Negeseuon Cariad Cyfrinachol: Canfyddiadau Archaeolegol Serchog

Elena Johnston, 14 Chwefror 2024

Y llynedd, cafodd 77 canfyddiad ledled Cymru eu hadrodd fel trysor, a phob un dros 300 oed. Fy hoff achosion trysor yw’r rhai sy’n cynnwys gemwaith, yn enwedig modrwyau. Ydy, maen nhw’n eitemau bach hardd, ond maen nhw hefyd yn eitemau personol iawn gyda stori i’w hadrodd bob un.

Dwi’n aml yn meddwl am beth ddigwyddodd i’r eiddo gwerthfawr hyn iddyn nhw gael eu canfod yn y ddaear. Efallai wedi’u colli tra’n cerdded drwy gefn gwlad, a’r perchennog ond yn sylweddoli mewn panig llwyr ar ôl cyrraedd adref. Ffrae rhwng cariadon efallai, gyda’r fodrwy yn cael ei thaflu ar draws cae wrth wylltio. Neu gofio anwylyd drwy osod y fodrwy yn rhywle oedd yn arbennig i’r ddau berson.

Cariad, mewn un ffordd neu’r llall, yw’r thema cyffredin yn fan hyn, felly i ddathlu dydd Gŵyl San Ffolant, dewch i edrych ar rai o’r modrwyau sydd wedi’u datgan yn drysor yng Nghymru yn ddiweddar.

 

Modrwy arysgrif yn dyddio o ddiwedd y 1600au i ddechrau’r 1700au (achos trysor 21.26 o Gymuned Esclusham, Wrecsam). Mae’r ysgrifen tu mewn yn darllen ‘Gods providence is our inheritance’.

Modrwy aur.

Roedd modrwyau arysgrif yn cael eu defnyddio i rannu negeseuon o gariad, ffydd a chyfeillgarwch rhwng y rhoddwr a’r derbynnydd. Roedd gwisgo geiriau cudd yn erbyn y croen yn cynnig cysylltiad teimladwy a phersonol.

 

Modrwy fede neu ddyweddïo aur ganoloesol, wedi’i haddurno â dail a blodau wedi’u hysgythru (achos trysor 21.14 o Gymuned Bronington, Wrecsam).

Modrwy Fede neu Ddyweddïo Aur.

Mae’r arysgrif ar yr ochr allanol yn dweud ‘de bôn cuer’ sef ‘o galon dda’. Mae’r fodrwy yn rhan o gelc o geiniogau a modrwyau yn dyddio yn ôl i Ryfeloedd y Rhosynnau ar ddiwedd y 15fed ganrif.

 

Modrwy aur, yn dyddio o 1712, (achos trysor 19.41 o Gymuned Llanbradach a Phwll-y-pant, Caerffili).

Modrwy Arysgrif.

Mae arysgrif o’r llythrennau cyntaf A. D. ac E. P. ar bob ochr dwy galon wedi ymuno, gan gynrychioli enwau y cwpl sydd wedi dyweddïo neu briodi.

 

 

Cofiwch gadw llygaid ar ein cyfryngau cymdeithasol am ddatganiadau trysor newydd ac ewch i’n gwefan am ragor o wybodaeth.
https://amgueddfa.cymru/trysor/

 

 

Dwi am orffen gydag ambell i gwestiwn cyffredin am Drysor – mae gan bawb syniad o beth yw trysor, ond beth yn union mae’n ei olygu?

 

Sut mae Amgueddfa Cymru yn cymryd rhan mewn datganiadau Trysor?
Mae curaduron yn Amgueddfa Cymru yn rhoi cyngor arbenigol ac yn gwneud argymhellion i Grwneriaid ar achosion o drysor o Gymru. Maen nhw’n cymharu canfyddiadau gyda’r diffiniad cyfreithiol o drysor, fel yr amlinellir yn Neddf Trysorau 1996 a Deddf Trysorau 1996: Cod Ymarfer (3ydd Diwygiad) o 2023. Mae gennym ni Swyddogion Canfyddiadau’r Cynllun Henebion Cludadwy yn ein hamgueddfeydd, sy’n cydweithio â’r canfyddwyr, yn aml defnyddwyr datgelyddion metel, sy’n dangos eu canfyddiadau archaeolegol sy’n drysor ac sydd ddim yn drysor, gan eu galluogi i’w cael eu cofnodi a’u hadrodd.

 

Pam mai Crwner sy’n penderfynu ar achosion Trysor?
Mae rôl Crwneriaid mewn achosion trysor yn dod o ddyletswydd canoloesol y Crwner fel gwarchodwr eiddo’r Goron, sef y brenin neu’r brenhines o’r cyfnod. Yn y Saesneg Ganoloesol, roedd y gair coroner yn cyfeirio at swyddog y Goron, oedd yn deillio o’r gair Lladin corona, sy’n golygu ‘coron’.

 

Beth sy’n digwydd i ‘Drysor’?
Pan gaiff canfyddiadau eu datgan yn drysor gan Grwneriaid, maen nhw’n gyfreithiol yn dod yn eiddo’r Goron. Gall canfyddwyr a thirfeddianwyr hawlio gwobr, fel arfer yn derbyn 50% yr un o’r gwerth masnachol annibynnol a roddwyd ar y canfyddiad trysor. Mae’r Pwyllgor Prisio Trysorau, grŵp penodedig o arbenigwyr sy’n cynrychioli’r fasnach henebion, amgueddfeydd a grwpiau canfyddwyr, yn comisiynu ac yn cytuno ar yr gwerthoedd a roddir ar drysor. Gall amgueddfeydd achrededig sydd â diddordeb gaffael y trysor ar gyfer eu casgliadau ac er budd ehangach y cyhoedd, drwy dalu’r pris a roddwyd ar ganfyddiad. 
 

Addysg Blynyddoedd Cynnar yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd mewn partneriaeth â Dechrau'n Deg

Megan Naish, Hwylusydd Addysg, 7 Chwefror 2024

Mae Amgueddfa Cymru wedi cydweithio â Dechrau’n Deg i wahodd teuluoedd â phlant ifanc i edrych ar ein casgliad drwy chwarae, crefftau, a gweithgareddau synhwyraidd fel rhan o’n Rhaglen Addysg Teuluoedd a Blynyddoedd Cynnar.

Mae dod â phlant ifanc i amgueddfeydd yn gallu peri pryder a phetrustod i lawer o deuluoedd, felly mae ein sesiynau dydd Sadwrn wedi’u cynllunio i leddfu’r pryder hwnnw drwy ddarparu llefydd diogel o dan oruchwyliaeth ac adnoddau rhyngweithiol i’n hymwelwyr ieuengach sy’n hybu eu chwilfrydedd a’u haddysg. 

Mae’r sesiwn benwythnos yn cael ei chynnal unwaith y mis, ac mae yna thema gwahanol i bob un yn seiliedig ar agwedd o gasgliad ein hamgueddfa, fel ‘Diwrnod Darganfod Deinosoriaid’, ‘Dan y Môr’, ‘Bwystfilod Bach yn yr Ardd’, ac ‘Oes yr Iâ’. Rydyn ni’n defnyddio Canolfan Ddarganfod Clore fel lleoliad ar gyfer ein sesiynau Dydd Sadwrn i Deuluoedd, a gall teuluoedd daro mewn drwy gydol y dydd a chael cyfle i edrych ar ein casgliad trin a thrafod eang.

Ein nod yw rhoi amgylchedd diogel a chroesawgar i’n teuluoedd gael treulio amser gyda’i gilydd, creu atgofion a chael profiad o’r amgueddfa mewn ffordd unigryw sy’n cefnogi anghenion ein hymwelwyr ifanc a’u teuluoedd.

Wedi lansio: Bylbcast 2024

Penny Dacey, 2 Chwefror 2024

Annwyl Cyfeillion y Gwanwyn,

Rwy'n gyffrous i gyhoeddi lansiad o gystadleuaeth newydd ar gyfer pawb sy'n cymryd rhan yn Ymchwiliad Bylbiau'r Gwanwyn i Ysgolion.

Rwyf wedi atodi canllaw defnyddiol a all fod eich llawlyfr ar gyfer cwblhau'r her hon.

Mae yna hefyd gyflwyniad fideo i weld yma:

Wnewch eich fideos tua 30 eiliad hyr a rhannwch dros Twitter neu drwy e-bost erbyn 22 Mawrth.

Rwy'n edrych ymlaen at weld beth rydych chi'n ei greu!

Pob lwc Cyfeillion y Gwanwyn!

Adult Learners Week 2023: its legacy at St Fagans National Museum of History and across Amgueddfa Cymru

Loveday Williams, 24 Ionawr 2024

Last year we celebrated Adult Learners Week in September, alongside other learning providers across Wales. 
We were excited to deliver activities across all 7 museums within the  Amgueddfa Cymru family, building on existing offers and piloting new sessions and activities.
At St Fagans we were able to develop a full programme of activities which took place throughout the week, including crafting taster sessions and workshops, mindful nature walks and opportunities for Welsh and English learners. 
The Amgueddfa Cymru programme was promoted via the new Adult and Community Learning section of our website, with the individual site offers also appearing on their main What’s On listings page. We were also able to promote our programme via the Adult Learners Week platform, supported by the Learning and Work Institute, as well as ensuring we ran a comprehensive social media campaign in the run up and throughout the week, across X (Twitter), Instagram and Facebook.
As part of this work, we also promoted our series of virtual craft tutorials and taster sessions and the self-led learner resources we offer. 
We worked closely with partners including Dysgu Cymraeg Caerdydd, Menter Caerdydd, Adult Learning Wales and Creative Lives to ensure our programme was tailored to the needs of the learners we hoped to attract and was enhanced by the richness that partnership working brings.
Over the course of the week, we saw a total of 160 people take part in the learning opportunities on offer at St Fagans and a total of 331 people across Amgueddfa Cymru as a whole. This marked our biggest ever Adult Learners Week, of which we are very proud. Take a look at some of the highlight here: https://youtu.be/lgKtmLHr1_Q 
We wanted to ensure we collected feedback from learners to help us develop and improve our adult learning offer across the organization. 
Here’s a sample of some of the learner feedback we received: 
“Wonderful, positive, creative environment.” 
“Learning a new skill is fun and fulfilling”.  
“Very social and therapeutic experience”  
“I really enjoyed the workshop. Very fun and positive experience. Facilitators were really friendly and found it really therapeutic and sociable.”  
“Very much enjoyed – great opportunity to learn a new skill. Great teacher. I feel very chilled now.” 
“Thoroughly enjoyable and interesting walk – saw things I’d never noticed previously.” 
“Yn agordrwsfydhudol.”  
“I really enjoyed the Mindful Nature Walk at St Fagans. I learnt a lot and would recommend it! It was great to have someone so knowledgeable leading the session.” 
“Friendly environment, not at all intimidating, so if you want to try something new go for it!” (willow weaving bird feeders) 
“Empowered! A great way to learn a new skill.” 
“Great fun! Just go do it, you will enjoy learning a new skill!”  
“Dw i’nmeddwl bod digwyddiadauyn y Cymraeg yndddaiawn.”  
“I have always wanted to make an autumn wreath and the course gave me the confidence. It was an inspirational course.” 
The tuition was fantastic. There was help when needed but given enough space and time to try and do it yourself.”  
“Very much enjoyed drawing again after 20 years. Must get back into it now!” 
“I thoroughly enjoyed the sketching session at St Fagans and the encouraging nature of the group.”  
“A motivating, supporting and encouraging session which was led excellently by Marion and Gareth and so well hosted by Loveday.” (Sketching workshop at St Fagans with Creative Lives).  
“It feels so wonderful to try something new and see the results so quickly.” (Enamelling taster session).  
Legacy programmes: 
As a result of the piloting opportunities Adult Learners Week provided, we have since been able to launch 3 new regular Adult Learning programmes at St Fagans and National Museum Cardiff. 
Our monthly Audio Described Tour programme (alternating monthly between the two museums and shortly to launch at the National Roman Legionary Museum in Caerleon, with a view to extend to other sites as and when capacity allows).
Our new monthly Sketching Group at St Fagans, in partnership with Creative Lives (and building on the success of the wonderful National Museum Cardiff Drawing Group). So far we’ve held 3 sessions. Our first attracted 6 people, our second 8 and our third 24! Feedback has been so positive and word is spreading far and wide. If you’d like to join us next month please do so. All the info can be found in the link above. 
New termly Bore i Ddysgwyr Cymraeg Welsh Learner Mornings in collaboration with Dysgu Cymraeg Caerdydd and Menter Caerdydd. Last term we welcomed 35 Welsh learners to the museum to take part in a session on Welsh Christmas traditions. We’re looking forward to welcoming an existing group of Welsh speakers and learners on 25th January for Dydd Santes Dwynwen where we’ll be exploring the Welsh Love Spoon collection and then the next Bore i Ddysgwyr Cymraeg. 
The 6 commitments enshrined in our 10-year strategy Amgueddfa2030 are embedded throughout our adult learning programme, specifically that of inspiring creativity and learning for life
We look forward to continuing to grow our adult learning offer and hope to welcome you in 2024 to one of our museums to take part in an activity or enjoy using one of our self-led learner resources! 

Rhoddion Rhamantaidd

Fflur Morse, 23 Ionawr 2024

Corn buwch gydag enwau a phatrymau cywrain wedi'u cerfio ynddo, yn bennaf o fewn cylchoedd ond gydag un siâp calon.

Corn buwch wedi'i cherfio, 1758

Heddiw yng Nghymru rydym yn dathlu diwrnod Santes Dwynwen, nawddsant cariadon Cymru.

Gyda diwrnod Sant Ffolant hefyd ar y gorwel, beth am i ni edrych ar rhai o wrthrychau rhamantus y casgliad yn Sain Ffagan, eitemau a roddwyd fel arwydd o gariad. Wrth gwrs, mae’r rhan fwyaf ohonom yn gyfarwydd â’r llwy garu a’i phwysigrwydd yng Nghymru, a gallwch ddysgu mwy amdanynt fan hyn.

Ond yn y blog yma, hoffwn edrych ar rai o'r gwrthrychau llai hysbys sy'n gysylltiedig â chariad yn y casgliad, fel Gweiniau Gweill.

Teclyn oedd hwn i helpu gweu. Byddai’r wain yn cael ei wisgo ar ochr y corff i ddal gwaelod y waell, gan adael y llaw chwith yn rhydd i weithio’r edau ar y waell arall.

Byddai gweiniau gweill wedi ei cherfio, yn aml yn cael ei rhoi fel rhodd a symbol o gariad.

Mae’r wain yma wedi ei gerfio gyda'r flwyddyn 1802 a’r enw ‘Thomas Smith’, ac yn debygol wedi'i wneud fel anrheg ac arwydd o gariad. Mae wedi'i addurno â motiff blodyn, calon a physgodyn.

Ffotograff du a gwyn o ddau arteffact pren hir, tenau, gyda phatrymau wedi'u cerfio arnynt; maent wedi'u gosod uwchben pren mesur sy'n dangos eu bod ychydig dros 20cm o hyd.

Uwchben: Gwain i ddal gwaell, 1802 Gwaelod: Gwain i ddal gwaell, 1754

Mae’r un oddi tano ychydig yn hŷn, wedi ei greu yn 1754. Fel nifer o’r llwyau garu yn y casgliad, mae ganddo beli mewn cawell. Credir bod peli wedi’u cerfio mewn cawell yn cynrychioli’r nifer o blant y gobeithiai’r cerfiwr a’i gariad eu cael.

Arfer caru arall oedd cerfio pren staes fel anrheg i gariad.

Defnyddiwyd prennau staes gan ferched wrth wisgo staesys (corsedau). Rhoddwyd i lawr canol ffrynt y corsed er mwyn sicrhau bod y gwisgwr yn cadw osgo unionsyth anhyblyg. Roedd prennau staes yn rhodd boblogaidd i roi i gariad, gan ei bod yn cael ei gwisgo mor agos i’r galon. Defnyddir cerfluniau o galonnau, blodau, a symbolau eraill o gariad i’w addurno, yn aml gyda llythrennau cyntaf y ddau gariad.

Dyma bren staes o Lanwrtyd, Powys, gyda’r llythrennau RM ac IM arni.

Arteffact pren hir, main gyda phatrymau cywrain wedi'u cerfio ynddo; mae'r cerfiadau'n arbenning o ddwys yn y canol uchaf.

Pren staes o Lanwrtyd

Y prif symbol sydd i’w gweld ar y pren staes yw’r olwyn. Mae olwynion i’w gweld yn aml ar lwyau caru Cymreig hefyd, a dywedir eu bod yn brawf o addewid y cerfiwr i weithio’n galed ac arwain ei gymar trwy fywyd.

Roedd yr arfer o roi rhodd i anwylyd megis pren staes neu lwy garu yn rhywbeth roedd pobl o bob dosbarth mewn cymdeithas yn gallu ei gwneud. Byddent yn defnyddio offer syml fel cyllyll poced gan ddefnyddio deunyddiau oedd wrth law ac yn fforddiadwy.

Mae yna amrywiaeth eang mewn steil a dyluniad i bob un o’r rhoddion rhamantus yma, pob un yn unigryw, fel y corn buwch yma wedi'i cherfio ym 1758 yng nghyffiniau Aberystwyth, fel anrheg gan Edward Davis i'w gariad Mary.

Corn buwch gydag enwau a phatrymau cywrain wedi'u cerfio ynddo, yn bennaf o fewn cylchoedd ond gydag un siâp calon.

Corn buwch wedi'i cherfio, 1758

Mae’r rhoddion yma yn taflu goleuni unigryw ar brofiadau emosiynol y perchennog a'r rhai a oedd yn eu caru. Gwrthrychau i'w drysori oeddynt, ond yn perthyn i bobl gyffredin – pobol sydd mor aml wedi cael ei anwybyddu gan hanes. Trwy symbolau, lluniau a llythrennau wedi'u cerfio ar y rhoddion, gawn gip olwg o stori garu, eu gobeithion a’u dyheadau.