y Wenhwyseg:

• æ sydd mewn geiriau fel græ t 'grât', Næ d 'nhad', sæ r.
• a a geir yn y sillaf olaf yn, e.e. pynthag 'pymtheg', dychra 'dechrau', gatal 'gadael'.
• Mae Calediad yn gyson, e.e. acor 'agor', doti 'dodi', lliti 'lludw', wetyn 'wedyn'. Nodwedd ar dafodiaith yr ardal hon yw na cheir Calediad yn odw 'ydwyf'.
• Collir h yn eddi 'heddiw' ond fe'i ceir yn barra harn 'barrau haeam' am fod pwyslais ar harn.
• Terfyniad trydydd person unigol gorffennol y ferf yw ws, e.e. mynnws 'mynnodd'.

Er bod yr acen mor hynod, nodweddiadol ddeheuol yw'r rhan fwyaf o'r geiriau yn y darn hwn, e.e. ffwrn, cwmpo 'cwympo', a mam-gu. Gair sydd yn hynodi'r De-ddwyrain yw glowty.

Y recordiad

Odd yr 'en ffwrn crasu bara yn y wal yn y manna. Ma 'i... Ma 'i 'na 'eddi, dim on' bo'r y... brics a'r... y græ ts newydd 'ma wedi gaead a miwn. Wi'n cofio bod jyst y miwn yn y ffw... yr 'en ffwrn! Odw, achos wi'n cofio odd yr arch wedi... yn tu fiwn w' dychra cwmpo. A beth fynnws Næ d odd mynnyd sæ r y Llan. Odd y sæ r, odd a'n neud y... gwaith sæ r a gwaith meiswn. On' beth nath e odd nid acor, gwitho odd' 'ma, on' acor twll o'r glowty 'rochor yco miwn i'r ffwrn. A llanw'r ffwrn o liti a doti'r brics yn ôl yn y top mwn morta' sment. A gatal nw sefyll wthnos. A wetyn, Næ d a jobyn wetyn, tynnu'r Iliti mæ s, a ma'r 'en ffwrn yn sefyll byth ag wn i. Er nag os dim crasu bara w' bod yndi es pynthag, pynthag, ddeunaw mlynadd.

O, fi welas yn rai ffermydd abothu 'ma... y... on nw'n cæ l tripat. Wel, pishyn... barra harn odd a, ag odd dou o nw, dou yn dod mæ s 'ma, yn 'itsho'n y bar top man 'yn, ag odd y rest myn' t'ag yn ôI, drws y tæ n. Ag oech chi'n gallu doti citl ne grochon ar ben y tæ n ar... i sefyll arno fa. Odd 'wnnw'n rwpath odd wedi dod o'r 'en amsar pan odd y tshaen. /Ife?/ Dim on' shwrna 'riôd gwelas i'r tshaen, y tshaen a'r bechyn. Yn...mwn tŷ fferm yn y Bitws. Ond y tro dwedda own i 'no, pan odd y ffermwr sy 'no 'eddi'n myn' 'no, odd a'n altro'r cyfan. Odd a'n caead yr 'en bart 'ny fynydd, ag yn neud gecin newydd i'r modern fashion.

A 'na odd pwrpas arall i'r tripat wetyn odd i ddoti'r mæ n 'arn i grasu y... ffroes a pics crynon arno fa. Welsh cakes ys gwetson nw 'eddi. /Ie, ie, ie./ Wi'n... oen nw'n gwe' 'thdo i, odd Næ d a Mam yn gwed bo' nw'n colIo iwso mæ n carrag. Oen, oen. Mæ n carrag. On' 'na beth odd gen Mam yma, a'r un peth odd gen Mam-gu yn Llest Wen, mæ n 'arn odd genti.

On' odd ych tad yn cofio un... un carreg?

Odd, odd.

Yma?

Un carrag, odd.

Pwy garreg byse honno?

Wel, os gen i'm cof... welas i mo 'i, on' i glŵas a'n gwed am... bod, bod y mæ n carrag wedi bod yn cæ l iwso. Achos ishtag odd ar yr 'en ffwrn bara yn y manna, plæ t carrag odd i 'onno. Wel, y... gwelas i mog e, on' wi'n cofio Næ d yn mynnyd plæ t 'arn. A wi'n gofio fa achos bod a'n... yn ddueddol o gwmpo, myn' ag e a cæ l y gof i [ddo] ti dolan iddo fa, a shelff ar 'i waelod a. 'Sa'n cwnnu lan, a [do] ti fa'n erbyn y ff... gwddwg ffwrn, odd a'n sefyll 'i 'unan wetyn.

Nodiadau

cofio iwso maen carrag

ffwrn
Gair deheuol y mae ei diriogaeth yn cynnwys de'r Canolbarth; popty yw'r term gogleddol. Cofnodwyd ffwrn yn ardal Bangor yn golygu 'ffwrnes' ac mae'n ddigon posibl, felly, fod cylchrediad ehangach i'r gair ar un adeg gyda'r ystyr honno ond iddo gael ei ddisodli yn y Gogledd gan ffwrnes.

crasu
Gair y mae ei ystyr yn gorymylu ar eiddo pobi ac y bydd yr union beth y cyfeiria ato yn amrywio o fan i fan. Yn Llangynwyd byddir yn crasu tishan a bara ond yn popi cig (yn y ffwrn) a chaws (o flaen y tân). Ymhellach i'r gorllewin, nid crasu bara y byddir, ond ei bobi.

Mewn rhannau o Feirionnydd, at yr holl broses o wneud y bara y mae pobi yn cyfeirio, ond yn y Gogledd-orllewin a'r De-orllewin (a rhannau o Feirion hefyd), dylino'r toes yn unig a olygir. (Am fanylion Ilawnach, gweler S Minwel Tibbott, Geirfa'r Gegin.)

w dychra 'wedi dechrau'
Y ffurf 'wan' arferol drwy Gymru ar wedi yw 'di, e.e. Wi 'di gofyn. Yn ne-ddwyrain Morgannwg, fel y tystia'r enghraifft hon, gall w hefyd fod yn ffurf wan.

cwmpo 'syrthio'
Gair y mae ei ddosbarthiad daearyddol yn debyg i eiddo 'ffwrn'.

mynnyd 'mynnu'
Ceir '-yd' yn derfyniad berfenwol yn yr iaith safonol mewn geiriau fel 'cymryd' a 'dywedyd' ond cymharol brin ydyw yn y ffurf honno ar yr iaith. Ar lafar y mae -yd yn fwy cyffredin a gall ddigwydd - yn arbennig mewn tafodieithoedd deheuol - yn lle'r terfyniad safonol neu pan fydd y ffurf safonol yn ddiderfyniad. Fe'i ceir hefyd mewn ffurfiau benthyg. Enghreifftiau yw:

Deheuol:

• cwrddyd 'cyfarfod'
• (e) drychyd 'edrych'
• gafaelyd 'gafael'
• gofnyd 'gofyn'
• mwfyd 'move'
• stopyd 'stop'

Gogleddol:

• dengyd 'dihengyd, dianc'
• denyd 'denu'

glowty 'beudy'

lliti 'lludw'
Ffurf gyffredin drwy'r De yw llidi; y mae ffurf yr ardal hon yn cynnwys Calediad.

fi welas
Enghraifft o'r rhagenw yn dod o flaen y ferf, patrwm a gysylltir â'r De-ddwyrain er nad yw mor gyffredin ag y tybir gan rai. Fel y tystia Richard Griffith Thomas, nid dyma'r unig batrwm sydd yn bosibl yn y rhan hon o'r wlad.

abothu 'o gwmpas'

tripat 'trybedd'

citl
Er mai o'r Saesneg kettle y benthyciwyd y gair hwn nid tegell ond sosban fawr ar gyfer berwi d.'r ydyw. Math arbennig o kettle oedd y tea-kettle, a'r gair hwn a roes inni ein tegell.

crochon 'crochan'
Ceir y ffurf hon yn lled gyffredin. Cedwir y llafariad wreiddiol yn y ffurf luosog, crochana.

shwrna 'unwaith'

Y Bitws 'Y Betws'
Nodwedd ar iaith yr ardal yw tuedd i droi e yn i yn y goben pan geir i neu w yn y sillaf olaf; enghreifftiau eraill yw dirw 'derw', ciffyl 'ceffyl'.

fynydd 'i fyny'
Wrth lunio berfau yn unig y ceir (i) fynydd yn y De, mewn ymadroddion fel rhoi fynydd 'rhoi'r gorau'. Ar gyfer cyfleu'r cyfeiriad (sef y gwrthwyneb i i lawr), (i) lan a ddywedir.

mæ n 'maen (ar gyfer crasu bwyd ar y tân)'
Gair nodweddiadol o'r De-ddwyrain. Yr enwau cyffredin eraill yw gradall neu gradell yn y Gogledd hyd at afon Aeron, planc yn y De-orllewin, a llechwan yng ngogledd-ddwyrain Morgannwg a rhannau o Frycheiniog.

ffroes 'crempog'
Enwau eraill am y bwyd hwn a gofnodir gan S Minwel Tibbott yn Geirfa 'r Gegin yw cramoth (de sir Gaerfyrddin a rhannau o Forgannwg), pancos (siroedd Caerfyrddin ac Aberteifi), pancocs (Penfro), poncage (Ceredigion), poncacs (Brycheiniog a gogledd Ceredigion), ponca (Maldwyn), a crempog (Gwynedd).

pics crynon
Mae'r teisennau bach hyn yn nodweddiadol Gymreig a cheir llu o enwau arnynt. Y rhai amlaf eu digwydd yw pics yn y gorllewin a tishan grwn yn y dwyrain. Y mae pics crynon yn cynnwys enw'r gorllewin ac ansoddair y dwyrain. Enwau eraill yw pice bach (siroedd Caerfyrddin, Aberteifi, a Gorllewin Morgannwg), a pice ar y maen (de sir Gaerfyrddin a Gorllewin Morgannwg). Cyffelyb yw ansawdd cacen gri y Gogledd (gweler S Minwel Tibbott, Geirfa'r Gegin).

genti 'ganddi'

i glwas 'clywais'.

ishta 'fel'
Ffurf ar yr un sut â . Fe'i clywir mewn ymadroddion fel (neu ishta!) odd a'n tampo ishta cilog 'eb ddim pen, ma fe ishta llyngyren o dene.

yn ddueddol 'yn dueddol'
Dueddol yn hytrach na tueddol yw ffurf gysefin yr ansoddair hwn yn llafar Richard Griffith Thomas.

cwnnu 'codi'

Nodweddion cyffredinol

Enghraifft arall o'r Wenhwyseg, iaith Dwyrain Morgannwg yw tafodiaith Mrs Williams: fel Richard Griffith Thomas yn Llangynwyd, mae'r æ fain ganddi, mae'n caledu cytseiniaid, ac mae'n swnio'r a yn sillaf olaf ddiacen geiriau.

Fodd bynnag, yr hyn sydd yn hynod am iaith Mrs Williams yw bod yr u 'ogleddol' yn rhan amlwg o'i hacen. Ceir y sain mewn nifer fawr o eiriau, e.e. ry dwym, cymysgu, dwy, llwy, twym.

Mae u i'w chlywed mewn ardal yn y De sydd yn cynnwys pentrefi Glynogwr, Y Coety, Pen-coed, a Llanharan yng nghyffiniau Pen-y-bont ar Ogwr yng Nghanol Morgannwg. Er bod nifer fawr o siaradwyr yr iaith yn yr ardal hon heddiw, mewnddyfodiaid neu (gyn-)ddisgyblion ysgolion Cymraeg yw'r rhan fwyaf ohonynt; prin iawn yw siaradwyr y dafodiaith wreiddiol. Pan oedd yr iaith yn ei bri yn y cy!ch un o'r nodweddion amlwg arni a'i gwnâi yn wahanol iawn i eiddo'r gweddill o'r De oedd bod llawer o bobl yn defnyddio u debyg iawn i sain y Gogledd. Yr oedd yr ardal hon, felly, yn greirfan seinegol.

Y recordiad

Ond y... down i ddim gallu nuthur menyn, odd yn nilo i ry dwym. Man nw nawr. Wi'n goffod, dwi'n ffaelu'n glir a myn' mlæn â'r y... /gweu/ gwau achos man nilo i mor dwym. Ond own i'n lîco nuthur ciaws yn 'y ngalon. O...

Wel nawrte, ffor' och chi'n neud caws, gwedwch wrtho i nawrte.
Godro'r dæ yn gynta a allws y... mynd â'r llæth i miwn i'r y... fel cecin fawr odd 'no. A gwoshban faw[r]... o, 'na beth oen ni'n 'i gialw 'i — woshban fawr o zinc 'no.
/Ie./ Allws llæth i miwn 'no, a wetiny doti cwrd... cwrdab yndo fa. A wetiny oen ni'n giwro fo.

Ffor' och chi'n giwro fe?
Llian. Llian drosto fo. A dwy ffon. Næ, odd rwpath wedi neud gintyn nw at y pwrpos, dros y woshban a doti llian drosto. Wetiny aros. Wi ddim cofio am bw faint nor. Duws, duws, ma blynydda 'ddar 'ny. Ag, wetiny oen ni'n 'i... odd peth gintyn nw at 'i gymysgu fo. Wetiny oen ni'n... atal a sefyll.

Beth, beth odd y peth 'ma at i gymysgu fe?
Wel, fel mæth o lwy fawr bren. Rownd. A wetiny oen ni'n dyfiddo'r... Wi'n cofio'n Granny yn ishta lor acha ciatar a doti... ag odd hi'n gallu dyfiddo. Odd 'i'n lico nuthur 'ny. Allws y maidd i woshban arall.

Ffor' odd 'i'n gneud 'ny 'te? Odd 'na dwli yn y badell 'ma?
Nægodd. Gwnnu fa o... y... Beth odd ginti nor? Sgiæl wi'n cretu odd 'i'n 'i gialw 'i. Ma gin i ryw gof. Odych chi w' clŵad y gair 'na? 'Der â'r sgiæl 'na i fi,' wetsa 'i. Ag y...

Dyfiddo'r... y...
Y... y ciaws. Wetiny atal a sefyll, y... Cwnnu'r woshban lan dipyn bach, a [do]ti a yn rochor lle bo'r y... y sudd yn dod mæs ry rwydd. On nw'n barticular iawn. O, odd shŵr bo' ciaws gora'n y byd 'no.

Odd raid bod y sudd yno, odd e?
Wel, chi'n gwpod, pido wasgu fa ry gynnar. Pido roi...

Odd 'ny'n bwysig?
Odd. O, odd.

Os gwasgech chi fe'n ry ginnar beth odd yn...
Wel odd y dioni'n dod mæs og e. Ormodd og e. O, oen nw'n barticular iawn. Dyr, diar, diar!

Wel nawr, bob pryd och chi'n neud y caws 'te wedyn?
O, ar ôl iddo fa... 'swch nawr... sefyll am getyn, odd isha wetiny 'i frwo fa i'r cowstall. Chi'n gwel'. Wi'm c[r]etu bo' cowstall iddi giæl nor! [Chwerthin.] Fe fu un gin i, a fu... gorffod i fi frwo fa lan. Odd y clawr a chwbwl yn llawn o... chi'n gwpod, wedi darfod, wedi myn'. Ag.. .y... llian gwyn nor ar y cowstall, a wetiny brwo'r ciaws miwn iddo. A [do]ti halan fel oeddach chi'n 'i... moyn. Llanw'r cawstall. A giatal 'wnnw sefyll wetiny am... am noswith wi'n cretu. Odd ddim ryw... o... deg... deg o warthag odd 'no wi'n cretu. Ddim lle mawr chi'n gwel'. Nægodd. Ond odd a'n le cyffwrdus iawn. Dim un fuss. Dim drifo dim 'no. Nægodd. /'Na fe./ Cyffwrdus iawn.

Wel nawr, bob pryd och chi'n neud caws? Bob nos, ne pob bore, ne pryd? Ne bob douddydd?
0... bob bora. /Bob bora./ Ia, llæth y nos a'r llæth y bora gyda'i gilydd.

Wel odd raid 'chi dwymo llâth y nos wedyn, odd e?
Odd, odd. Witha. Witha fysin ni'n nuthur 'ny a witha ciaws llefrith oen ni'n 'i alw fa.

Wel nawrte, beth yw caws llefrith?
Wel, all fresh milk, chi'n gwpod.

Nodiadau

nuthur ciaws llefrith

lîco
Sylwer ar yr î yn y ffurf hon; amrywiadau eraill yw lico (gydag i fer), lwco, lyco, a leicio. Anaml y clywir hoffi yn y tafodieithoedd.

nuthur
Ymddengys fod y ffurf wedi ei chadw mewn pocedi bychain yn y De gan rai siaradwyr yn unig.

(g) woshban 'padell fawr'
Y ffurf luosog yw woshbenni.

cwrdab 'cyweirdeb'
Rhan o stumog y llo a gedwid ar gyfer troi llefrith yn gaws. Pan ddechreuwyd marchnata cyweirdeb mewn ffurf hwylusach disodlwyd y gair Cymraeg gan y Saesneg rennet.

ciwro 'to cover'
Y mae ffurf y gair yn awgrymu nad benthyciad diweddar mohono. Geiriau mewn ardaloedd eraill sydd yn arddangos y cyfnewid f/w yw cawod a cafod, tywod a tyfod, a falle a walle 'efallai'. Gweler hefyd brwo.

fo 'ef'
Ffurf arferol dwyrain Morgannwg ar y rhagenw hwn yw (f)a, ffurf ddiacen ar (f)e, y ffurf acennog. Cymharer y parau canlynol:

• 'i daro fa 'ei daro' ond
• 'i daro fe 'ei daro ef.
• 'i ben a 'ei ben'
• 'i ben e 'ei ben ef

Er bod fo yn iaith Mrs Williams yn swnio'n debyg i fo y Gogledd, nid yr un yw eu tarddiad. O efô y cafwyd fo y Gogledd; o efe y daeth fe y De. Amrywiad ar y ffurf olaf sydd gennym yng Nglynogwr.

Troes (f)e yn (f)a yn nwyrain Morgannwg o dan yr un amodau yn union ag yr aeth e yn a yn y sillaf olaf.

lle 'lIe' ond unlla 'unlle'
tre 'tref' ond cartra 'cartref'

Fel y gwelir, mewn sillafau diacen y ceir a yn hytrach nag e yn yr enghreifftiau hyn, a ffurf ddiacen yw (f)a hithau. O dan ddylanwad yr f y datblygodd fo yng Nglynogwr yn yr un modd ag yr aeth afal yn afol mewn rhannau o'r Gogledd a Dyfed.

dyfiddo 'difeiddio'
Term technegol wrth wneud caws, yn cyfeirio at wasgu'r maidd o'r colfran. Yr elfennau yw'r di- negyddol (a welir mewn geiriau fel di-fai, di-flas, a disynnwyr) + maidd + terfyniad berfenwol.

Granny
Sylwer ar y gair benthyg yma. Erbyn heddiw clywir gu a gua (ffurfiau anwes ar 'mam-gu') yn gyffredin yn y de-ddwyrain gan y di-Gymraeg!

sgiæl
Math o soser denau, o bren masarn, a thyllau yn y gwaelod ar gyfer codi'r hufen oddi ar wyneb y Ilefrith. Byddid yn arllwys y llefrith i bedyll a'i adael am o Ieiaf ddeuddeng awr i hufennu. Termau eraill am yr un gwrthrych yw hiddyl (Morgannwg), llior (Brycheiniog), sleten (y De-orllewin), a sgimar (y Gogledd).

rhwydd 'cyflym'

am getyn 'am ychydig'
Yr un gair yw hwn â'r un a ddefnyddir am bib ysmygu. Sylwer ar ddatblygiad yr ystyr:

1. 'darn, rhan'
2. 'darn o amser, rhywbeth byr' (sef yr ystyr yma)
3. 'pib glai a chanddi goes fer' (a geir yng nghanol Morgannwg)
4. 'pib' (yn gyffredinol) (yn y Gogledd)

Yr oedd mynd mæs am getyn yn ddywediad ffodus o amwys i wŷr Llangynwyd nad oedd eu gwragedd yn cymeradwyo ysmygu!

brwo
'Torri'n fân' yw ystyr y berfenw hwn; 'clwyfo' yw ystyr ffurf gyfatebol y Gogledd, sef brifo. Diau mai yn sgîl y torri croen sydd yn aml yn rhan o glwyfo y datblygodd brifo ei ystyr bresennol. Am y cyfnewid w/f gweler ciwro uchod.

cawstall 'cawsellt, cawslestr'
Llestr crwn o bren masarn, rhwng chwech a deunaw modfedd ar draws; yr oedd tyllau yn y gwaelod a chlawr pren arno. Fe'i llenwid â chaws mân a'i roi o dan bwysau; byddai'r maidd yn cael ei wasgu o'r caws a'r cosyn yn caledu.

iddi 'i'w'
Sain a dyfodd er mwyn cadw'r ddwy i ar wahân yw'r dd 'lusg' yn y ffurf hon; mae defnyddio dd yn y modd hwn yn debyg iawn, felly, i ddull rhai mathau o Saesneg o roi r rhwng Ilafariaid mewn ITurfiau fel law-r-and order. Ceir yr dd lusg mewn rhannau helaeth o'r De, nid yn unig yn y cyfumad hwn, ond hefyd rhwng llafariad neu ddeusain ac i 'hi', e.e

Gwedwch wthtiddi 'Dywedwch wrthi hi'
Le maeddi? 'Ymhle mae hi?'
Fwrestiddi? 'A fwriaist ti hi?'

darfod 'gorffen'
'Dod i derfyn ei oes' yw'r ystyr sydd i darfod yma; cwplo a ddefnyddir am orffen gweithred.

noswith 'noswaith'
Erill 'eraill' a hunin hunain yw'r unig eiriau sydd yn cynnwys i yn y sillaf olaf drwy'r rhan fwyaf o'r wlad yn hytrach na'r ai saionol. Yn nwyrain Morgannwg gall i yn y sillaf olaf gyfateb hefyd i e yr iaith safonol mewn nifer fawr o eiriau, e.e.

• darllin 'darllen'
• dishglid 'dysglaid'
• merchid 'merched'
• dwywith 'dwywaith'
• ychin 'ychen'
• unwith 'unwaith'

Ceir enghraifft o noswith hefyd yn y darn o'r Rhos.

gwarthag 'da godro'
Mae da yn yr ardal hon yn cyfeirio at yr anifeiliaid hyn yn ogystal ag at y rhai na ellir eu godro fel y lloi, a'r creaduriaid sydd heb ddechrau magu.

drifo 'rhuthro'
Y duedd i blant heddiw yw cysylltu gyrru â cheir, ond ystyr gyffredin i gyrru yn y De yw 'rhuthro'; ceir yr un ystyron i'r Saesneg drive.

llefrith 'yr hylif yn gyfan, heb ei drin'

Nodweddion cyffredinol

credu'n gry mewn crinjar

Tafodiaith arbennig o ddiddorol yw hon, gan ei bod yn ardal trawsnewid nifer fawr o nodweddion gogleddol a deheuol. At hynny, y mae ynddi nodweddion sydd yn hynodi’r Canolbarth yn unig.

O ran geirfa, cawn mai:

1. Gogleddol yw allan, coelio, gyrru 'anfon', llidiart, a mam wen 'llysfam'.
2. Deheuol, ar y llaw arall, yw bisi 'prysur', moyn, trigo ‘marw’.
3. Nodweddu’r Canolbarth yn unig y mae’r ffurf ffalt ‘buarth’.

Pan greffir ar acen Mr Thomas, ceir darlun brith iawn:

1. Nid yw’r u ogleddol yn amlwg yn ei iaith: i ddeheuol sydd ganddo mewn geiriau fel dyn a tŷ; deheuol, hefyd, yw’r ffurf ishe ‘eisiau’.
2. Gogleddol yw’r duedd i golli f ar ddiwedd geiriau fel cry ‘cryf’, a go ‘gof’; nodwedd ogleddol, hefyd, yw cynnwys yr i yn nherfyniad geiriau fel ffindia, a licio.
3. Perthyn i’r Canolbarth (a’r De-ddwyrain) y mae’r æ yn glæs, plæs, a tæd; ac yn yr un ardal y ceir ci a gi mewn geiriau fel ciæ, ciæl ‘cael’, a gielwydd (ffurf dreigledig ar ‘celwydd’).
4. Yn nwyrain y Canolbarth (fel yn Llanymawddwy), y byddir yn swnio’r e mewn geiriau fel clŵes ‘clywais’, ffrindie, a potel.

Amlygir y trawsnewid rhwng Gogledd a De nid yn unig yn y nodweddion uchod, sydd yn gymharol sefydlog yn y dafodiaith, ond hefyd mewn nodweddion sydd yn amrywiol. Enghraifft yn y darn hwn yw fo a fe: y ffurf ogleddol sydd yn dwi’n cofio fo a i lofft o, ond y ffurf ddeheuol a gawn yn glŵes e ac âth e.

Y recordiad

Enghraifft o dafodiaith Sir Drefaldwyn. Ganed Mr Francis Thomas, Carno ym 1912. Fe'i recordiwyd gan yr Uned Ymchwil Ieithyddol Gymraeg, Prifysgol Caerdydd.

Odd Nhæd yn credu’n gry’ iawn mewn crinjar. Odd ’i dæd ynte’n credu’n gry’ yn crinja[r]. Crinjar yn byw yn Llangurig, dau onyn nw. Jæms Tŷ Morris, odd hwnnw’n go’ lawr yn Gwmbela[n], a’r hen Ifan Griffis i fyny yn Pant y Benni. Odd Ifan Griffis a Nhæd yn ffrindie alswn i feddwl. Ag mi... dwi’n cofio fo’n deud odd y ceffyle yn trigo yn Creigfryn, pedwar o geffyle wedi trigo yn Creigfryn, rip rap ar ôl ei gilydd. A... John Tomos Creigfryn yn gyrru, gynno fo(?) ddau gymydog yr un un enw, un yn Creigfryn,llâll yn Bron ’Au[l]. John Tomos Creigfryn yn gyrru Nhæd, John Tomos Bron ’Aul, at y crinjar yma i Langurig. Ag yn ciæl rhyw, fel rhyw weddi Lladin a rhoi hi mewn potel a rhoi honno yn ’i lofft o, uwchben y lle odd o’n gysgu, a drigodd ’na’r un, ’r un ceffyl wedyn.

A glŵes e’n deud stori arall, dew, mae’n anodd ’i choelio ’i, on’ ma ’i, ’dwi ’im credu dde tŷ a fa gielwydd, achos odd e wedi deud hon wtha’ i lawar gwaith. Oedd ’i fem wen o yn ferch Plæs Pennant Llanbryn-mair. Ag oedd Plæs Pennant, fyny yn Cwm Pennant, ar hanner ffor’ o dreflan Llanbryn-mair i Staylittle. Ag oedd ’na rhyw un yn byw mewn rhyw ben tŷ yn uwch fyny o’r enw Dot, Dot y Ceulan. A mi ddoth Dot y Ceula[nj lawr i ofyn i rieni ’i fem wen o, eise ’i lawr i station Llanbryn-mair i moyn glo.

— Duw, duw, dwi rhy fisi, medde fo, dwi yn y gwair, dwi ry fisi. Ffindia rywun arall i fynd. Ag mi... Reit, mewn ryw dair wythnos o ’na gaseg læs wedi trigo yn ganol y ciæu. A mi æth yr hen, yr hen foi, yr hen ŵr, Plæs Pennant (glŵes i Nhæd ’n adrodd hon lawar gwaith) i Llangurig at y crinjar. A medde’r cr... ddudodd y crinjar, æth e fiwn i tŷ a rhyw lyfre mawr a troi drosodd o pæij i pæij ag mi, mi... gofnodd o fel ’na.

— Duw, fyswn i’n licio, crinjar, fyswn i’n licio, Mr Griffis (Ifan Griffis o’ enw Pant y Benni), fyswn licio, Mr Griffis, tasach chi’n gallu deu’ ’tha i pwy sy wedi, wedi fy witsho i.

— O, alla i ddeud ’ynny wthoch chi. Ewch adre a tynnwch calon y gaseg ’ma allan a rhowch hi ar blât mawr o flaen tæn. Reit o flæin tæn. A fel fydd y galon ’ma’n cnesu yn gwres yr tæn, mi fydd y perch... yr un sy wedi neud, wedi’ch witsho chi’n dŵad yn nes at y tŷ, yn nes at y tŷ o ’yd.

Ag os dach chi’n gwbod am Plæs Pennan, ma y tŷ ar draws ffor’ a wedyn mei llidiart, tŷ ar draws top y ffalt, ag yn gwaelod y ffalt mei llidiart myn’ allan i ffor’. A edrych allan drwy’r ffenest, diawl yn union dyma’r Dot ’ma o Ceulan lawr yn pasho llidiart. Pasho ’i wedyn, pasho ’i wedyn, a fel odd y galon yn cnesu. Ag dyma, o’r diwedd dyma ’i’n mentro drwy llidiat a hanner fyny’r ffalt. A medde yr hen ddyn,

— Duw, duw, ma fo felna, tynna’r galon nôl, dwi ’im ishe gweld y cythral tu fiwn i’r drws tŷ ’ma.

Nodiadau



Map yn dangos dosbarthiad geiriau tafodieithol am rwystr sydd yn cau bwlch

crinjar ‘dyn hysbys’ Benthyciad o’r Saesneg conjurer yw crinjar, ffurf nas nodir gan GPC. Y ffurf safonol yn Gymraeg yw consuriwr ond ceir llu o wahanol ffurfiau ar lafar, e.e. conjerwr, conjer, cwnjer, cwnsher, cynjer a cwnsherwr. Am fanylion pellach, ac am y dyn hysbys yn gyffredinol, gweler Evan Isaac: Coelion Cymru (1938); T Gwynn Jones: Welsh Folklore and Folk Customs (1930); Kate Bosse Griffiths: Byd y Dyn Hysbys (1977).

trigo ‘marw’ Nodwedd ddeheuol (a geir i’r De i afonydd Dyfrdwy a Mawddach) yw gwahaniaethu’n eirfaol rhwng trengi dyn ac anifail: marw y bydd dyn tra bo anifail yn trigo. Mae’n debyg bod y cyferbyniad hwn i’w gael un adeg mewn ardaloedd mwy gogleddol hefyd, ond erbyn hyn anami y clywir trigo gyda’r ystyr hon yn y Gogledd. Ystyr arall i trigo, a geir mewn rhannau o’r Canolbarth, yw ‘rhynnu’, sef - ar ei waethaf - ‘rhewi i farwolaeth’. Ymddengys mai yn yr iaith ffurfiol yn unig y mae i trigo yr ystyr ‘preswylio, byw’ - sef y gwrthwyneb i’r ystyr dafodieithol!

rip-rap ‘y naill ar ôl y llall’ Sylwer ar y berthynas rhwng aelodau’r pâr atseiniol hwn: dim ond y llafariad sy’n newid. Parau eraill sy’n dilyn yr un patrwm yw: chwit-chwat ‘anwadal’, e.e. Hen un wit-wat yw e, dim dal o gwbwl arno. drib-drab ‘bob yn damaid’, e.e. Man nw’n dod yn drib-drab, lib-lab ‘di-baid’, e.e. Sharad yn lib-lab.

coelio ‘credu’ Gair gogleddol; amrywiadau llafar eraill yw cweilio a cwylio. Lluniwyd y berfenw o’r enw coel ‘cred’, gair a geir mewn ymadroddion fel coel gwrach [o’i heistedd] (old wives’ tale), rhoi coel ar rywbeth ‘credu’ yn ogystal ag mewn cyfansoddeiriau fel coelbren a coelcerth.

mam wen ‘Ilysfam’ Ymadrodd gogleddol. Ceir yr ystyr hon i ‘gwyn’ gydag aelodau eraill o’r teulu hefyd: tad gwyn, mab gwyn, merch wen, ond ymddengys na cheir *brawd gwyn na*chwaer wen. Y ffurfiau deheuol yw llysfam, llystad, llysfab, a llysferch.

eise ‘âi’

moyn ‘ymofyn, ôl’

Gair nodweddiadol ddeheuol a geir yn helaeth i’r de i Ddyfi ac Efyrnwy; yn y Gogledd nâl yw’r gair arferol, a cheir hwn yn ogystal â’r amrywiad ôl hefyd mewn rhannau helaeth o’r De.

bisi ‘prysur’ Fel y nodwyd o dan y Nodweddion Cyffredinol uchod, un o eiriau’r De yw bisi neu bishi. Ond ni olyga hynny mai yn y Gogledd yn unig y ceir prysur yn y tafodieithoedd: mae’r gair yn gwbl fyw mewn rhannau helaeth o’r De hefyd, ac eithrio bod iddo ystyr wahanol. ‘Difrifol’ yw ystyr y De, ac felly pe bai deheuwr yn gofyn Odych chi’n brysur? neu’n dweud bod golwg brysur ar rywun, fe olygai rywbeth hollol wahanol i’r hyn a fyddai ym meddwl gogleddwr yn yngan yr un geiriau. Ystyr y De sydd yng ngeiriau’r gân:

Y deryn pur a’r adain las Bydd imi’n was dibrydar; O brysur brysia at y ferch Lle rhoes i’m serch yn gynnar.

llidiart ‘clwyd, gât’ Gair a geir drwy rhannau helaeth o’r Gogledd; gweler y map uchod.

ffalt ‘buarth fferm’ Benthycair o’r Hen Saesneg, cynsail y ffurf Saesneg gyfredol fold, yw hwn. Mae dwy ffurf bosibl yn y Gymraeg: ffalt (sydd yn gyfyngedig i’r Canolbarth), a ffald (a geir mewn rhannau helaeth o’r De). Yn ogystal â dwy ffurf, mae i’r gair ddwy ystyr hefyd. ‘Buarth fferm’ ydyw yn y Canolbarth, gogledd Ceredigion a’r De-orllewin eithaf; yn y De-ddwyrain, fodd bynnag, ‘corlan’ a olygir.

Nodweddion cyffredinol

Y mae'r nodweddion a gysylltir yn reddfol ? iaith y Gogledd yn amlwg yn y darn hwn gan Mrs Edith May Hughes:

1. Defnyddia eiriau nodweddiadol ogleddol fel allan, efo, fo, iau, nain a rwan.
2. Ceir u mewn geiriau fel poeth, pys, tu a wedyn.
3. chw sydd yn chwara 'chwarae' a chwys;
4. Ffurf negyddol nodweddiadol o'r Gogledd yw tydwi'm yn cofio.

Un o'r nodweddion sydd yn ein galluogi i gyfyngu ar yr ardal y gallai Mrs Hughes hanu ohoni yw'r ffaith ei bod yn siarad tafodiaith-a: a sydd ganddi yn y sillaf olaf mewn geiriau fel bydda 'byddai', padall 'padell' a tamad 'tamaid'.

Y recordiad

Y ...Ol rwan 'te, at amsar te, mi fydda 'na sosbennad o stwns rwdan, ne stwns carainsh, ne stwns rhacs, fydda'r hen bobl yn galw nw. A beth odd y stwns racs 'ma on' stwns cabatshan,'lwch. Ia. A wedyn, byddan nw 'di berwi'r gabatshan a wedyn fyddan nw'm yn rhoid y dail mawr sy ar tu allan, 'mond y rhei mwya' tendar,'te. Wedyn mi fydda rhini wedi cal 'u mhalu, ag wedi berwi. Wedyn, y, fydda'r tatws 'di cal 'u roid efo nw wedyn, rhini 'di cal 'u stwnsho, 'te. Wel, wddoch chi be? Mi odd o'n dda! Mi fysach chi'n deud bod 'na damad o gabatshan wedi mynd efo bob tatan. Odd o yn neis.

Wedyn mi fydda yr iau. Padall huarn fawr fydda gin Mam, ar ben y pentan,'te. A mi fydda wedi gneud yr iau yn ara' deg. Fydda gynni hi flawd wrth law bob amsar. Wedyn, – a board 'te – wedyn, pen fydda hi'n mynd i dorri'r iau, fydda blawd ar y board, a 'dda'r iau yn cal 'i roid yn fanno. A'i sglisho wedyn, a'i dipio fo'n y blawd, cyn 'i ffrio fo, 'te. Wedi ny mi fydda nionod yn cal 'u ffrio, hefo yr iau 'ma, yn ara' deg. Wedyn mi fydda 'na lond y badall, ar ôl i'r iau neud. Fydda'n codi'r iau, a wedyn mi fydda 'na lond y badell o refi da wedi neud — efo'r nionod 'ma i gyd, te. Wedyn 'dda'r iau yn cal 'i roid i fiewn yno fo. Wedyn od o'n cadw yn dendar neis, ag yn boeth. Erbyn dôn ni o'r ysgol gyda'r nos, ylwch. Ag amsar swpar, 'te, chips Nan Ŵan fydda hi. Fydda reid deud y gwir wedyn 'te, powlan, ag am y shop chips Nan Ŵan.

O, odd Nan Ŵan yn gwerth... Tydwi'm yn cofio neb yn gwneud chips ond Nan Ŵan. Y hi odd y ...yr original, chadal nhwtha 'te. Ag yn un dda. Ag yn un wŷllt! Ol, am ... am chips bendigedig odd gin Nan Ŵan! A pys – pys wedi'u mhwydo, a rhini ...tân bach odanyn nw, wn i'm sut odd 'i'n medru gneud y ffashwn bentwr ag odd 'i, wir...

A ...fydda rei yn lecio bara llaeth. Ond mi gymwn i dipyn o fara llaeth os gawn i shwgwr yno fo, ne fyddwn i 'mo'i lecio fo. A digon o hwnnw, 'te. A mi dduda i wtha chi beth arall... yn yr ha' pen 'ddan ni wedi bod yn chwara ag yn chwys, fydda Mam bob amsar... digon o laeth. Pot pridd ylwch. A'r llaeth yn ffresh o'r ffarm, 'te. Lle bydda Nain yn cael y menyn, 'lwch. A ma 'na'i isho sôn am fenyn arall wthach chi hefyd, oddan ni'n gâl o'r ffermydd. Menyn pot. Ond efo'r llaeth rwan 'te. Mi fydda fy mam bob amsar pen 'ddan ni bod yn chwys yn y ...chwara 'te, yn galw anan ni i'r tŷ, a fyddan ni'n câl diod o laeth. Jwg fawr ar ganol y bwrdd. Jwg enaml, 'te. A wedyn fydda 'na jwg arall yn llawn... o'r llefrith 'ddan ni... 'llaeth' 'dach chi'n ddeud am hwnnw 'fyd 'te? Ond 'llefrith' 'ddan ni. A fydda 'na... y...powlan i bob un onan ni, llaeth wedi roi yno fo a wedyn rwbath yn debig o'r llefrith 'ma. Achos fydda'r hen bobol yn deud, os yfach chi y llefrith 'i hun, ag wedi chwysu a rhedag, y bydda fo'n corddi, ag wedyn y bydda fo'n berig, efo'r stumog, 'te.

Nodiadau

sosbennad o stwns rwdan

stwns 'tatws a llysiau eraill (maip fel rheol) wedi eu briwio gyda'i gilydd'
Gair y Gogledd-orllewin yw stwns(h), un o'r lliaws o dermau lleol am y cymysgedd hwn. Enwau ardaloedd eraill yw ponsh (y Gogledd-ddwyrain), mwtrin (Llŷn), stwmp (y Canolbarth), bwts (rhwng Aeron a Theifi), ponjin (de Morgannwg) a potsh (y De).

rwdan 'meipen'
Fel y tystia'r ffurf luosog, rwdins, mae'n fwy na thebyg mai o ffurf Saesneg fel rootings y daeth y gair hwn i Gymraeg y Gogledd yn wreiddiol. Wrth i ffurf unigol ddatblygu ar lafar mae'n rhaid bod pobl wedi ystyried mai terfyniad lluosog oedd yr -ins ar ddiwedd y gair ac felly fe'i cyfnewidiwyd am y terfyniad Cymraeg unigol, -an (fel yn creithan a merlan).

Gair arall a ddatblygodd yn yr un modd yng Ngwynedd yw cwsberins 'eirin Mair', y ceir iddo'r ffurf unigol cwsberan. Ym Maldwyn y gair am eirin Mair yw ffebrins (benthyciad o'r Saesneg feaberries); lluniwyd y ffurf unigol, ffebren drwy'r un broses, ac eithrio mai -en yw'r terfyniad am mai tafodiaith -e a siaredir yno.

Pâr brodorol sydd yn ymbatrymu'n debyg mewn rhai ardaloedd gogleddol yw tegan 'tegan' a tegins 'teganau'.

Annisgwyl, braidd, yw'r ffurfiau stwns rwdan a stwns cabatshan (stwnsh rwdis a stwnsh cabaitsh yw'r ffurfiau a gofnodir yn llyfr Fynes-Clinton The Welsh Vocabulary of the Bangor District): y ffurfiau lluosog neu gynnull a ddisgwylid yn y cyd-destun hwn, fel yn achos stwns carainsh a stwns rhacs. Mae'n wir, fodd bynnag, mai at un fresychen y cyfeirir yn y darn hwn, ac mae'n bosibl hefyd na ddefnyddid mwy nag un rwdan i wneud stwns.

Posibilrwydd arall yw mai dylanwad y Saesneg sydd yn cyfrif am yr ymadroddion hyn. Ffurfiau tebyg, a glywir – ac a welir - yn gyffredin yn iaith pobl o bob rhan o'r wlad yw teisen afal, llyfr siec a cadair olwyn yn hytrach na teisen (a)falau, llyfr sieciau a cadair olwynion (ar ddelw ymadroddion fel teisen gwsberis, llyfr cofnodion, a cadair freichiau). Ffurf arall, a glywir ar raglenni chwaraeon ar y radio a'r teledu, yw Y Cae Ras (yn Wrecsam) yn hytrach na Y Cae Rasio neu Y Cae Rasys).

lcarainsh <S carrots
Er mai gair benthyg yw carainsh, fe'i newidiwyd gryn dipyn ar lafar y Cymro. Un o'r nodweddion diddorol yn y ffurf ogleddol hon yw'r n ordyfol. Tyfodd n yn gwbl naturiol yn y Gymraeg o flaen rhai cytseiniaid, ac o flaen s, sh a j yn arbennig. Mae hon yn nodwedd hefyd ar Saesneg tafodieithol Lloegr ac felly yn achos geiriau benthyg nid hawdd bob amser yw penderfynu i ba iaith y dylid priodoli'r datblygiad. Geiriau eraill sydd yn arddangos y nodwedd yw:

clainsh 'clais'(Dyfed)
hwnda 'hwde' (Y Gogledd-orllewin)
yndw 'ydwyf' (Y Gogledd)

closhwns <S goloshes (Dyfed)
cwsberins <S gooseberries (Y Gogledd-orllewin)
sosinjyrs <S tafodieithol (Y Gogledd-orllewin a'r De-ddwyrain)

'lwch
Datlbygodd y ffurf hon drwy golli sillaf gyntaf gwelwch. Ffurf arall ar yr un gair, ac sydd yr un mor gyffredin yn y Gogledd yw 'ylwch, y ceir enghreifftiau ohoni yn y darn. Talfyrrir y ffurf unigol, gweli, yn yr un modd yn 'yli a 'li.

'u mhalu
Ar yr olwg gyntaf ymddengys fod m ddechreuol malu wedi ei threiglo yma. Ond nid treiglad cyffredin sydd gennym: ni fyddai dweud — nac ysgrifennu — eu mhalu yn dderbyniol mewn arddulliau ffurfiol. Ceir enghraifft arall o'r un treiglad tua diwedd y recordiad, lle y ceir pys wedi'u mhwydo. Dyma enghraifft o dreiglo estynedig yn y tafodieithoedd gogleddol hyn nad ydyw'n digwydd yn yr iaith safonol.

blawd
Gair y Gogledd yw hwn. Yn y De-ddwyrain y gair arferol yw can ac yn y De-orllewin ceir y gair fflŵr.

nionod
Nionyn yw'r ffurf a arferir yn y Gogledd am un o'r llysiau hyn; ffurfiau lluosog gogleddol eraill yw winwin a winwins. Yn Llanfair Caereinion arferir niontsen ar gyfer yr unigol a winiwns neu wniwns ar gyfer y lluosog. Y ffurfiau arferol yn y De yw'r winwnsyn (unigol) a winwns (lluosog). Adlewyrchu amrywiadau Saesneg y mae'r ffurfiau hyn yn y bôn am mai o wahanol ffurfiau Saesneg ar onion y tarddant i gyd.

Ceir defnydd trosiadol gogleisiol i nionyn yn y Gogledd mewn ymadrodd fel 'Cer o' 'ma'r hen nionyn', a ddefnyddir wrth siarsio rhywun yn ddireidus.

o refi
Sylwer ar y treiglad meddal yma. Tuedd rhai geiriau benthyg (a grefi yn eu plith), sydd yn dechrau gydag g- yw gwrthsefyll treiglo'n feddal mewn llawer o ardaloedd. Geiriau tebyg eraill yw gêr, golff, gêm, gapo/gepio. Bydd digrifwyr — ac athrawon ail iaith! — yn manteisio ar y gwrthsefyll yma weithiau er mwyn doniolwch e.e.'Rwy'n hoff o êm o olff'!

ldôn 'deuem'

chadal nhwtha 'ys dywedant'
Ffurf ogleddol ar 'chwedl'. Ffurfiau fel ys gwetan nw, ys gwed(s)on nw, neu fel man nw'n gweud a ddywedai'r deheuwr o dan yr un amodau; clywir hefyd mynten nw mewn rhannau o Geredigion.
Defnyddir chadal mewn rhannau o'r Gogledd hefyd i olygu 'mewn cymhariaeth â' e.e. Dach chi wedi mewndio'n arw chadal oeddech chi ddoe.

Yn y De datblygodd ffurf y gair a'i ddefnydd yn wahanol: w(h)eddel neu weddal yw'r ffurfiau arferol ac fe'u clywir amlaf yn yr ymadrodd hen weddel, sef 'hen stori, hen hanes, hen draddodiad.' Defnyddir y gair hefyd mewn ymadroddion fel

1. Wyddwn i wheddel a na whiddil na wheddel 'cyn imi sylweddoli, yn sydyn', e.e. Wyddwn i wheddel cyn iddo 'nharo i, a
2. na chlust na wheddel 'sylw', e.e. Neith e na chlust na wheddel ohana i 'Mae'n gwrthod gwrando ar ddim a ddywedaf '.

'Adrodd chwedl neu stori' yw ystyr ymddangosiadol y berfenw chwedleua i'r rhan fwyaf ohonom heddiw, ond dyma air arferol llenyddiaeth Cymraeg Canol am 'siarad'. Fe'i ceid, hefyd ym Meibl 1588, e.e. yn Genesis 45.15 dywedir am frodyr Joseff 'ei frodyr a chwedleuasant ag ef'. Mae'n amlwg nad oedd 'chwedleua' yn gwbl dderbyniol yn y cyd-destun hwn oherwydd newidiwyd yr adnod i 'Ei frodyr a ymddiddanasant ag ef' ar gyfer y fersiwn diwygiedig. Erbyn y cyfieithiad newydd aethai 'ymddiddan' hefyd yn annerbyniol a'r hyn a gawn yn awr yw 'cafod ei frodyr sgwrs ag ef.' Er gwaethaf y newid yn statws cymharol 'chwedleua' yn yr iaith safonol, cedwir ffurfiau arno yn fyw yn y tafodieithoedd: wilia yw ffurf Morgannwg a loia a ddywedir yng Ngheredigion.

mwydo
Mae nifer o eiriau Cymraeg lleol am 'roi rhywbeth i wlychu mewn hylif am gyfnod nes bo'r hylif wedi treiddio drwyddo': mwydo (ym Môn a'r rhan fwyaf o'r ardal i'r gogledd i afonydd Dyfrdwy a Chlwyd ac eithrio Llŷn), rhoi yn wlych (Llŷn a'r rhan fwyaf o'r De), trochi (yn achlysurol yn y De-orllewin), a stwytho (gorllewin y Canolbarth). Er gwaethaf y cyfoeth cymharol hwn, mae soc(i)an a soc(i)o hefyd yn gyffredin ar draws y wlad sy'n awgrymu fod y ffurfiau brodorol o dan fygythiad.

11.27 llaeth
Y mae cred gyffredinol mai 'gair y Gogledd' yw llefrith ac mai 'gair y De' yw llaeth. Ond, fel y tystia Mrs Hughes yn eglur ddigon, y mae'r ddau air i'w cael yn y Gogledd. Ceir y ddau hefyd mewn rhai ardaloedd deheuol, yn enwedig yn nwyrain Morgannwg . Ond er bod y ddau air gan Mrs Hughes, nid yw'n eu defnyddio yn ddiwahân oblegid y mae gwahaniaeth ystyr iddynt.

Yr hylif sydd weddill wrth wneud ymenyn yw llaeth yn yr ardal hon. Y term llawn (y gellir ei ddefnyddio drwy'r wlad) yw llaeth enwyn ond yn y Gogledd tueddir i'w dalfyrru yn llaeth; mae'r De, ar y llaw arall, yn debycach o alw enwyn arno.

Y mae i llaeth ystyron eraill sydd hwythau yn amrywio o ardal i ardal. Yn y Gogledd yr hylif ffres, cyfan, heb ei drin, yw llaeth; ar ôl ei drin mewn rhyw ffordd neu ei gilydd (fel rheol drwy dynnu'r hufen) yr enw yw llefrith. (Y gwrthwyneb a geir yn nwyrain Morgannwg!) Y mae, felly, wahaniaeth i ogleddwr rhwng yr hyn a gludir gan lori laeth (cerbyd sydd yn casglu'r hylif o'r fferm) a fan lefrith (a yrrir gan y sawl a ddaw â'r poteleidi i gartrefi unigolion).

Mewn rhai mannau yng Ngheredigion yr enw ar laeth y Gogleddwr yw llaeth llefrith neu llaeth efrith; mewn mannau eraill yn Nyfed, fodd bynnag, gall llaeth efrith gyfeirio at yr hylif ar ôl i'r hufen gael ei godi oddi arno.

ma 'na i isho
Ffurf lafar ar 'y mae arnaf eisiau', cystrawen sydd yn ildio mewn llawer man — o dan bwysau'r Saesneg, y mae'n debyg — i dwy isho . Er gwaethaf y newid yn y gystrawen hon wrth fynegi gosodiad neu wrth holi, y mae ateb i gwestiwn fel petai ryw gam ar ôl gosodiadau a chwestiynau yn y datblygiad: digon cyffredin yw clywed Oes yn ateb i gwestiwn fel Ydych chi eisiau (y peth a'r peth) . Mewn olyniadau o'r fath y mae'r atebwr yn ymateb fel pe bai'r cwestiwn yn cynnwys oes, sef y ffurf a geid yn y gystrawen wreiddiol Oes arnoch chi eisiau?