Post clou i roi gwybod ichi fod ein hail-berfformiad (re-enactment yn ôl geiriadur Bruce!) o wasanaeth Cristnogol Tuduraidd ar-lein.
Arweinwyd y prosiect gan Ganolfan Ymchwil i Gerddoriaeth Gynnar yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor, a Phrifysgol Exeter. Roedd yn gyfle i weld os allwn ni heddiw geisio dilyn ôl troed addolwyr yng Nghymru, dros 500 mlynedd yn ôl. Roedd gennym gymaint o ddiddordeb yn y cwestiynau a'r problemau a godwyd ag yr oedd gennym mewn profi theorïau ynglŷn â sut oedd Cristnogion yn addoli yng Ngymru yn oes y Tuduriaid. 'Dyn ni'n gobeithio y byddwch chi'n ei fwynhau:
By some miracle we have half-decent internet connection at the office. Actually it’s not a miracle, as I happen to know that the server providers were working on the problem over the weekend. I guess I just didn’t believe it would make any difference, any more than I believed that the designers I was supposed to be seeing on Friday would turn up, or that my ‘office’ would really only take a day to ‘decorate’ (the day in question being last Monday) or that my mail will ever turn up.
Ooh, all sounds a bit harsh I know. But I’ve just had my third frustrating visit to immigration, thinking I finally had everything I need to renew my permit, only to be told I have to return on Thursday, after ‘the boss’ has had time to check my file (so what have they been doing?!). Was also sheepishly informed by my colleague that he won’t be here most of this week as he’s on and M&E training course; this is my last week of working with the organization, and I should be crossing every t and dotting every single I with him.
But what really set a bad tone for me this week – while also putting my whinging right into perspective – was finding out on Sunday evening that my host had been in a car crash. She, some colleagues – and her baby – were travelling to Livingstone. Seeing as she was being made to make the 8-hour journey, on a Sunday, she’d decided to treat the time there as a couple of much-needed stress-free days out of the office. Instead, they drove through a downpour for about half the journey until the car slipped off the side of the road and flipped over. I don’t know who I felt more sorry for, her in Livingstone with the baby, suffering from shock and fright, or her poor husband at home waiting and worrying until the next morning when he could travel down to join them. They’ve all been discharged from hospital with, apart from the shock, nothing more serious than cuts and bruises. The fatality rate for road accidents in Zambia is notorious, partly due to the driving in the cities and partly due to the terrible condition of the roads outside the cities, especially now that the rains are here. The fact that they escaped with nothing broken – or worse – really is a miracle.
Diolch o galon i ddisgyblion Ysgol Rhos Helyg, Rhosesmor, Sir Fflint ac Ysgol y Berllan Deg, Caerdydd am ymuno gyda ni wrth ddathlu creu'r Moel y Gaer newydd ddoe. Roedd hi'n wych cael ysbrydoliaeth gan Dewi Pws Morris, Bardd Plant Cymru. Buom yn creu perfformiad a darn o farddoniaeth. Byddaf yn cerfio'r geiriau hyn ar ddarn o bren dros yr wythnosau nesaf i'w harddangos nhw ger Moel y Gaer. Dyma'r gerdd i chi
Y Terra Nova yn nociau Bute East, Caerdydd, 15 Mehefin 1910
Alldaith Antarctig Brydeinig Scott
Roedd Alldaith Antarctig Brydeinig Scott ym 1910-13 wedi dal dychymyg y cyhoedd ym Mhrydain, yn enwedig wedi i long Scott, y Terra Nova, ddychwelyd i Gaerdydd o'r Pegwn heb Scott a phedwar o'i gymdeithion. Roedd galw mawr am lofnodion aelodau'r alldaith.
Mae tair eitem yng nghasgliadau Amgueddfa Cymru sydd, gyda'u gilydd yn cynnwys llofnodion 27 o swyddogion, gwyddonwyr a chriw alldaith Scott; dau wedi'u dyddio o ddechrau'r alldaith ac un o'i diwedd. Yn eu plith mae llofnodion Scott, Wilson, Bowers ac Oates fu farw ar y daith yn ôl o Begwn y De. Mae'n nodedig nad yw llofnod y Cymro Edgar Evans o Rossili yng Ngŵyr, y cyntaf i farw ar y daith yn ôl o'r Pegwn, i'w weld ar y dogfennau o ddechrau'r alldaith; Is-swyddog yn unig ydoedd.
Dechrau o Gaerdydd
Mae llofnodion y canlynol yn ategu ffotograff o'r Terra Nova, swyddogion y llong a swyddogion eraill:
E. L. Atkinson
Y llawfeddyg Edward Leicester Atkinson, RN (1881-1929). Prif Lawfeddyg y Parti a pharasitolegydd. Atkinson arweiniodd y daith chwilio a ganfu gyrff Scott, Wilson a Bowers yn Nhachwedd 1912.
W. W. Archer
W.W. Archer, RN (Wedi ymddeol). Prif Stiward, Parti'r Lan.
G. Murray Levick
Y llawfeddyg George Murray Levick, RN (1877-1956). Llawfeddyg Parti'r Gogledd ar yr alldaith a oroesodd am saith mis drwy'r gaeaf mewn ogof ia. Astudiodd gytref Pengwiniaid Adélie ym Mhenrhyn Adare ac ysgrifennodd lyfr ar bengwiniaid yr Antarctig yn ddiweddarach.
L. E. G. Oates
Captain Lawrence Edward Grace Oates (1880-1912), 6ed Dragŵniaid Inniskilling. Yn dioddef yn enbyd gan effaith ewinrhew ar ei draed, bu farw Oates ar y daith yn ôl o Begwn y De ar 16 Mawrth 1912. Ef sy'n enwog am ddweud wrth ei gymdeithion, Scott, Wilson a Bowers, "I am just going outside and may be some time" wrth adael y babell a diflannu i'r storm eira.
E. R. G. R. Evans
Is-gapten Edward (Teddy) Ratcliffe Garth Russell Evans, RN (1881-1957). Dirprwy Bennaeth yr alldaith. Roedd Evans yn allweddol yn ennill cefnogaeth a nawdd Cymreig ar gyfer yr alldaith gan gymryd yr awenau wedi i Scott farw.
R. Scott
Capten Robert Falcon Scott, CVO, RN (1868-1912). Arweinydd yr Alldaith. Scott fu'n arwain Alldaith Discovery 1901-04 y a dychwelodd i arwain Alldaith y Terra Nova. Cyrrhaeddodd Begwn y Gogledd ar 16 Ionawr 1912 gyda Wilson, Bowers, Oates ac Edgar Evans. Bu farw'r pump ar y daith yn ôl.
Y Terra Nova yn Hwylio tua'r Antarctig
Llythyr wedi'i ddyddio 17 Mehefin 1910, Ar y Môr, oddi wrth Teddy Evans at P. Lowry Rusden o'r Mercantile Pontoon Co Cyf, Doc y Rhath, Caerdydd ar bapur gyda phennawd yr Alldaith Antarctig Brydeinig:
".. Daliasom awel deg yn gynnar bore ddoe ac rydym wedi bod yn hwylio ar gyflymder o fwy nag 8 not byth er hynny. Credaf na fydd yr un ohonom yn anghofio Caerdydd.
Llofnodion
Edward R. G. R. Evans
Is-gapten Edward (Teddy) Ratcliffe Garth Russell Evans, RN (1881-1957). Dirprwy Bennaeth yr alldaith. Bu Evans yn cynllunio ei Alldaith Antarctig ei hun gyda chefnogaeth a nawdd Cymreig, pan glywodd am gynlluniau Scott. Cafodd yrfa forwrol enwog yn ddiweddarach gan gael ei urddo'n Arglwydd Mountevens ym 1946.
D. G. Lillie
Dennis G. Lillie MA. Biolegydd Parti'r Llong
Victor Campbell
Is-gapten Victor Lindsey Arbuthnot Campbell, RN (1875-1956). Arweinydd Parti'r Gogledd oedd wedi'i sefydlu i ddechrau ym Mhenrhyn Adare yng Ngwlad Victoria. Aeth chwe gŵr y parti Gogleddol i drafferthion i'r de ar yr arfordir gan oroesi am saith mis drwy'r gaeaf mewn ogof ia heb lawer o fwyd ac yn eu dillad haf.
Apsley Cherry-Garrard
Apsley George Benet Cherry-Garrard BA (1886-1959). Sŵolegydd Cynorthwyol. Talodd Cherry-Garrard £1000 i ymuno â'r Alldaith. Aeth yntau gyda Wilson a Bowers ar siwrnai yn y gaeaf i gasglu wyau Pengwiniaid Ymerodrol a ddisgrifiodd yn ddiweddarach yn ei lyfr, The worst journey in the world. Roedd yn rhan o'r daith chwilio a ganfu gyrff Scott, Wilson a Bowers yn Nhachwedd 1912.
H.Rennick
Is-gapten Henry E. de P. Rennick, RN. Prif Swyddog ar y Terra Nova.
E. W. Nelson
Edward W Nelson (1883-1923). Biolegydd, Parti'r Lan.
Edward A. Wilson
Dr Edward Adrian Wilson (1872-1912). Prif Wyddonydd a Sŵolegydd, Parti'r Lan. Bu Wilson gyda Scott ar Alldaith y Discovery 1901-4. Roedd yn artist a sŵolegydd medrus a thalentog ac yn ffrind agos i Scott. Bu farw gyda Scott a Bowers yn eu pabell ar Silff Ia Ross wrth ddychwelyd o Begwn y Gogledd ym Mawrth 1912.
E. L. Atkinson
Y Llawfeddyg Edward Leicester Atkinson, RN (1881-1929). Llawfeddyg y Prif Barti a pharasitolegydd. Atkinson arweiniodd y daith chwilio a ganfu gyrff Scott, Wilson a Bowers yn Nhachwedd 1912.
H. R. Bowers
Is-gapten Henry Robertson Bowers, Royal Indian Marines (1883-1912). Cafodd Bowers ei roi yn ngofal y storfeydd gan Scott. Roedd yn aelod o'r Parti Pegynol olaf a bu farw gyda Scott a Wilson yn eu pabell ar Silff Ia Ross wrth ddychwelyd o Begwn y Gogledd ym Mawrth 1912.
Dychwelyd i Gaerdydd
Llofnodion swyddogion a chriw RYS Terra Nova ar eu dychweliad i Gaerdydd Mehefin 14/13 (Sadwrn). Stamp Un Geiniog Seland Newydd, "Victoria Land" wedi'i brintio drosto ac wedi ei ffrancio â "British Antarctic Expedition Ja 18 [19]13".
Mae'r llofnodion ar y ddalen hon yn ddiddorol gan taw llofnodion y criw ydynt, ar wahân i bedwar swyddog a gwyddonydd, sy'n awgrymu y cai'r criw eu cyfri'n enwog ar ddychweliad yr alldaith.
W. W. Archer
W Archer, RN (Wedi ymddeol). Prif Stiward, Parti'r Lan.
A. Cherry-Garrard
Apsley Cherry-Garrard. Sŵolegydd Cynorthwyol.
E. W. Nelson
Edward W Nelson. Biolegydd.
E. L. Atkinson
Y Llawfeddyg Edward L Atkinson RN. Llawfeddyg y Prif Barti a pharasitolegydd.
Wm W. Williams
C.E.R.A. 2il Ddosbarth William W. Williams, RN. Prif Beiriannydd, Parti'r Llong.
W. A. Horton
E.R.A. 3ydd Dosbarth William A. Horton, RN. Is Beiriannydd, Parti'r Llong.
T. S. Williamson
Is-swyddog Dosbarth 1af Thomas S. Williamson, RN. Parti'r Lan. Gwasanaethodd gyda Scott ar Alldaith Discovery 1901-4. Roedd yn aelod o'r daith chwilio a ganfu gyrff Scott, Wilson a Bowers yn Nhachwedd 1912.
H. Dickason
Llongwr Abl Harry Dickason, RN. Parti'r Gogledd.
A. Balson
Prif Longwr Albert Balson, R.N. Parti'r Llong.
W. H. Neale
Stiward W.H. Neale. Parti'r Llong.
F. Parsons
Is-swyddog Dosbarth 1af Frederick Parsons, RN. Parti'r Llong.
Victor Campbell
Is-gapten Victor Lindsey Arbuthnot Campbell, RN (1875-1956). Arweinydd Parti'r Gogledd
Wm L. Heald
Is-swyddog Dosbarth 1af William L. Heald, RN (Wedi ymddeol). Parti'r Llong. Gwasanaethodd gyda Scott ar Alldaith Discovery 1901-4.
W. Lashly
Prif Daniwr William Lashly, RN (1867-1940). Parti'r Lan. Gwasanaethodd gyda Scott ar Alldaith Discovery 1901-4. Roedd yn aelod o'r daith chwilio a ganfu gyrff Scott, Wilson a Bowers yn Nhachwedd 1912. Wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf ymgartrefodd Lashly yng Nghaerdydd, gan weithio fel swyddog tollau tan iddo ymddeol i Hampshire ym 1932.
H. Pennell
Is-gapten Harry Lewin Lee Pennell, RN (1882-1916). Parti'r Llong, Mordwywr.
F. E. Davies
Prif Saer Llongau Francis E.C. Davies, RN. Saer, Parti'r Llong.
A. S. Bailey
Is-swyddog 2il Ddosbarth Arthur S. Bailey, RN. Parti'r Llong.
J. Lees
Llongwr Abl Joseph Lees, RN. Parti'r Llong.
I keep forgetting to take some photos of our quilt designs that the children made over half term! They are looking wonderful in the gallery, so i'll try and remember to get some photos next time i'm there and will blog about it as soon as I can!
