: Chwaraeon, Hamdden a Dathlu

Introduction

Roedd ymladd ceiliogod yn nodwedd amlwg o'r calendr gwledig, ac roedd yn boblogaidd ymhlith y Cymry yn gyffredinol hyd flynyddoedd cynnar y 19g.

Y Rhufeiniaid ddaeth ag ymladd ceiliogod i Brydain. Roedd yn adloniant poblogaidd ymhlith pob dosbarth cymdeithasol ledled Cymru hyd ddechrau'r 19eg ganrif.

Yng nghyfnod y Tuduriaid dechreuodd y teulu brenhinol ymladd ceiliogod. Pan adeiladwyd talwrn ar gyfer Harri VIII galwyd yr arfer yn 'adloniant brenhinol'. Roedd rhai o feirdd canoloesol Cymru'n frwd eu cefnogaeth i ymladd ceiliogod, fel y tystia'r englyn Saesneg hwn:

A cock out of stock like steel — with his head,
As hard as an anvil,
Unparallel'd in peril,
A sour heart and a sure heel.

Sbardunau fel cleddyfau

Sbardun

Byddai'r adar yn cael eu rhoi ar fwydlen gaeth a rhaglen hyfforddi lem a chyn cystadlu byddent yn cael eu tocio, eu cribo a'u plethu. I ymladd, gorchuddiwyd eu sbardunau naturiol gan rai metel, fel cleddyfau, a allai ladd gwrthwynebydd ag un trawiad a dod â'r ornest i ben yn sydyn.

Defnyddid talyrnau dan do a rhai awyr agored i ymladd ceiliogod. Roedd talyrnau dan do yn grwn neu'n wythochrog â muriau uchel, ac roedd y tu mewn i rai ohonynt yn 18 i 20 troedfedd o ddiamedr. Byddai'r arwynebedd ymladd yn cynnwys tywod, ysbwrlathau a cherrig llorio; eisteddai'r gwylwyr ar seddi o gerrig crynion. Cynhwysai'r talyrnau awyr agored gylch wedi'i amgylchynu â ffos. Eisteddai'r cefnogwyr ar eu cwrcwd i rwystro'r adar rhag dianc.

Roedd y gornestau yn arbennig o boblogaidd yn ystod y Pasg a mis Mai. Gan fod betio yn rhemp, byddai'r gornestau'n aml yn arwain at ymladd ac anrhefn llwyr.

Gwaharddwyd ymladd ceiliogod ym Mhrydain ym 1849, yn dilyn y Ddeddf Atal Creulondeb i Anifeiliaid.

Y Welsh Main

Llestr gwydr wedi'r arysgrifio â delwedd o geiliogod yn ymladd, ag enw J. Lewis. 1850. O Bontypridd.

Er gwaetha'r teitl, arferid y Welsh Main yng Nghymru a Lloegr. Dyma oedd y prawf llymaf yng nghalendr y ceiliog ymladd. Oherwydd ei lymder, fe'i cynhelid am uchafswm o bedair gwaith y flwyddyn, a dim ond yr adar gorau fyddai'n cystadlu. Byddai'r ornest yn dechrau gyda thua 16 pâr o geiliogod ac fe'u gorfodid i ymladd yn erbyn ei gilydd nes bod hanner y ceiliogod wedi'u lladd. Roedd y brwydrau benben hyn parhau tan na fyddai ond un ceiliog ar ôl. Byddai symiau mawr o arian yn cael eu hennill a'u colli ar y canlyniad.

Taflu at geiliogod

Gyda'r math hwn o ymladd ceiliogod, byddai'r ceiliog yn cael ei osod mewn talwrn a theflid darnau o bren ato. Roedd gan y taflwyr dri chynnig i fwrw'r ceiliog i'r llawr a'i ddal cyn iddo godi ar ei draed.

Taflu ffyn at geiliogod

Ffurf arbennig o greulon o'r adloniant, lle byddai'r ceiliog yn cael ei glymu wrth gordyn i bolyn a saethid ffyn ato. Y sawl a lwyddai i daro'r ergyd farwol fyddai'n fuddugol.

Taflu ffyn at geiliogod

Ffurf arbennig o greulon o'r adloniant, lle byddai'r ceiliog yn cael ei glymu wrth gordyn i bolyn a saethid ffyn ato. Y sawl a lwyddai i daro'r ergyd farwol fyddai'n fuddugol.

Swyndlysau ymladd ceiliogod

Weithiau defnyddid swyndlysau wrth ymladd ceiliogod. Credid eu bod yn amddiffyn ac yn diogelu'r perchennog. Cynhwysent adnodau o'r Beibl neu eiriau cyfrin ac arwyddion ar ddarnau papur digon bach i'w gosod yn y sbardunau dur ar goesau'r aderyn. Adnod gyffredin a ddefnyddid at y pwrpas oedd:

Taking the shield of faith wherewith ye shall be able to quench all the fiery darts of the wicked.

I wneud swyndlws cryfach hyd yn oed, gosodid briwsionyn o'r bara cysegredig a adawyd ar y Bwrdd Cymun ar ôl gwasanaeth crefyddol yn y sbardun dur. I greu effaith mor gryf â phosib, cymerid y briwsionyn o'r eglwys ganol nos. Hefyd credai perchnogion ofergoelus y byddai adar a fwytai bridd a geid o dan allor yr eglwys yn troi'n anorchfygol.

Serch hynny, collai hud a swynau o'r fath eu grym mewn brwydrau a gynhelid ar dir sanctaidd y fynwent, lle ymleddid gornestau gonest, na ellid eu cyffwrdd gan bwerau allanol.

Ffynonellau:

Owen, Elias, 'Churchyard Games in Wales', The Reliquary and Illustrated Archaeologist, vol 2 (1896), 154-161.

Peate, Iorwerth C., 'The Denbigh Cockpit and Cockfighting in Wales', Denbighshire Historical Society Transactions, vol.19 (1970), 125-132.

Awdur: Emma Lile, Curadur: Cerddoriaeth, Chwaraeon ac Arferion Traddodiadol

Gŵyl mabsant

Yn aml, chwaraeid pumoedd — math o sboncen gyntefig — yn erbyn muriau'r eglwys. Delweddau o The Cambrian Popular Antiquities, Peter Roberts (1815).

Gwylmabsant oedd un o wyliau mwyaf poblogaidd calendr y Cymry. Ymgysegriad gweddïgar i goff'u sant y plwyf lleol oedd y dathliad blynyddol hwn yn wreiddiol, ond datblygodd i fod yn ŵyl â chanddi raglen o weithgareddau hamdden i bawb eu mwynhau.

Roedd gwyliau mabsant, a gofnodwyd am y tro cyntaf ym 1470, yn gyffredin ledled Cymru hyd ail hanner y 19g. Ym 1803, disgfrifiodd yr awdur Benjamin Malkin firi plwyfi Sir Faesyfed fel "rendered a kind of circus for every sport and exercise", a mynnai un o bersoniaid Dyffryn Clwyd, a ddyfynnwyd gan Elias Owen ym 1886, fod gwylmabsantau yn rhoi "an individuality to parochial life and fostered parish patriotism".

Ymhlith y gemau a chwaraeid yn gyson roedd gwahanol fathau o fabolgampau, gan gynnwys rhedeg rasys, cystadlaethau crechwenu ar gyfer hen wragedd, a gyrru berfâu â mwgwd am y llygaid. Yn y mabolgampau a gynhelid dros gyfnod o dri diwrnod yn Llangyfelach ger Abertawe ym 1780, roedd y cystadlaethau a'r gwobrau yn cynnwys ras i ferched a oedd yn ymgiprys am smoc a betgwn, bwyta pwdin poeth am lwy bwrdd arian, a baetio tarw, gornest y dyfarnwyd llo tarw i berchennog y ci gorau. Roedd chwaraeon yn ymwneud ag anifeiliaid yn dra chyffredin, yn enwedig ymladd ceiliogod lle byddai pobl yn betio arian mawr ar yr ymrysonau. Câi'r ceiliogod eu hyfforddi ar gyfer yr ymryson, ac roedd perchennog ceiliog talwrn buddugol yn cael parch mawr.

Câi math ar bêl-droed ei chwarae dros y Nadolig a'r Flwyddyn Newydd ac adeg Gŵyl y Gyffes. Deuai torfeydd mawr ynghyd i wylio'r gemau, ac oherwydd nad oedd unrhyw reolau pendant yn perthyn iddynt, roedden nhw'n tueddu i droi'n ymrysonau ymladdgar lle câi chwaraewyr eu hanafu.

Bando oedd un o'r hoff gemau eraill ar gyfer timoedd ac roedd yn cael ei chwarae mewn rhai ardaloedd hyd ddiwedd y 19g. Yn boblogaidd iawn ym Morgannwg, roedd bando yn debyg i hoci heddiw a defnyddiai timoedd ffyn i daro'r bêl tua'r gôl. Roedd y gêm yn cynnwys elfennau oedd yn rhan hanfodol o chwaraeon ar hyd y canrifoedd ac a oedd yn rhagflas o gemau trefnedig. Roedd y rhain yn cynnwys nifer benodedig o chwaraewyr, maes chwarae penodedig, timau mewn gwisgoedd o liw gwahanol (megis y rhai coch a gwyn a ddewiswyd gan dîm Margam, gorllewin Morgannwg), gamblo ar ganlyniadau, a gemau a gâi eu noddi'n hael gan fragwyr.

Betio, gwledda a diota

Roedd ymladd ceiliogod yn nodwedd amlwg o'r calendr gwledig, ac roedd yn boblogaidd ymhlith y Cymry yn gyffredinol hyd flynyddoedd cynnar y 19g.

O ystyried y cyfuniad o fetio, gwledda a diota, nid oedd yn syndod fod gwyliau plwyfi yn ennill enw drwg am eu twrw. Chwaraeai tafarnwyr ran flaenllaw yn y gwaith o drefnu a hyrwyddo mabolgampau yn aml, a threfnwyd nifer o ymladdfeydd ceiliogod, rasys a chystadlaethau o'r fath dros ddiod. Yn amlach na pheidio, roedd y gemau a chwaraeid yn ddigwyddiadau eithaf brwd ac yn aml câi rheolau anysgrifenedig eu llunio cyn dechrau unrhyw gêm. Oherwydd fod nifer o chwaraeon yn ddigwyddiadau lleol, amrywiai'r rheolau o le i le, gan arwain at anghytundebau rhwng plwyfi.

O ddiwedd y 18g. ymlaen, mynegodd mwy a mwy o bobl, ac yn enwedig arweinwyr crefyddol, eu consyrn am y rhialtwch didrwydded a'r goryfed a ddigwyddai'n gyson adeg y gwyliau, yn ogystal â'u pryder am fendithion amheus y gemau eu hunain.

Ymosododd y Diwygiad Methodistaidd a diwygiadau eraill a ysgubodd ar draws Cymru rhwng canol y 18g. a blynyddoedd cynnar yr 20g., ar chwaraeon o bob math yn ddiwahân gan hawlio eu bod yn ddiwerth ac yn bechadurus. Mynnai rhai fod gweithgareddau hamdden yn fygythiad mawr i foesau'r boblogaeth, a cheisiai arweinwyr crefyddol adnabyddus fel Thomas Charles a Griffith Jones atal cynnal ffeiriau a gwyliau annuwiol. Ym 1799 honnai Griffith Jones fod Cymru yn "sunk in superstition and vice". O ganlyniad, troai plwyfolion fwyfwy tua'r eglwysi a'r capeli am ollyngdod a achubiaeth, a chan fod cyfarfodydd gweddi yn cael eu trefnu'n fwriadol weithiau i gyd-daro â mabolgampau, daeth crefydd yn rym yn nirywiad a thranc gweithgareddau o'r fath.

"Gŵyl Mabsant" gan T.Llew Jones. Yn Llafar Gwlad tt.10-11 (Gaeaf, 1997), tt.8-9 (Gwanwyn, 1998).

"Festivals and social structure in early modern Wales" gan Richard Suggett. Yn Past and Present, cyf. 152, tt. 79-112 (Awst, 1996).

Taith Fawr yn Ewrop

Dwy dudalen o ran gyntaf dyddiadur 1819, yn disgrifio ardal San-clêr yn Sir Gaerfyrddin

Mae nifer fawr o lyfrau hanesyddol-bwysig yn Llyfrgell Amgueddfa Cymru, yn cynnwys llawer o adroddiadau am deithiau yng Nghymru a gyhoeddwyd tua diwedd y 18fed ganrif a dechrau'r 19eg. Yn wreiddiol, roedd llawer o'r rhain yn cael eu casglu oherwydd y darluniau ynddynt ond mae'r testun sy'n mynd gyda'r darluniau yr un mor bwysig.

Yn y 18fed ganrif, roedd yn arferiad gan foneddigion a chyfoethogion fynd ar "Daith Fawr yn Ewrop" fel uchafbwynt eu haddysg glasurol, gan ymweld â chanolfannau diwylliannol Paris, Fenis, Fflorens a Rhufain. Bu'n rhaid rhoi'r gorau i'r teithiau hyn dros dro oherwydd Rhyfeloedd Napoleon 1790-1815 a dechreuwyd teithio ym Mhrydain yn lle hynny.

Mae'r adroddiadau am y teithiau trwy Gymru'n cynnwys llawer o wybodaeth am bob math o bynciau. Cawn wybod am gyflwr y ffyrdd, y tafarndai a'r gwestai, cawn ddisgrifiadau o blastai a'u cynnwys, a gwybodaeth am amaethyddiaeth, diwydiant, arferion lleol a'r gymdeithas yng Nghymru yn gyffredinol. Mae llawer o'r teithwyr yn sôn am fyd natur yng Nghymru ac mae rhai'n rhestru'r planhigion a'r anifeiliaid y daethant ar eu traws.

Taith Fawr yng Nghymru

Yng nghasgliadau'r Llyfrgell yn Amgueddfa Cymru, ceir tri dyddiadur o'r 19eg ganrif, dyddiedig 1819, 1841 a 1844 gan Lynn Dewing (1773-1854) o Norfolk.

O Gaerdydd i Abertawe

Cychwynnodd ar ei daith gyntaf ym Mryste ar 29 Mai 1819, a theithio mewn llong i Gaerdydd.  Yn y dref honno roedd llwybrau â choed ar hyd-ddynt ger y castell a byddai cynnyrch y ffowndrïau haearn yn cael eu cludo i lawr Camlas Morgannwg.

Roedd yr awdur yn un o'r ychydig ymwelwyr â Llandaf oedd â gair caredig i'w ddweud am y gadeirlan yr oedd John Wood yn ei hailadeiladu ond a adawyd heb ei gorffen ym 1752.

Llwyddodd Abertawe i greu argraff arno oherwydd bod yno 'dai a siopau solet a pharchus a nifer o strydoedd da'. Yn yr ardaloedd o amgylch Caerdydd ac Abertawe, ysgrifennodd fod 'tai'r tlodion', â'u waliau wedi'u gwyngalchu, yn daclusach o lawer na thai tebyg yn Lloegr, ond doedd ganddo ddim i'w ddweud am gyflwr y tu mewn.

Blodau yn y Mynwentydd

Cader Idris, llun dyfrlliw gan John Varley yn yr Adran Gelfyddyd, Amgueddfa Cymru. Dywedodd yr awdur fod Cader Idris fel pe bai'n 'codi ei ben tywyll mawreddog uwchlaw ei frodyr cawraidd'.

Yng Nghydweli, sylwodd yr awdur ar rywbeth sy'n codi mewn adroddiadau eraill o deithiau trwy Gymru — yr arfer o roi blodau ar fedd, rhywbeth sy'n cael ei gymryd yn ganiataol heddiw. 'Sylwais mewn sawl mynwent bod yr hen arferiad Cymreig o blannu blodau ar feddau perthnasau yn dal mewn grym.' [cyfieithiad] Ni ddaeth yn arfer cyffredin i roi blodau ar feddau yn Lloeger tan yn nes ymlaen yn y 19eg ganrif.

Pas i Aberystwyth

Mae'r amser a gymerodd taith 1819 yn awgrymu bod y dyddiadurwr wedi cerdded y rhan fwyaf o'r ffordd. Ond cafodd bas ar gart pysgod i gyrraedd Aberystwyth a bu'n rhaid cyflogi dyn i gario'i fagiau am ryw 23 milltir. Disgrifir Aberystwyth fel 'porthladd a thraeth ymdrochi taclus iawn. Mae'r golygfeydd o'r 'Parade' yn hardd iawn, tua'r tir a'r môr.'

Dringo'r Wyddfa

Yna, teithiodd yr awdur tua'r gogledd. Dringodd yr Wyddfa ar un o'r ychydig ddyddiau y mae'n rhoi dyddiad iddo yn ei ddyddiadur.

'Dydd Gwener 16 Gorffennaf 1819' o'r dafarn yng Nglyn Gwyllyn' [i'r gorllewin o'r Wyddfa].' Roedd wedi codi am hanner awr wedi pedwar i ddringo'r Wyddfa. 'Roeddwn wedi bwriadu cychwyn am 2 o'r gloch, er mwyn cyrraedd y copa mewn pryd i weld yr haul yn codi oherwydd clywais fod honno'n olygfa eithriadol o hardd o'r Wyddfa, ond cefais fy styrbio gymaint â sŵn 4 neu 5 o fwynwyr o Gymry am dair awr ar ôl mynd i'r gwely, fel na chysgais winc cyn un o'r gloch.' [cyfieithiad]

Ger y copa, sylwodd ar fwynglawdd copr a oedd newydd ei agor a chwech o fwyngloddwyr o Gernyw yn gweithio yno.

Detholiad bychan o ddechrau'r ail gyfrol yn 1819 yw'r darnau uchod. Mae'r dyddiaduron yn ein helpu i ddeall Cymru tua dechrau'r 19eg ganrif.

Croeso cynnes Cymreig

Golygfa o Langollen o Cambria Depicta gan Pugh — tref lle'r arweiniodd datblygiad y diwydiant ymwelwyr at welliannau mewn gwestai fel The Hand.

Mae adroddiadau Saeson da eu byd am eu teithiau yng Nghymru tua diwedd y 18fed ganrif a dechrau'r 19eg ganrif wedi bod yn ffynhonnell wybodaeth werthfawr i rai sy'n astudio hanes Cymru yn y cyfnod modern cynnar. Gall y disgrifiadau o drefi, henebion, gwisgoedd, arferion, diwydiannau a dulliau cyfathrebu yn y gwahanol ardaloedd fod o gymorth mawr. Mae sylwadau'r teithwyr am y gwestai a'r tafarndai y buont ynddynt hefyd yn llawn manylion diddorol.

Cyhoeddodd J. T. Barber ei adroddiad am ei daith ef a'i gyfaill trwy dde Cymru ym 1803. Ymhlith y tafarndai y buont yn aros ynddynt oedd y Green Dragon yng Nghaerfyrddin a'r Bridgewater Arms ym Mhontypridd, y ddau le'n cael eu disgrifio fel rhai cysurus, a'r Red Lion yn Llanrhy¬stud a oedd yn 'tolerably decent ale¬house'.

Fodd bynnag, nid oedd gan Barber a'i gydymaith atgofion melus o bob tafarn y buont ynddynt. Ar ôl bod ar goll a chyrraedd Caeriw, doedd dim llety cysurus na stabl ar gyfer y ceffylau yn y dafarn gyntaf y daethant iddi. Doedd dim o gwbl yn yr ail dafarn ac felly dychwelodd y teithwyr i'r dafarn gyntaf, gan fod yno wely, o leiaf.

'Cwrw i godi cyfog'

Roedd y tu mewn yn ddi-raen, roedd y tafarnwr a'i wraig yn edrych fel pe bai pwysau'r byd ar eu hysgwyddau a'r cyfan a gawsant i'w fwyta oedd bara barlys caled a menyn hallt, gyda 'chwrw oedd yn codi cyfog arnoch'. Sach o wellt oedd y gwely mewn cornel o ystafell lle'r oedd dau o blant y tafarnwr yn cysgu hefyd. Roedd y dillad gwely'n llaith iawn a chanfu'r teithwyr blinedig eu bod yn rhannu'r ystafell â haid o chwain a llygod ffyrnig hefyd.

Roedd rhai gwestai ardderchog ar brif lwybrau'r ymwelwyr o Loegr, yn enwedig yr un ym Mhîl a godwyd gan deulu Talbot, Margam. Ym marn Barber, byddai modd camgymryd y gwesty hwn am blasty a dywedodd fod yno wasanaeth da i ymwelwyr. Mae Henry Skrine yn sôn am y gwesty hwn ym Mhîl yn ei adroddiad ef am ei deithiau yng Nghymru, a gyhoeddwyd ym 1798. Dywed bod y lle'n debycach i balas nag i dafarn.

Y Gogledd

Yn adroddiad y Parchedig W. Bingley am ei daith yn y gogledd ym 1798, mae'n sôn am westy yng Nghaernarfon a godwyd gan Iarll Uxbridge. Dywed bod y gwesty'n cynnig golygfeydd da a llety ardderchog ac mai ychydig o westai yn Lloegr a allai gystadlu ag ef.

Mae arweinlyfr i'r ardal a gyhoeddwyd ym 1827 yn cadarnhau bod yr Uxbridge Arms yn 'large, handsome, and commodious', a'i fod yn diwallu holl anghenion teithwyr am gost resymol. Dywed Bingley hefyd bod yr Eagles Inn yn Llanrwst yn lle cysurus ac mai hwn oedd yr unig fan lle cedwid hurfeirch neu geffylau post. Anfantais y gwesty hwn oedd ei fod yn rhy boblogaidd yn yr haf pan oedd yno ormod o bobl ac awyrgylch annifyr.

Gwelir bod y prif westai a thafarndai ar lwybrau'r ymwelwyr trwy Gymru, yn enwedig y ffyrdd a ddefnyddiai pobl ar eu ffordd i Iwerddon, wedi dod trwy ddymuniad neu orfod yn llefydd addas i aros ynddynt. Er enghraifft, ym marn Bingley roedd The Hand yn Llangollen yn dderbyniol ond yn rhy llawn ac roedd y tafarnwr yn annymunol. Pan aeth y Parchedig G.J. Freeman ar daith yn y 1820au, sylwodd fod The Hand wedi newid yn fawr ers iddo ymweld â Llangollen gyntaf, flwyddyn cyn ymweliad Bingley.

Roedd yr eithriadau, fel y dafarn yng Nghaeriw, mewn llefydd na fyddai disgwyl i ymwelwyr aros ynddynt; er enghraifft, byddai digon o westai derbyniol yn nhref Dinbych-y-pysgod. Fodd bynnag, weithiau, roedd ymwelwyr yn siomedig â'u llety.

Gwestai budron

Daeth E. D. Clarke ar ymweliad â Hwlffordd ym 1791 a dywedodd na theimlodd erioed mor awyddus i adael rhywle, yn enwedig gan fod y gwesty mor frwnt.

Dywedodd fod ei ystafell fel twlc mochyn. Roedd y dillad gwely yn llaith a, gan nad oedd y gwely wedi'i newid ar ôl yr ymwelwyr cynt, roedd yn llawn tywod o draed pobl! Roedd gwaeth i ddod oherwydd, yn y bore, roedd pedwar ceffyl wedi'u rhoi i dynnu cerbyd Clarke yn hytrach na dau yn unol â'i gais. Doedd ganddo ddim dewis ond cymryd y pedwar — 'Roedd unrhyw ffwdan yn well nag aros gyda Pharo a'i lu'.

Nid Clarke oedd yr unig un i gael profiad annifyr o Hwlffordd. Mae gan Henry Penruddocke Wyndham hanes tebyg yn ei adroddiad am ei deithiau yn y 1770au.

Y BBC model B (top) a'r Acorn Electron.

Y Dragon 32 (chwith) a'r Spectrum Plus.

Amgueddfa Cymru wedi bod yn ceisio ychwanegu enghraifft o bob cyfrifiadur a wnaed yng Nghymru at ei chasgliad.

Ym 1943, roedd Thomas Watson yr hynaf, Cadeirydd IBM, yn dychmygu mai dim ond pum cyfrifiadur gwahanol fyddai yna ym marchnad gyfrifiaduron y dyfodol. Ond roedd o leiaf chwe model gwahanol yn cael eu cynhyrchu yng Nghymru'n unig yn ystod y 1980au.

Sebras a Dreigiau

Mathau o gyfrifiaduron cynnar oedd y Zebra a'r Dragon.

Cynhyrchwyd y Zebra yn y 1960au. Dim ond deugain gafodd eu gwneud a chafodd y rhan fwyaf eu hallforio. Gwnaed y Zebra sydd yng nghasgliad yr amgueddfa yng Ngasnewydd ac fe'i cyflwynwyd i'r Amgueddfa gan Brifysgol Caerdydd.

Roedd dwy fersiwn o'r Dragon ar gael, y trideg dau a'r chwedeg pedwar. Cyfeiriad o faint cof y peiriannau yw'r rhifau hyn. Er bod ganddynt lai o gof o lawer na chyfrifiaduron modern, roedden nhw'n bwerus iawn yn y 1980au.

Nid tasg hawdd oedd ffeindio gwybodaeth am ble cafodd y cyfrifiaduron cynnar eu gwneud. Ond ffeindiwyd nifer o lyfrau sgrap oedd yn rhoi gwybodaeth ddefnyddiol yn Archifdy Morgannwg, a chyflwynodd AB Electronics, Abercynon nhw i'r Amgueddfa. Roedd y llyfrau sgrap yn dangos taw AB Electronics oedd wedi cynhyrchu'r rhan fwyaf o'r modelau o gyfrifiadur a wnaed yng Nghymru, ac yn rhoi gwybodaeth am gynhyrchwyr eraill yng Nghymru.

Yr Electron a'r BBC

Yr Acorn Company wnaeth yr Electron, sy'n fwyaf adnabyddus am gynhyrchu cyfrifiadur y BBC. Roedd e'n rhatach ac yn llai pwerus o lawer na'r BBC, sef y cyfrifiadur cartref mwyaf pwerus a drytaf oedd ar gael yn y 1980au. Er mai defnydd addysgiadol oedd i hwn yn bennaf, roedd rhai o'r gemau a ysgrifennwyd ar gyfer y BBC ymhlith y gorau i gael eu cynhyrchu ar gyfer unrhyw gyfrifiadur mewn unrhyw gyfnod.

Roedd y llyfrau sgrap yn dangos bod AB Electronics wedi cynhyrchu nifer o beiriannau Electron, a bu cadeirydd Grŵp Defnyddwyr yr Electron mor garedig â chyflwyno peiriant a wnaed yng Nghymru i'r Amgueddfa. Roedd y llyfrau'n dangos bod tri chwmni wedi cynhyrchu'r BBC yng Nghymru: AB Electronics o Abercynon, Race Electronics o Lantrisant ac ICL o Kidsgrove. Cyflwynodd masnachwr hen galedwedd Acorn gyfrifiadur BBC a gynhyrchwyd gan Race Electronics i gasgliadau'r Amgueddfa.

ZX Spectrum

Er bod y Spectrum yn boblogaidd ac ar gael ar raddfa eang, roedd hi'n dipyn o dasg dod o hyd i fodel a wnaed yng Nghymru. AB Electronics o Abercynon oedd wedi gwneud y Spectrum hefyd, ond ffatri Timex yn Dundee oedd wedi gwneud y mwyafrif. Yn y pen-draw, llwyddodd yr Amgueddfa i gael gafael ar enghraifft o Spectrum Plus a wnaed gan AB Electronics i'w ychwanegu at y casgliad.

Torch Computers

Roedd llyfrau sgrap AB yn cyfeirio at 'Torch Computers of Cambridge' oedd â ffatri yng Nghaernarfon ac oedd yn adeiladu peiriannau ar gyfer y farchnad fusnes. Bu'r cwmni mor hael â chynnig enghraifft o beiriant a adeiladwyd yn y gogledd i ni.

Dim ond tri chyfrifiadur sydd eu hangen ar yr Amgueddfa i gwblhau ei chasgliad o gyfrifiaduron a wnaed yng Nghymru. Un o'r rhain yw'r Apple iMac a wnaed gan LG Corporation, Casnewydd.

Mae llawer o wefannau ar gael sy'n gallu rhoi rhagor o wybodaeth am gyfrifiaduron cynnar. Mae rhai o'r gwefannau hyn yn cynnig meddalwedd ar gyfer y peiriannau cynnar, ac mae yna raglenni i'w rhedeg ar gyfrifiaduron personol modern hefyd sy'n efelychu ymddygiad yr hen beiriannau, i ddangos sut mae cyfrifiaduron wedi datblygu.