Eglwys Hen Saron, yr eglwys Gymreig gyntaf yn Minnesota, 1856
Paratoi bwyd ar gyfer Cymanfa Ganu, Eglwys Peniel, Pickett, Wisconsin,1946.
Er taw dynion oedd y mwyafrif o'r gweithwyr diwydiannol, roedd menywod yn bwysig iawn i'r cymunedau mudol. Yn aml iawn, byddai'r dynion yn teithio i wlad newydd ar eu pennau eu hunain i gael gwaith a sefydlu cartref. Byddai'r gwragedd a'r plant yn dilyn wedyn. Yn y cyfamser, bu'n rhaid i'r gwragedd gynnal eu hunain a'u plant. Roedd menywod yn amlwg iawn yn y gwaith o drefnu gweithgareddau cymunedol fel Eisteddfodau, addysg a diwygiadau cymdeithasol.
Roedd rhai menywod yn gweithio ym maes diwydiant. Yng Nghymru, cyfogwyd llawer o fenywod mewn gweithfeydd tunplat. Ym 1895 cyfogodd gweithfeydd Tunplat Monongahela yn Pittsburgh, Pennsylvania ymfudwraig o Gymru o'r enw Hattie Williams i hyfforddi menywod i wneud yr hyn a ystyriwyd yn waith dynion. Arweiniodd hyn at brotestio yma ac yn UDA.
Roedd menywod yn cyfrannu at fywyd masnachol mewn ffyrdd eraill hefyd. Yn Seland Newydd, llwyddodd Mary Jane Innes (Lewis gynt) o Lanfaches, Sir Fynwy i reoli bragdy ei diweddar ŵr am fynyddoedd lawer.
Pontypool, Tasmania
Darganfuwyd y geiriau hyn ymhlith dogfennau taid a nain Ms Powell o Ynys Manaw yn 2008. Fe'u hysgrifennwyd i goffáu dau ddyn a fu farw yn ystod Gorymdaith y Glowyr i Lundain ym 1927. Gwelwch y trawsgrifiad isod.
Aelodau Abertyleri o'r Orymdaith Newyn, 1927 [Llun: Gasgliad maes glo de Cymru, Prifysgol Abertawe.]
Poster yn hysbysebu protest 'Sul Coch Cwm Rhondda'
Digwyddodd yr orymdaith newyn gyntaf o Gymru i Lundain ym 1927 i brotestio yn erbyn y Weinyddiaeth Iechyd a oedd yn gwrthod neu'n cyfyngu ar nodau cymorth ar gyfer glowyr diwaith a'u teuluoedd. Roedd hefyd yn brotest yn erbyn Deddf Diweithdra newydd y Llywodraeth.
Sul Coch Cwm Rhondda
Yn ystod protest 'Sul Coch Cwm Rhondda' ar 18 Medi 1927, galwodd A.J. Cook, arweinydd glowyr y cyfnod, am orymdaith i Lundain ar 8 Tachwedd (wrth i'r Senedd ail-agor). Dewiswyd aelod o bob cyfrinfa (cangen undeb pwll glo) o Ffederasiwn Glowyr De Cymru (SWMF) i orymdeithio, pob un ohonynt yn cario lamp seffti glowr.
Erbyn Tachwedd, fodd bynnag, roedd yr orymdaith wedi colli cefnogaeth y SWMF. Serch hynny, parhaodd i dderbyn cefnogaeth oddi wrth A.J. Cook, S.O. Davies (a ddaeth i fod yn AS Merthyr) SWMF adran y Rhondda, a'r Blaid Gomiwnyddol.
Ar 8 Tachwedd 1927, gorymdeithiodd 270 o ddynion, ar gwaethaf gelyniaeth yr Undebau Llafur, y wasg a'r llywodraeth. Serch hynny, cawsant gefnogaeth y Cynghorau Llafur ym mhob pentref a thref ar hyd y daith (yn cynnwys Pontypridd, Casnewydd, Bryste, Caerfaddon, Chippenham a Swindon).
'Gorymdeithiaf er eich mwyn chi ac eraill mewn angen'
Dynion o Gymoedd Rhondda, Caerau, Aberdâr, Merthyr, Pontypridd, Tonyrefail, Dyffryn Gwyr, Gilfach Goch, Nant-y-glo a Blaina oedd y 270 gorymdeithwyr. Bu farw dau ddyn ar yr orymdaith — Arthur Howe o Drealaw mewn damwain ffordd, a John Supple o Donyrefail o niwmonia wedi iddo fynychu'r rali yn Sgwâr Trafalgar.
Ysgrifennodd Mr Supple yn ei lythr olaf at ei wraig - 'Peidiwch â phoeni amdanaf i. Meddyliwch amdanaf fel un o filwyr Byddin y Gweithwyr. Cofiwch fy mod wedi gorymdeithio er eich mwyn chi ac eraill mewn angen.'
Aflonnyddwch gan 'Ffasgwyr', a Hebryngwyr Arfog
O'r cychwyn cyntaf, cyfeiriwyd yn aml at yr orymdaith fel 'byddin y gweithwyr'. Trefnwyd y gorymdeithwyr ar batrymau milwrol, wedi'u rhannu'n ddidoliadau a chwmnïau. Yn dilyn honiad o aflonnyddwch gan 'Ffasgwyr', daeth gosgordd arfog, yn cynnwys 100 aelod o Gynghrair Llafur Cyn-Filwyr i gwrdd â'r trefnwyr yn Chiswick.
Yn ddiweddarach, mewn pamffled o'r enw 'Gorymdaith y Glowyr: Sut y Gwnaethom Chwalu'r Gwrthwynebwyr', ysgrifennodd uwch swyddog Byddin y Gweithwyr, Wal Hannington, - '... mae'r dynion hyn yn goleuo lamp gryfach a mwy pwerus na'r un maent yn ei chario. Goleuant lamp sy'n datgelu'r llwybr troellog y mae rhaid i weithwyr ei ddilyn, ac sy'n goleuo ffordd yr ymdrech am y frwydr gyda grymoedd adweithiol a choncwest y gweithwyr am bwer'.
Mae'r pamffled yn cynnwys 'Can Gwrthryfel Rhondda' sy'n adlais o A Rebel Song James Connolly, a ganodd y gorymdeithwyr, yn ogystal â 'Cân Ymdaith y Fyddin Goch' ac 'Ymdaith y Fyddin Goch'.
Adysgrif:
Llanmaes the spiritual centre
26 Awst 2008
Albany Primary school visited Llanmaes in July and brought with them an uplifting and colourful response to the findings at the archaeological dig. The children explored the possibility of the spiritual significance of what may have been taking place thousands of years ago at this sacred site. Our archaeologists found evidence of what seems to be ceremonial activity at the site in Llanmaes. There also seems to be evidence of artefacts left by visitors from far away lands. Could Llanmaes have been a spiritual centre thousands of years ago? The children of Albany Primary school certainly thought so.
Thanks to the kindness of the local church the pupils of Albany Primary school were able to design and then take part in a non-denominational spiritual ceremony at the local church in Llanmaes.
They wrote affirmations of thanks and praise in recognition of the wonder of life. The children felt that this may have been the type of things that were being celebrated thousands of years ago in Llanmaes. Prayers and affirmations of thanks and praise were left at the altar as can be seen in the film.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
